Rýhanııat • 04 Qazan, 2022

Aqańnyń «Álippesi»

138 ret kórsetildi

Elorda tórinde ornalasqan irgeli mádenı oshaqtardyń biri – Sáken Seıfýllın mýzeıi. Bul mekeme ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynyń aıaǵynda Selınograd oblystyq ólketaný mýzeıi negizinde shańyraq kótergen eken. Qazirgi tańda mundaǵy eksponattar sany jeti myńnan assa, taqyryptyq kórme zaly – jeteý. Osynyń biri «Pedagogıka» zalynda ornalasqan kórme ekspozısııasynda ult ustazy Aqańnyń – Ahmet Baıtursynulynyń «Álippesi» tur.

Bul sóz joq, qundy jádiger. «Álippeniń» shekesine tóte jazýmen «Baıtursyn uly Ahmet» dep jazyp, onyń astyna úlken áriptermen «Álıb-bı» degen sózdi tańbalapty. Odan keıin óń betinde beldeýine at baılanǵan qazaqtyń kıiz úıi beınelengen. Úıdiń qazan jaǵynda jelibaýda jýsap jatqan taı-qulyn jáne at ústindegi jylqyshy mama bıelerdi qaıyryp tur. Osy sýrettiń astynda qos qaptalyn qoshqar oıýmen kómkergen oqý kabıneti. Dál ortada ustaz. Eki qatar partada otyr­ǵan shákirtterge sabaq ótkizip tur.

«Álippeniń» tómengi jaǵyna tóte jazýmen «Qazaqstan memleket bas­pasy. Qyzylorda – 1926» dep jazylǵan. Al «Álippeniń» óń betiniń etek jaǵyna kádimgi kırılısamen jazylǵan «Baıtursyn uly A. Álip-bı (Jańa qural). Qyzyl – Orda. 1926 – 116 b» degen jazý tur.

Osy oraıda, bul «Álippe» mýzeıge qaıdan keldi? – degen suraq týary anyq. Mýzeı qoryna jaýapty basshy Jannur Qalıevanyń aıtýy boıynsha atalǵan kitap osydan otyz jyl buryn Almaty qalasyndaǵy A.S.Pýshkın atyndaǵy Memlekettik kópshilik kitaphananyń (qazirgi Qazaqstan Respýblıkasynyń Ult­tyq kitaphanasy) qorynan ákelin­gen kórinedi. Jádigerdiń arhıv­tik tirkeý tiziminde: «Álippe» 1991 jyly qazan aıynyń 30-y kúni 554-shi aktimen qabyldap alyndy» dep tur.

Bıyl «Álippe» avtorynyń týǵanyna 150 jyl. Ol respýb­lıka kóleminde, halyqaralyq deńgeıde atap ótilýde. Demek ult ustazynyń mereıtoıynda «Jurt uqpasa uqpasyn jabyqpaımyn, El búginshil, meniki erteń úshin» dep aǵartýshy atamyzdyń ózi aıtqandaı, kópshilikke mýzeıdegi «Aqań álip­pesi» týraly az-kem túsinik bere ketkendi jón kórip otyrmyz.

Álippetanýshy ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Gúlfar Mamyrbek: «A.Baıtursynuly 1910 jyldardan bastap arab álipbıin qazaq tiliniń dybystyq júıesine ıkemdep, yńǵaılastyrýdy qolǵa alǵany belgili jáne ǵalym reformalaǵan álipbı 1912 jyldardan bastap qoldanysqa endi. Sol álipbı negizinde tuńǵysh «Álippe» oqýlyǵy jaryqqa shyqty. A.Baıtursynulynyń bul «Álippesi» sol kezeńdegi qazaq qoǵa­myn saýattandyrý isinde teńdes­siz qyzmet atqarǵan» dese, professor Ǵarıfolla Ánes Ahmet Baıtur­synuly­nyń álippesi «Oqý quraly» degen atpen 1912-1925 jyldar aralyǵynda 7 ret basylyp shyqqanyn jetkizdi. Alǵashqysy 1912 jyly jaryq kórse, kelesileri:

- Ekinshi basylýy. Orynbor, 1914, 96 bet.

- Úshinshi basylýy. Orynbor, 1916, 98 bet.

- Tórtinshi basylýy. Tashkent, 1922, 95 bet.

- Besinshi basylýy. Orynbor, 1923, 72 bet.

- Altynshy basylýy. Orynbor, 1925, 72 bet.

Al mýzeıde turǵan «Álippe» jetinshisi eken. Iаǵnı sońǵy «Álippe». Bul jádigerdi fılolog ǵalymdar eń bir jetilgen nusqasy dep júr. Aqańnyń ózi aıtqandaı: «Ár jurttyń túrinde, tutynǵan jolynda, minezinde qandaı basqalyq bolsa, tilinde de sondaı basqalyq bolady. Bizdiń jasynan ne oryssha, ne noǵaısha oqyǵan baýyrlarymyz sózdiń júıesin, qısynyn naǵyz qazaqsha keltirip jaza almaıdy, ne jazsa da qıyndyqpen jazady, sebebi jasynan qazaqsha jazyp daǵdylanbaǵandyq. Oryssha oqyǵandar orys sóziniń júıesine daǵdylanyp úırengen, noǵaısha oqyǵandar noǵaı sóziniń júıesine daǵdylanyp úırengen, qazaq sózderin alyp orys ne noǵaı júıesimen tizse, árıne, ol naǵyz qazaqsha bolyp shyqpaıdy. Sondaı kemshilik bolmas úshin ár jurt balasyn áýeli óz tilinde oqytyp, óz tilinde jazýǵa úıretip, óz tiliniń júıesin bildirip, jolyn tanytyp, balalar ábden daǵdylanǵannan keıin basqasha oqyta bastaıdy. Biz de tilimiz buzylmaı saqtalýyn tilesek, ózgelershe áýeli óz tili­mizben oqytyp, sonan soń bas­qasha oqytý tıis» (Baıtursynuly A. Qazaq til biliminiń máseleleri. Al­maty, 2013, 13-14-bb.).

Sońǵy jańalyqtar

El birinshiligi bastaldy

Boks • Búgin, 07:42

Dýbaıda daıyndalady

Tennıs • Búgin, 07:40

«Barys» taǵy jeńildi

Hokkeı • Búgin, 07:39

Kishkentaı qutqarýshy

Qoǵam • Búgin, 07:38

Jasandy júrek te ómirdi uzartady

Medısına • Búgin, 07:37

Kardıologter engizgen tehnologııa

Medısına • Búgin, 07:35

Kásiptik oqytýdyń tıimdiligi

Qoǵam • Búgin, 07:33

Jylý qubyryndaǵy apat

Aımaqtar • Búgin, 07:32

Muz qursanǵan Ekibastuz

Aımaqtar • Keshe

Úmit sáýlesi

Saıasat • Keshe

Ult saýlyǵy – uly baılyq

Saıasat • Keshe

Sańlaqtyń sońǵy samǵaýy

Qazaqstan • Keshe

Kitap kókjıegi keńeıip keledi

Rýhanııat • Keshe

«Kúmbirle kúıim, elimde!»

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar