Osynaý shaǵyn shahardyń Saran ındýstrııalyq aımaǵyndaǵy ınfraqurylym júıesi 2023 jyly tolyq júzege asýǵa tıis. Bul – Qaraǵandy jurtshylyǵymen kezdesýde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Úkimet pen jergilikti bılikke bergen tapsyrmasy. Osylaısha, Sarannyń ınvestısııalar pýlyn jasaqtaýǵa yqpal etetin ınvestorlardy ıirip ákelý mindet etip qoıyldy. Erterekte RTI atalǵan qalanyń bul bóliginde keshege deıin eli kóship ketken eski jurt jatatyn. Byltyr Saran ındýstrıaldy aımaǵy ashylǵannan beri onda qańbaq qańǵymaıdy. Araǵa jıyrma jyl salyp, júdegen jurtqa endi qut qonady degen úmit oty laýlaı bastady.
Investorǵa jaǵdaı jasalǵan
Qurylǵanyna 68 jyl tolǵan Saran qalasynyń jupyny beınesi dáýirinde dáýreni júrgen qala ekenin emis-emis qana eske salady. Búginde 56 myń halqy bar qalanyń bir kezderi RTI, ıaǵnı rezeńke-tehnıka buıymdary zaýyty ataýy bar shaǵyn kentinde 25 myń turǵyn meken etken. Onda baqandaı úsh shaǵynaýdan bar-tyn. 1974 jyly kent paıdalanýǵa berilip, 20 jyl zaýyt úzdiksiz jumys istedi. Zaýyt ónimderi Vengrııa, Gvıneıa, Laos, Nıkaragýa, Efıopııa, Kýba sekildi elderge eksporttaldy. Toqsanynshy jyldardaǵy «qaıta qurýdan» soń zaýyt qaıta tura almaı, quryǵan. Munda qazir bos turǵan 100-den astam kópqabatty úı bar. Saran qalasynyń basshylyǵy onyń tek 70-i ǵana qaıta qalpyna keltirýge jaraıtynyn buǵan deıin málimdegen. Keıingi jyldary birneshe úı jóndeldi de.
Al Prezıdent ınfraqurylymyn qalpyna keltirýdi jedeldetýdi tapsyrǵan Saran ındýstrıaldyq aımaǵy osy RTI-diń eski «jurty». Byltyr ashylǵan ındýstrıaldy aımaqtyń aýqymy – 180 gektar. Onyń ishinde paıdaly aýdany – 160 gektar. Aldymen bul ındýstrıaldy aımaqtyń ınvestor úshin tıimdiligi nede? Tarqataıyq.
Eń áýeli aımaqta daıyn ónerkásip ınfraqurylymy bar. Sonymen qatar ınvestordyń ádette qolyn baılaıtyn energııa resýrstarynyń tarıfi desek, mundaǵy ónerkásipterge kisi qyzyǵarlyqtaı tómen tarıf usynylady. Kez kelgen ınvestorǵa ıkemdi jaǵdaı jasaýǵa ázir. Atap aıtqanda, jobalarǵa «bir tereze» qaǵıdaty boıynsha qoldaý kórsetýdi kózdeıdi. Túsinikti tilmen aıtqanda, ınvestordyń jobasy iske asqanǵa deıin kómek berip, qolynan jetektep júrýge ázir. Kólik logıstıkasy da jolǵa qoıylady. Kez kelgen ınvestor kóńilinen shyǵýǵa tıis.
Degenmen, bul jobalarǵa qoıylatyn sharttar da bar. Máselen, ındýstrıaldy aımaqta óndiris ashýǵa nıetti ınvestor joǵary eńbek ónimdiligi men ekologııalyq talaptarǵa jaýap beretin jańa tehnologııamen qatar, ozyq qural-jabdyqtardy qoldanýǵa tıis. Shyǵaratyn óniminiń básekege qabilettiligi de basty nazarda. Buǵan qosa, daıyn ónim ishki naryqta ımportty almastyryp qana qoımaı, eksportqa da ótýi kerek. О́ndiriler taýardyń aımaqta balamasy bolmaýy qajettigi de qoıylatyn mindettiń biri. Munyń syrtynda ınvestısııa ákeletin kompanııanyń ataq-abyroıy, tájirıbesi de mańyzdy. Eń negizgisi – joba tolyq kólemde qarjylandyrylýy qajet.
Indýstrıaldy aımaq úshin taý-ken kesheni, hımııa ónerkásibi, mashınaqurylys, qurylys materıaldaryn óndirý, kólik logıstıkasy, ıaǵnı aımaq basymdyq beretin baǵyttar – osy.
«Bizderde mynadaı bar, mynadaı bar»
Prezıdent arnaıy at basyn burǵan bul aımaqta búginde ne bar? Prezıdentke «bizderde mynadaı bar, mynadaı bar» dep kórsetken jobalar qazirgi ýaqytta Qaraǵandy oblysynyń táp-táýir maqtanyshyna aınala bastady.
Indýstrıaldy aımaqta jumysyn byltyrdan beri júrgizip otyrǵan avtobýs shyǵaratyn QazTehna kásiporny ótken jyldan beri 347 avtobýs pen elektrmobıldi el ıgiligine usyndy. Taǵy da 700 avtobýsqa suranys túsken. 560 adam eńbek etedi. Onyń basym bóligi – sarandyqtar.
– RTI taraǵan kezde halyqtyń jaǵdaıy qıyn boldy. Jumys joq. Jan-jaqtan jumys izdep kettik. Qurylysta, jol jóndeýde jumys istedik. Áıteýir, tabylǵan jumysqa tura beretin edik. Zaýyt ashylǵannan beri jaǵdaıymyz jaqsardy. Qalada ózgerister bar, – deıdi zaýyt jumysshysy Qýanyshbek Serjanov.
Jolaýshylar kóligin shyǵarýda álem moıyndaǵan Yutong kompanııasymen seriktestigi jóninde jurtshylyq arasynda Qytaıdyń daıyn avtobýsyn ákelip, dóńgelegin buraı salady degen bura tartqan jańsaq pikir kóp. Alaıda olaı emes. Zaýyt jumysyn kózimen kórgen Qaraǵandy oblystyq qoǵamdyq keńesiniń múshesi Nıqanbaı Omarhanov jumystyń anaý aıtqandaı «ońaı qurastyrylmaıtynyna» kýá.
– Kóp estigennen bir kórgen artyq. Aýqymdy jumys atqarylatynyn kózimizben kórip, zaýyt basshylary barlyq jumys barysymen tanystyrdy. Avtobýs shyǵaratyn zaýyt ramadan bastap, iri túıindi qurastyrý tehnologııasymen avtomatty boıaýǵa deıin tolyq avtobýs shyǵaratyn konveıerin iske qosqan. Qazaqstandyq avtobýstardy shyǵarýdy meńgergen eken. Jekelegen pessımıst blogerlerdiń Qytaıdan daıyn avtobýstardy ákelip, dóńgelegin buraı salady degen pálsapalary bos sóz ekenine kózimiz jetti. Árıne, qandaı da bolsyn, jańa qurylym bastaýynda daıyn buıymdardy ákelip, tolyq zerttep, tehnologııasyn meńgerýi – zańdylyq. Zaýytty qalaı iske qosqandary týraly tolyq tehnologııalyq prosesin kórsetti. Elimizdegi jolaýshy tasymaly kólikteriniń búgingi tańda 75%-y
tozǵan nemese qaýipsizdik normasyna sáıkes kelmeıdi. Úsh jylǵa deıingi jańa avtobýstar úlesi 7 % ǵana ekenin eskersek, bul zaýyt el ekonomıkasy úshin óte qajetti qurylym ekeni sózsiz. Keleshekte zaýyt damýyna kedergi bolatyn úlken másele bar. Bul – jumysshy kadrmen qamtamasyz etý. Mine, osy máselede jappaı atsalysyp, kómektesý kerek. О́ıtkeni is tetigin kadrlar sheshedi. Prezıdent eńbek adamyn tárbıeleý, jastarǵa mamandyq alyp, eńbekke aralasý týraly jıi aıtyp júr. Keshegi oblys aktıvimen kezdesýinde de eńbek naryǵyndaǵy eńbek adamyn tárbıeleý, jastardy eńbekke tartý týraly taǵy basa aıtty. Bul arada zaýyttyń nemese ákimdiktiń jeke sheshe almaıtyny – turǵyn úı máselesi. RTI shaǵyn aýdanyndaǵy ákimdiktiń jóndep jatqan 4-5 úıi, zaýyttyń salyp jatqan jataqhanasy problemany túbegeıli sheshpeıdi. Sol sebepti zaýyt basshylyǵyna, jumysqa turýshylarǵa 5 mln teńge qaıtarymdy nesıe berip, turǵyn úımen qamtamasyz etý usynyldy. Bul oblysta birinshi ret bastalǵan, keshe Prezıdenttiń ózi maquldap, qoldaý kórsetken, Qaraǵandy oblysynyń «Jastar ıpotekasy» bastamasyn búkil respýblıkaǵa taratý týraly tapsyrmasyna únqosý bolmaq. Zaýyt basshylyǵy bul usynysty qarastyratyndaryn aıtty, – deıdi Nıqanbaı Omarhanov.
Zaýyt basshysy Arǵulan Maıkonovtyń aıtýynsha, zaýyttyń jobalyq qýaty jylyna ártúrli markadaǵy 1 200 birlik avtobýs qurastyrýǵa jetedi. Zaýyt tolyq jobalyq qýatyna 2023 jyly shyǵýdy kózdeıdi. Sonda turaqty jumys ornymen 760 adamdy qamtymaq.
– Eki jylda 400-ge jýyq avtobýs daıyndap, elimizdiń ár óńirine jiberdik. Tapsyryspen jumys isteımiz. Avtobýsty О́nerkásipti damytý qorynyń qoldaýymen óte tıimdi sharttarda lızıngke alýǵa bolady, – deıdi QazTehna bas dırektory Arǵulan Maıkonov.
Eki zaýyt eńse tikteýge sep
Indýstrıaldy aımaqta ashylýǵa tıis taǵy eki zaýyt ta óńirdiń órisin keńeıtedi degen senim bar. Onyń biri – Silk Road Electronics zaýyty. Zaýyt turmystyq tehnıka buıymdaryn shyǵarýdy eki jyldan soń bastamaq. Atap aıtqanda, Artel brendimen teledıdar, elektr sýjylytqysh, shańsorǵysh, asúı plıtasy men jeldetkish sekildi turmystyq tehnıkalar Saranda jasalǵan markasymen naryqqa shyǵady. Joba jetekshisi Muhtar Omarov kásiporyn 1 mln 100 myń turmystyq tehnıka shyǵaryp, 1 500 jańa jumys ornyn usynatynyn aıtady. Kásiporyn búginde mamandaryn oqytýdy bastady. Zaýyt esebinen О́zbekstanda mamandar daıarlyqtan ótip jatyr. Sonymen qatar Samsung, Indesit brendterimen kelissózder qolǵa alynǵan.
– Turmystyq tehnıkalarǵa suranys joǵary. Búginde bárin shetelden alýǵa májbúrmiz. Zaýytty tolyq iske qossaq, onda ımporttyq ónimderdi yǵystyryp, ishki suranystyń 25%-yn qamtımyz. Ári baǵasy da arzandaý bolady, – deıdi zaýyt basshysy Muhtar Omarov.
Úshinshi – KamaTyresKZ dóńgelek zaýyty. Jeńil jáne jeńil júk kólikterine arnalǵan dóńgelekter shyǵarady. Jyl sońyna deıin jumysyn bastaý kózdelgen. Jobalyq qýaty jylyna – 3,5 mln dana dóńgelek. Bul arada bıýdjetke túser kiris te kólemdi, ıaǵnı jylyna – 43 mlrd teńge.
Zaýyt jumysyn úsh kezeńde júrgizbek. Birinshi kezeńde – jeńil jáne jeńil júk kólikterine dóńgelekter shyǵarsa, ekinshi kezeńde – transporter, konveıer lentasy sııaqty rezınatehnıkalyq buıymdar, úshinshi kezeńde aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń dóńgelekterin shyǵarmaq.
KamaTyresKZ dırektory Aleksandr Smyshlıaevtiń málimdeýinshe, ónimge suranys bar. Buıyrsa, jyldyń sońynda zaýyttyń alǵashqy ónimderi naryqqa shyǵady.
Eski jurtqa el qonady
Sonymen, atalǵan úsh zaýyt jumysqa kirisip, jobalyq qýatyna shyqqanda 5 myń jumys orny paıda bolady. Al bas jospar boıynsha munda 17 myń adam turmaq. Ol úshin úıler qalpyna keltirilip, sý júıesi de tartylýda. Jylý berý júıesin jańartý da josparda tur. Negizi, Saran qalasynyń sońǵy úsh jylda túrǵyn úı qurylysy 260 paıyzǵa artqanyn atap ótken lázim. 2022 jyly 250 páter berý kózdelgen.
Sondyqtan, qańyraǵan úıler qaıta jóndelip, eski jurtqa el qaıta qonar kún alys emes. Sarannyń saǵy endi qaıta synbaıdy degen úmit shoǵy qaıta jandy.
Qaraǵandy oblysy
