Erdiń sońy – Eset, pirdiń sońy – Beket

Qudaıbergen Jubanov atyn­daǵy Aqtóbe óńirlik ýnıver­sı­­­tetinde HVIII ǵasyrdyń orta­syndaǵy geosaıası shıelenister jaǵ­­daıyndaǵy qazaq táýelsizdigi jo­lynda saıası sahnaǵa shyqqan tul­ǵalarǵa qatysty ǵylymı konferensııa uıymdastyryldy. Onda jer-jerden kelgen ǵalymdar HVIII ǵasyrdaǵy Jaıyq pen Jem arasynda oryn alǵan saıası oqıǵalardy, Ábilqaıyr han, Bókenbaı batyr, tarhan Eset Kókiulyna qatysty ǵylymı aınalymǵa túspegen derekter, ashylmaǵan aqtańdaqtar jóninde baıandady.

Orynbor muraǵatynan 500 bet qoljazba áli alynǵan joq

Konferensııa basynda jazýshy, kompozıtor, Qazaqstannyń Eńbek Eri Ilıa Jaqanov ataly sóz aıtty. Qadirmendi aqsaqal qazaq-jońǵar shapqynshylyǵynda, sonyń ishinde Orbulaq, Ańyraqaı shaıqastarynda qaıtpas qaısarlyqtyń úlgisin kórsetken Ábilqaıyr han, tama Eset Kókiuly, tabyn Bókenbaı Qaraulynyń tarıhshylar tarapynan shyn baǵasyn ala almaı júrgenine qatty qynjyldy. Ol Aqtóbe oblysynda tarhan Eset Kókiulynyń toıy tuńǵysh ret 1992 jyly toılanǵan kezdegi jaǵdaıdy esine aldy. Onyń aıtýynsha uıymdastyrý jumysta­ry barysynda sol kezdegi oblys ákimi Shalbaı Qulmahanov­qa jan-jaqty maǵlumat bergen Aqtóbe pedınstıtýtynyń rektory Muhtar Aryn eken. «Muhtar tereń bilimdi, jandúnıesi óte baı, tekke sóılemeıtin, baıyp­ty adam edi. Rektor bolyp taǵa­ıyn­dalǵan boıda ınstıtýttyń ishki-syrtqy sharýalaryn retke keltirisimen el ishin aralap, rýhanııatqa qatysty dúnıelerdi túgendedi. Oǵan aýyldaǵy dana qarttardyń jetkizgen bir áńgimesi Eset Kókiulynyń erligi jaıynda edi. Batyrdyń Bestamaq aýyly janyndaǵy eski mazaryn keńes ókimetiniń qolshoqparlary 1970 jyldary traktormen qulatyp, soraqylyqqa barǵan. Tuǵyry bıik tulǵany ulyqtaý toıy aıasynda ǵylymı konferensııa ótip, oǵan belgili ǵalym Náıla Bekmahanova Máskeýden arnaıy kelip qatysqan. Sol joly ol osy óńirdegi Qobda boıynda eki myń sarbazdan turatyn jasaq quryp, otarlaýshylarmen soǵysqan Sapara (Sapýra) Mátenqyzy týraly tamasha derekterdi alǵa tartady. Pýgachev búliginiń aıaqtalǵan kezeńinde ult-azattyq kóterilisin uıymdastyrǵan qazaqtyń qahar­man qyzy Or, Ilesk, Orynbor be­kinisterine shabýyl jasap, patsha ulyqtaryna «Nevıdımka» aty­men belgili bolǵan. Sapýra týraly baıandaı kele, Náıla Bek­mahanova Ábilqaıyr han men Eset Kókiulynyń tarıhı rólderin du­rys jetkize almaǵan qazaqstan­dyq tarıhshylarǵa qatty qynjy­lyp­ty. Ol ózekjardy ótkir sózin «Keı­de erligi máshhúr eren tulǵalar­dyń rólin qasaqana tómendetip, tarıhı deregi joq, ańyz sııaqty aıtylatyn adamdardy batyr etip shyǵarasyzdar» deı kele, mu­raǵattarda Ábilqaıyr han men Eset batyr týraly qujattar kóp saqtalsa da, osy derekterdi baıyp­pen kórsete almaı júrmiz», dep túıindeıdi. Ilıa Jaqanov «Sodan beri 30 jyl ótse de Eset Kóki­uly, Bókenbaı Qarauly, Ábilqaıyr hanǵa qatysty shetelderdiń mura­ǵattarynda saqtalǵan derekter tolyq alynǵan joq, HVIII ǵa­syrdaǵy el táýelsizdigi úshin kú­res­ken qaıratkerlerge tarıhı tur­ǵydan obektıvti baǵa be­ril­gen joq», dedi. Qalamger, son­daı-aq, Orynbor muraǵatynda saq­talǵan Eset Kókiulyna baılanysty 400-500 bettik qoljazba áli zerttelmeı jatqandyǵyn bir basylymnan oqyǵanyn esine aldy. «Bizdiń tarıhshylar osy derek­terdi nege eskermeıdi, nege son­shalyqty enjar boldyq», dep renishin bildi­rip, Eset Kóki­uly tulǵasynyń el ishinde jań­ǵyr­ǵanyna qaramas­tan, osy kezge de­ıin birde-bir tarıhı monogra­fııa shyqpaǵanyn, otandyq zert­teý­shilerdiń Ábilqaıyr men Esettiń qaı­ratkerligin zertteýge kelgende enjarlyq tanytatynyn atap ótti.

Álkeı Marǵulan nusqasy – «Elim-aıdyń» shyn nusqasy

Ilıa Jaqanov qazaqtyń Aq­taban shubyryndy, Alqakól su­lama kezeńin sıpattaıtyn zarly jyr «Elim-aıdyń» qazirgi aıty­lyp júrgen nusqasy jalǵan dedi. Shyndyǵynda burynǵy, el aýzyn­da saqtalǵan «Elim-aı» múl­de bólek bolǵan. Oǵan mynadaı dálel keltirdi». Álkeı Mar­ǵulan 1933 jyly Qazan qala­syndaǵy Kárimovter baspahana­synan shyqqan «Elim-aıdyń» shyn nusqasyn taýyp, uzaq jyldar boıy jeke muraǵatynda us­tapty. Bir joly jazýshy Ahat Jaq­sybaev Álekeńniń arhıvinen kere­met nárseni kórdim, biraq kó­shirip alýǵa batylym barmady dep aıtyp edi. Keıinnen Aqseleý Seıdimbekov Álkeı Marǵulanǵa barǵanda, oǵan: «Shyraǵym, Aqse­leý mynaý saǵan amanat», dep «Elim-aıdyń» Qazannan basylǵan jı­naǵyn qolyna ustatqan. Qazaq shejiresin qurastyrǵany úshin ultshyl dep qýdalanyp, kóńil kúıi bolmaı júrgen bir kúnderi Aqse­leýdiń úıine barǵanmyn. Ol Álekeń bergen «Elim-aıdyń» nusqasyn qolyma ustatty. Men osy kóne jyrdy «Parasat» jýrnalyna jarııaladym. Jaryqqa shyqqannan keıin Muhtar Maǵaýın ózine shaqyryp alyp, maǵan bylaı dedi: «1960 jyldary Ábish Kekilbaev ekeýmiz Arys, Shornaq, Sháýildir, Túrkistandy aralaı jú­rip, jergilikti aqsaqaldardan «Elim-aıdyń» bir nusqasyn jazyp alyp, Ǵylym akademııasy­nyń qoljazbalar qoryna tapsyr­dyq. Endi myna seniń Álekeńnen alǵan nusqa men biz tapsyr­ǵan nus­qa birdeı» dep tańǵaldy. Ult­tyq Ǵylym akademııasynyń qol­­­jazbalar qorynyń mamanda­ryn­ sharshatqan nárse – Bıǵo­jın taratqan, el ishinde tanylǵan «Elim-aı» nusqasy. Biz áli kúnge deıin sol jalǵan nusqaǵa júginip kelemiz. Kezinde marqum Esen­ǵalı Raýshan da osy sumdyq týraly ­jazyp edi.

Tarıhtan ádil baǵasyn alma­ǵan Ábilqaıyr han men tama Eset batyr «Elim-aı» tragedııasy­nyń kezeńinde ómir súrgen tulǵalar. Qazaq-jońǵar qyrǵyndary naǵyz trılogııa, epo­peıaǵa aınaldyrý­ǵa bolatyn su­rapyl soǵystar ǵoı. Eset Kókiuly qyrǵyn shaı­qastardan jer bosap, el arqasy keńigende, Syr boıyn jaǵalap, eldi Arqaǵa qaraı kó­shirip bara jatyp, Aqaryq degen jerge aýy­lyn qonystandyrady. Sol kezde jasy 90-nan asyp ketse de at ústinde júrgen. Aqaryq – Aqtóbe oblysynda, úlken tasjoldyń boıyn­da ornalasqan qazirgi Eset batyr ­aýyly», dep aǵynan jaryldy Ilıa Jaqanov.

Reseı arhıvterinde tarıhı derekter kóp

Tarıh ǵylymdarynyń dok­to­ry О́mirzaq Ozǵanbaevtyń aıtýyn­sha, Eset batyr 1667 jyly dúnıe­ge kelgen. Onyń babasy – Qara­býra túrki jurtyna belgili áýlıe, kezinde Qoja Ahmet Iаsaýıdi óz qolymen arýlap jerlegen adam. Ákesi Kóki Bazarqululy – Sal­qam Jáńgir men Jalańtós bahadúr bastaǵan Orbulaq shaıqasyna qatysqan. Anasy Nazym – aqke­te rýynyń bıi Balpyshtyń qyzy. Esettiń ákesi Kóki Mańǵystaý­daǵy pir Beket babaǵa kári naǵashy bo­lyp keledi. Eset esimi tanyla qoıma­ǵan Ábilqaıyrdy qoldap, Ańyra­qaı shaıqasynda Kishi júzdiń týyn ustap, sońynan qol ertken. Uzyn sany 27 ret jaýmen jekpe-jekke shyqqan. Bashqurt halqynyń orys otarshylyǵyna qarsy kóterilisinde oısyraı jeńilgen Qarasaqal batyr Esetti panalaǵanda, Reseı tarapynan qazaq dalasyna qashqan bashqurttardy keri qaıtarý talap etiledi. Qansha qysymǵa ushyrasa da, Eset batyr Qarasaqal jigitte­rin elden shyǵarmaıdy. Eset batyr ataqty Syrym Datulyna da aq batasyn bergen. Oǵan 1743 jyly tarhan ataǵy berildi. Esetten buryn tarhan ataǵy Jánibekke berildi. Uzaq jasaǵan. О́mirden óter kezin­de «Basymdy shyǵysqa, aıaǵymdy batysqa qaraı jerleńder. Jaýdy aıaǵymmen tirep jataıyn», dep ósıet qaldyrǵan.

HVIII ǵasyrdyń alasapyrandy kezeńderin 20 jylǵa jýyq ýaqyt zerttep júrgen oraldyq tarıhshy ǵalym Jánibek Ismýrzın qazaq tarıhyndaǵy ashylmaı jatqan aqtańdaq betterge toqtaldy. So­nyń ishinde Eset Kókiuly ómir súr­gen HVIII ǵasyrdyń ashylmaǵan oqıǵalary tipti kóp. Tarıhshy I.Ero­feeva shaqshaq Jánibek, tabyn Bókenbaı týraly salmaqty ǵylymı monografııalar jarııalap, irgeli ǵylymı zertteýler júrgizse, al olardyń úzeńgiles serigi, qazaq-jońǵar shaıqastarynda, qazaq-orys qatynastarynda naıza­nyń kúshimen de, aqyldyń kúshimen de Jaıyq-Jem arasynda eldi saqtap qalǵan Eset Kókiuly týraly bir­de-bir eńbek jazylmady. Más­keý qalasyndaǵy úsh muraǵatta, Sankt-Peterbýrgtegi eki muraǵat­ta, Oryn­bor, Astrahan qalala­ry­­­nyń jáne Qalmaq Respýblıka­sy­­­nyń astanasy Elıstadaǵy mura­ǵat­­ta Eset Kókiulyna qatysty jaz­­­ba derekter kóp saqtalǵan. Sonyń ishinde batyrdyń kóne shaǵa­taı tilinde Orynbor, Astrahan ákim­­­shilikterine jazǵan hattary bar. Bular ǵylymı aına­lymǵa tús­pe­gen, áli esh jerde ja­rııa­lanǵan joq.

«HVIII ǵasyrdaǵy Aqtaban shu­byryndy, Alqakól sulama kezeńi – qazaq-jońǵar soǵysynyń qyrǵyn shaıqastary bolǵan kez. «Keıbir kásibı emes, áýesqoı jazýshy, tarıhshylar qazaq-jońǵar soǵy­syn joqqa shyǵarýmen álek bolyp júr. Ondaı qyrǵyn bolmaǵan, Sháká­rimniń Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama kezindegi qandy joryqtarda qazaq sarbazdarynyń úshten ekisi qyryldy degeni bos sóz dep ımperııalyq kózqarastar­dy ustanatyn tarıhshylardyń só­zin qaıtalaıdy. Kezinde qazaq-jońǵar soǵysyn zerttegen ǵalym Moıseev bir maqalasynda bul qazaqtyń azattyq jolyndaǵy kú­resi emes dep aıtqan. Halyq aýyz ádebıetinde Aqtaban shu­byryndy, Alqakól sulamanyń bol­ǵany týraly derek kóp. 1729 jyly qytaı generaly qazaqtar jońǵarlardyń máńgilik jaýy dep jazǵan. Nemese 1740 jyldary orys áskerı qyzmetkeri­niń jazbasynda «Jaıyq boıyn­da­ǵy Kishi júz qazaqtarynan quty­lý úshin bir-eki aýyldy besiktegi sábıle­rine deıin túgel qyryp tas­­taý kerek. О́ıtkeni osydan bir­­neshe ­jyl buryn jońǵarlar qa­zaq­tardy ­solaı qyrǵan» degen joldar bar. ­1739 jyly geograf Shıshkov jýr­nalynda «qa­zaq­tar qara qalmaqtardan qat­ty qor­qady dep jazǵan», deı kele Jáni­bek Ismýrzın qazaq­tar­dyń úsh júzge bólinip orna­la­sýy­nyń da tolyqqandy baǵa­syn alma­ǵanyn aıtyp ótti. О́ıtkeni qazaqtar HVIII ǵasyrdyń basynda qazirgi qonystarynda emes, eli­­mizdiń ońtústigin mekendegen. 1751 jyly Qarasaqal Tileýbergen Shektiniń uranyndaǵy Baqty­baı batyrdyń: «Bizdi qazaq-jońǵar qyr­ǵyndarynan saqtap qalǵan Ábilqaıyr hannyń aqyly. Bizdi batysqa qaraı kóshirip alyp ket­ti», dep aıtqanyn keltiredi. HVIII ǵa­syrda Ábilqaıyr han­nyń ákesi Qazy sultan Saýrandy mekendegen. Sol ýaqytta Tashkent – Uly júz­diń, Túrkistan – Orta júzdiń, Saý­ran – Kishi júzdiń astanasy bolǵan. Qazaqtyń keıbir jyrlarynda «Saýran aınalǵan» degen jol kóp kezdesedi. Munyń mánisi mynada: el-jurtymyz bosyp ketken Aqtaban shubyryndy Uly júz ben Orta júzge qatys­ty bolsa, «Saýran aınalǵan» degen sóz Kishi júzge qatysty aıtylǵan. Joń­ǵardyń shapqynshylyǵy­nan Saýrandy aınalyp bosqan degen maǵynada qabyldaımyz. 1726 jyldyń sońynda qalmaq na­mestnıgi Cheren Dorýktyń jazbasynda da «Ata-babamyzdyń jeri Jemniń arǵy jaǵyn qazaqtar­dan qorǵaý úshin bara jatyrmyz» ­degen joldar bar.

1723 jyly Qaraqum quryl­ta­­ıynda Ábilqaıyr han bas qol­bas­­shy bolyp, Bókenbaı sardar­lyq­qa saılandy. Muny tarıhshy Gor­dıevskıı, keıin Levshın, olar­dan kóshirgen M.Tynyshbaev Or­dabasyda qazaq quryltaıy bol­­dy dep jańsaq jazǵan. Sodan Orda­ba­sydaǵy jıyn bolyp tarıhta qa­lyptasyp ketti. Ordabasy bul jyl­dary quba qalmaqtyń ıeli­­gin­de bolǵan. Qazaqtyń jer ataý­la­­rynda da erekshe mán bar. Áli kún­ge deıin qazaqtyń qaı je­rin­de bolsyn Qalmaqqyrǵan, Qalmaq­qyrylǵan degen jer ataýlary kóp kezdesedi dep jazyp ketken tarıhshy I.Erofeeva. Jerdiń aty – eldiń haty, jer-sý ataýlary – tarıh.

E.Bekmahanov 1947 jyly shyq­qan eńbeginde: «1730 jylǵy Kishi júzdiń jońǵarlarǵa qarsy shaı­qasynda Eset, Bókenbaı, Ábilqa­ıyr qol bastap soǵysyp, batyr atandy», dep te jazǵan. Qazaq-qal­maq soǵysynan keıingi Reseımen qa­rym-qatynas, Ábilqaıyrdyń ant berýi sol kezeńdegi geosaıası jaǵ­daıǵa baılanysty qabyldan­ǵan sheshim. Ábilqaıyrdan basqa 1731 jyl­dan bastap, 1741-1742 jylǵa deıin qazaqtyń barlyq bı-sulta­ny ant bergen. Máskeý muraǵatyn­daǵy №122-shi «Kırgız-kaısaskoe delo» dep atalatyn 400 bettik tom­da bı-sultandarymyzdyń ant bergen túpnusqa hattary saqtal­ǵan. О́ıtkeni Reseı Syrtqy ister kollegııasy Neplıýevke qazaqtyń han­dary, bıleri, sultandary men star­shyndarynan Quranmen ant ­alý týraly nusqaýlyq jiberedi. Orys elshisi Tevkelev osy tapsyrma­ny buljytpaı oryndady. Eń birin­shi bolyp 1731 jyly Ábilqaıyr hat ant jiberedi. Oǵan Kishi júzdiń 28 rýbasy ant beredi. Túpnusqa hatta rýbasy dep emes, «Aq áke» dep jazylǵan. Onda «Quran súıdim, ant ettim», aq áke dep arabsha jazyp, rý tańbalaryn salǵan. Sámeke hannyń ant berý týraly eki haty, Orta júzdiń 25 rýbasynyń haty saqtalǵan.

Eset Kókiuly ómirderegi naqtylandy

Jánibek Ismýrzınniń aıt­ýyn­sha, Mákeý muraǵatynda Eset batyrdyń ákesi Kóki mergen dep jazylǵan. Eset batyrdyń týǵan jyly durys emes. Bıyl Esettiń 355 jyldyǵy emes, 353 jyldyǵy. Kezinde Qazaq Sovet ensıklope­dııasynda qate ja­zyl­ǵan. Bul de­rek «Ka­zahsko-rýsskıe otnoshenııa» degen jınaqqa shyqqan Neplıýev­tiń jazbasyna súıenip jazylǵan. Munda Orynbor gýbernatory «1847 jyly Eset batyr 80 jas shamasynda» dep jazǵanyn negizge alǵan bizdiń tarıhshylar Esetti 1667 jyly dúnıege kelgen dep jazyp ketken. Shyndyǵynda Eset 1738 jyly Orsk qalasynda Tatıshevpen kezdesken kezinde oǵan 69 jastamyn dep Esettiń ózi aıtady. Eset batyr 1669 jyly týǵan. Bul Máskeý memlekettik mu­raǵatyndaǵy 248-shi Senat jýr­­nalyndaǵy Tatıshevtiń jýrnalynda jazylǵan. Qaıtys bol­ǵan jyly da qate. Men bes jyl buryn kelgenimde kesene ba­syndaǵy jazýdy ózgertý kerek dep usynys jasaǵanmyn. 1749 jyldan keıin Eset 20 jyldaı ómir súrgen. Esetti óle-ólgen­she patsha sheneýnik­teri ańdyp otyrǵan. Onyń 1750 jylǵy, 1755-56 jylǵy bashqurt kóterilisin­degi áreketterin qaǵazǵa túsirgen. Máskeý muraǵatyndaǵy sońǵy jazba – batyrdyń 1758 jyly Orynborǵa Qaldybaı degen bala­symen barýy jaıynda. Osyǵan súıene otyryp, Eset Kókiulynyń 1758 jyly 89 jasta bolǵanyn dáleldeımiz. 1762-63 jyldardaǵy Eraly, Dosaly sultandardyń hat­tarynda Esettiń ómirde bar ekendigi aıtylady. Batyrdyń 99 jasynda opat boldy degeni ras. Osyǵan súıene otyryp, Esettiń 1669 jyly dúnıege kelip, 1768 jyly 99 jasynda opat bolǵa­nyn tolyq dálelmen aıta alamyz. Muny qaıtalap otyrǵanymyz, búkil mektep oqýlyqtarynda, akademııalyq eńbekterde Esettiń týǵan-ólgen jyldary qate jazylyp júr.

Oraldyq jas ǵalym óziniń só­zin eń aldymen Reseıdiń jeti mu­raǵatynda saqtalǵan qujat jı­naqtary men Eset batyrdyń hattaryn túgel aldyryp, kóshirmele­rin jasap, oblystyq mýzeılerge qoıý kerek dep qorytyndylady. Eger muraǵattyq qujattar ǵy­lymı aına­lymǵa tússe, tarıhı mo­nografııa­lar jazylady, pikir­talastarǵa jol ashylady.

Syban Rabtan bıligi tusynda jońǵarlardyń qazaqtyń ata qony­syna kóz tigip, qandy joryqta­ryn jasaǵanda, el birligi úshin Qabanbaı, Bógenbaı, Jánibek, Saýryq, Raıymbek, Naýryzbaı, Baıan batyrlarmen tize búgip, tý ustaǵan Eset batyrdyń Jaıyq pen Jemniń arasynda qalmaqtar­men bolǵan shaıqastarda qol bastap, Bulanty, Qandyaǵash, Qonjar, Qalmaqqyrǵanda oırattardy oısyrata jeńgen erligi tarıhı baǵasyn alýǵa tıis. Sol surapyl maıdandarda teńdessiz erlik kór­setken Ábilqaıyr men Esettiń qaıratkerligin jan-jaqtaǵy muraǵattar derekterin zertteý arqyly ǵana qalpyna keltirýge bolady.

Aqtóbe oblysy