Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
О́tken ǵasyr basynda Qazaqstanda oryn alǵan alapat 3 asharshylyq týraly qazaq qoǵamy kópten aıtýdaı-aq aıtyp keledi. Jazýdaı-aq jazyp keledi. Sebep belgili. Keńestik senzýra kezinde asharshylyq týraly aýyz ashtyrmady. Ol da belgili. О́ıtkeni mıllıondardy ýaqytynan buryn ajal qushtyrǵan bul apatqa olardyń ózderi kináli edi. Qylmysty edi. Endeshe, óz qylmysyn kim ózi ashsyn?! Sondyqtan keńestik bılik asharshylyqty aıtýǵa tyıym saldy. Ol sózden janalǵyshtan jaman qoryqty.
Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin dúrkin-dúrkin komıssııa quryp, osynaý surqııa qylmysty jan-jaqty ashýǵa umtyldy. Sondaı bir komıssııa qazir de jumys istep jatyr.
Jón delik. Tutas bir ultty jer jastandyra jazdaǵan tarıhı qylmys aıtylýǵa tıis. Ashylýǵa tıis. Onsyz biz tarıh betine týra qaraı almaımyz. Ulttyq qasiretti ulyqtamaı, janymyz jaı tappaq emes. Bizder, tiriler, sol joqtaýsyz ketken jarty halyq aldyndaǵy paryzymyzdy óteýge tıispiz. Áńgime osy týraly.
Biz bul áńgimeni bastamas buryn halqymyz bastan keshken osynaý 3 apat tarıhyna taǵy bir sholý jasap ótelik.
Birinshi asharshylyq. Uly Dalaǵa bul apatty qazan tóńkerisine ile-shala bastalǵan azamat soǵysy alyp keldi. Qazaq dalasy azamat soǵysy jyldary aq pen qyzyldardyń tabanynyń astynda qaldy. Qorǵansyz qazaq aýylynyń nany men malyn aqtar da tonady, qyzyldar da tonady. Olarǵa qosa Orta Azııada ornaı bastaǵan bolshevıktik bılik te tonady. Soǵys-kommýnızm saıasaty degenniń ózi halyq qolyndaǵy baılyqty qarýdyń kúshimen tartyp alý edi. 1919 jyly ótken keńesterdiń bir sezinde Turar Rysqulov osy qııanat saldarynan 1918-1919 jyly
1 mln 114 myń qazaq ashtan qyryldy dedi. Azamat soǵysynan keıin aýyldyń basyna «prodrazverstka» deıtin naýqan áńgirtaıaq oınatty. «Berseń qolyńnan, bermeseń jolyńnan!» dep sharýanyń aldyndaǵy maly men qolyndaǵy nanyn tigerge tuıaq qaldyrmaı tartyp aldy. Maqsaty bireý: qaladaǵy keńes ókimeti ashtan ólmeýi kerek. Aýyl ne bolsa o bolsyn. Bul surqııa saıasattan aýyl taǵy qyryldy. Alashorda atynan asharshylyqpen kúres komıssııasyn basqarǵan jas jazýshy Muhtar Áýezov 1922 jyldyń aıaǵynda ekinshi asharshylyqtan
1 mln 700 myń qazaq qyryldy dep málimdedi.
Endi Goloshekın tusyndaǵy úshinshi asharshylyq tipti álemet apat boldy. Bul asharshylyqtyń shyǵýyna eki basshy tikeleı jaýapty – Stalın men Goloshekın. Bul eki basshy kelisip, Qazaqstanda «Kishi Oktıabr» ornatty. Iаǵnı qandy tóńkeristi qoldan jasady. Aýqatty sharýalardy kámpeskelep, halyqtyń qaqqanda qanyn, soqqanda sólin aldy. Halyqty eki tapqa bólip, bir-birińe jaýsyń dep aıdap saldy. Keńesterge qarsy qazaq halqy 360 ret kóterildi. Qazaqstandaǵy 40 mln mal eki jyl ishinde 10 ese qysqardy. Sonda halyqtan tartyp alynǵan 36 mln mal qaıda ketti deısiz ǵoı! Aldymen Máskeý, Lenıngrad, Kýıbyshev tárizdi Reseı shaharlaryna vagon-vagon et bolyp jóneltildi. Sodan keıin sharýa maldary et bolyp Qazaqstan qalalaryna jetti. Al aldyndaǵy malynan, aýyzyndaǵy nanynan aıyrylǵan sharýalar Qazaqstan, Reseı, Ýkraınada mıllıondap qyryldy. Bul apattyń oryn alýyna Stalınniń 1930 jyly jarııalaǵan «Kýlaktardy tap retinde joıý» saıasaty negiz boldy.
Qazaqstanda 2 mln 300 myń qazaq, 200 myń orys sharýasy osy qanquıly saıasattyń qurbany boldy.
1922 jyly Qazaq avtonomııasynyń tarıh ınstıtýtyn basqarǵan tarıhshy Aleksandr Chýlochnıkov «Ocherkı ıstorıı kırgız-kaısaskogo naroda» atty kitabynda qyrǵyz-qaısaqtardyń, ıaǵnı qazaqtardyń sany 1917 jylǵa deıin 8,5 mln bolǵanyn kórsetti. Qazaqstanda sol 8,5 mln qazaqtan 1939 jylǵy sanaq boıynsha nebári 2 mln 300 myńy ǵana qaldy. Iаǵnı qazan tóńkerisine deıingi 8,5 mln bolǵan qazaq halqy 20 jyl ishinde 6 mıllıonynan aıyryldy. Tarıhshylar onyń 1 mıllıony Qazaqstannan shetelge bosqandar deıdi. Sonda qalǵan 5 mıllıon qaıda? Olar qazaqstandyq orys jazýshysy Valerıı Mıhaılov jazbaqshy, 15 jyl ishinde oryn alǵan Qazaqstan qasiretiniń qurbandary edi.
Bul jerde biz, taǵy da bir nárseni, 1917 jylmen 1939 jyl arasyndaǵy 20 jyl ishindegi halyqtyń tabıǵı ósimin esepke almaı otyrmyz. Eger ony esepke alar bolsaq, Qazaqstandaǵy 3 asharshylyq qurbandarynyń sany tym soraqy bolyp shyǵar edi.
Memleket basshysy Q.Toqaev «asharshylyq máselesimen bilikti mamandar júıeli túrde aınalysýy kerek», degendi jıi aıtady. Soǵan sáıkes ótken jyly Parlament Senatynyń basshylyǵymen tarıhshylar 1931-1933 jyldardaǵy asharshylyq sebepterin ashatyn 3 tomdyq qundy eńbek shyǵardy.Al bıyl Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik arhıvi 1921-1922 jyldardaǵy asharshylyq aqıqatyn ashatyn 2 tomdyq qujattar jınaǵyn taǵy jarııa etti. Tarıhshylardyń bul saladaǵy tabandy eńbekteri áli de jalǵasýmen keledi. О́ıtkeni Qazaqstan bastan keshken bul apattyń saldary adam aıtqysyz aýyr edi...
1897 jylǵy Reseı ımperııasynda ótken tuńǵysh halyq sanaǵyna qarańyz. Qyrǵyzdar 200 myń, tájikter 350 myń, túrikpender 280 myń, ózbekter 726 myń, sarttar 968 myń, qaraqalpaqtar 104 myń, al qazaqtar bolsa 4 mln 84 myń adam dep kórsetilgen. Osynaý Orta Azııa halyqtary, ıaǵnı bizdiń kórshilerimiz, aradan 120 jyl ótkende, búginderi, biri 26 ese, biri 28 ese, biri 30 ese kóbeıgen.Tek búginge deıin qazaqtar ǵana Qazaqstanda nebári 3 ese ǵana kóbeıgen. «Sorbulaqtyń basyna sorǵa bola qondy ákem», demekshi Qazaqstannyń soryna Stalın jibergen Goloshekın tap bolmaǵanda, biz de búginde tabıǵı ósimmen ne 26, ne 28 ese kóbeıip, jalpy sanymyz 100 mıllıonnan asqan alyp ult bolyp otyrady ekenbiz.
Minekı, HH ǵasyr basyndaǵy, bolshevıkter qolastyndaǵy Qazaqstan qasiretin qaıta-qaıta aıta beretinimiz sodan. «Qaıta-qaıta aıta bergennen ol olqylyqtyń orny tola ma? Odan da ótkenge alańdamaı alǵa qaraıyq! Bolashaq úshin baqýatty Qazaqstandy quraıyq!» deýshiler joq emes. Ras, aıta bergenmen ótkenniń orny tolmaq emes. Biraq bolashaqtyń baqýatty urpaǵy óz tarıhyn bilmegennen ne utady?! Utpaıdy. Bolashaqtyń baı, baqýatty urpaǵynyń tarıhı sanasy qalyptaspasa, ishkenge máz toǵysharlar armııasy qalyptasary haq. Tarıhı tamyry joq toǵysharlar Táýelsizdikke tirek bola almasy haq.
Endeshe, maqalamyzǵa arqaý bolyp otyrǵan ulttyń uly qasiretin ulyqtaý sharalary kúndelikti kúıbeń tirshiliktiń kóleńkesinde qalyp qalmaýǵa tıis.
Osyndaı oılarmen 2019 jyly tamyz aıynda jańa saılanǵan Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev kabınetiniń tabaldyryǵyn attadyq. Oǵan deıin Qasym-Jomart Kemelulymen sol jyly naýryzda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń kezekti sessııasynda kezdesip, Prezıdent saılaýyndaǵy jeńisimen quttyqtaǵan bolatynbyz.
Bul joly Qasym-Jomart Kemeluly bizdiń qandaı máselemen kelgenimizden habarsyz edi. Kabınetiniń ortasynda túregelip tur eken.
– Assalaýmaǵalaıkúm! – dep qol sozdy, sál ezý tartyp.
– Ýaǵalaıkúmassalam! – dep qol alystyq.
Prezıdent qolymyzdy ustaǵan qalpy sózdi bastap jiberdi.
– Men sizdiń asharshylyq týraly «Aq boz úı» romanyńyzdy oqyǵam... Senatta júrgende. Qatty unap óz pikirimdi efırde de aıtqam! – dedi.
Áńgimemiz bulaı bastalar dep kútpegen men tosylyp qaldym. Sol kezde Qasym-Jomart Kemeluly:
– Eto vydaıýshee proızvedenıe! – dep qolymdy qysty. Sodan keıin ortadaǵy úlken ústeldiń eki jaǵyna kelip qarama-qarsy jaıǵastyq. Meniń qoltyǵymda bir qara pápki bar edi. Onyń ishinde álgi Prezıdent aıtqan «Aq boz úı» boıynsha jazylǵan ssenarıı bolatyn. Ssenarııdi alyp Prezıdenttiń aldyna qoıdym.
– Qasym-Jomart Kemeluly! Endeshe, mynaý sol jańa ózińiz aıtqan roman boıynsha jazylǵan ssenarıı! – dep men de ezý tarttym. Ol birden ssenarııdi qolyna aldy. «Bul sózdi dúnıede bastaý qıyn», dep tabaldyryq attaǵan men, Prezıdentpen áńgimeni qalaı bastaýdy oılap kelgem. Baqsam, sol yńǵaısyzdyqtan Prezıdenttiń ózi qutqardy. Álgi estigen maqtaý sózden keıin arqam keńip ketkenin baıqadym. Erkinsip:
– Qurmetti Qasym-Jomart Kemeluly! – dedik. – Aldaǵy 2022 jyl – 1922 jylǵy asharshylyqtyń 100 jyldyǵy. 1932 jylǵy asharshylyqtyń – 90 jyldyǵy. Osy datalarǵa arnap Sizge osy ssenarııdi alyp kelip otyrmyn. Kitapty qansha jaqsy desek te, búginde onyń kınomen jarysýy qıyn. Kitaptyń taralymy 2 myń. Al fılm teleefırge shyqsa búkil el kóredi. Sondyqtan asharshylyqtyń aldaǵy osy bir aıtýly datasyn kınodan bastaıyq dep ssenarıı ákelip otyrmyn! Qoldaýyńyzdy suraımyn! – dedim.
– Durys! Qoldaımyz! – dedi Prezıdent. – Tek fılm sol taqyrypqa laıyqty bolyp jaqsy shyqsyn!
– Túsindim...talabyńyzdy. Qazirgi zaman balalary ol zamandy bilmeıdi. Al meniń balalyq shaǵym, Táńirdiń tálkegimen Túrikmenstanda, 1961 jylǵa deıin saqtalǵan kóshpeli aýylda ótti. Qazaqtyń kóshpeli dáýiri degendi kózben kórgen adammyn. Sondyqtan fılmdi túsirý barysynda rejısserdiń janynda júremin, qadaǵalaımyn. – dedim.
– Qazir tapsyrma beremin! – dedi Prezıdent, bul usynysqa núkte qoıǵandaı bolyp. Áńgimemiz ári qaraı tildik, áleýmettik máseleler tóńireginde jalǵasty. Biraq ol basqa áńgime edi. Búgin biz bir ǵana taqyrypty, asharshylyq qurbandarynyń arýaǵyn ulyqtaý týraly aıtqaly otyrmyz. Ideologııanyń bir úlken salasy kınoda bul iske Prezıdentimizdiń qalaı jol ashqany jaıynda. Prezıdent pármenimen sol kezdegi apparat basshylyǵy, Memlekettik hatshy, fılm túsirilgen Mańǵystaý oblysynyń basshylyǵy, Shetpe aýdany jáne osy aýdanǵa qarasty Úshtaǵan aýylynyń turǵyndary asharshylyq týraly «Aq boz úı» fılminiń túsirilimine óz úlesterin qosty. Mádenıet jáne sport mınıstrligi, kıno óndirisin tikeleı baqylaıtyn Ulttyq kınony qoldaý ortalyǵy da qoldan kelgen kómekterin aıamady. Alǵystymyz bárine.
Biz bolsaq, kınojobanyń ssenarıı jáne ıdeıa avtory retinde Prezıdentke bergen ýádemizdi oryndap, Mańǵystaýdyń mı qaınatqan ystyǵy men ysqyrǵan jeli ótinde bir aı kınotobymen birge júrdik. Rejıssýrany buǵan deıin «Ańshy bala», «Oazıs», «Bala ǵashyq» fılmderin túsirgen Bekarys Elýbaev júzege asyrdy. О́tken ǵasyrdyń 30-jyldary asharshylyqqa urynǵan qazaq aýylynyń kelmeske ketken kóshpeli bolmysyn ekranda tiriltý qalada týyp-ósken Bekarysqa ońaı bolǵan joq. Bul jobanyń jaýapkershilik júgi tym aýyr edi. Jalǵyz Prezıdenttiń aldynda ǵana emes, qazaq basyna túsken sol bir qııamet kúnderi sheıit ketken mıllıondardyń arýaǵy aldyndaǵy jaýapkershilik, tipten bárinen de aýyr edi. Biraq kóshpeliler turmysyn kózben kórip, bastan keshken konsýltanty janynda júrgendikten, kamera aldynda kóshpeliler turmysyna qatysty qandaı da bir kórineý qatelik jiberilmedi. Rejısser úshin bul joba arada ǵasyr aýysyp kelmeske ketken kóshpeli dáýirdiń bir úlken mektebinen ótkenimen birdeı boldy. Al bizdiń bir maqsatymyz – aǵa urpaq ókili retinde sol dáýir shyndyǵyn sýretteýde kórineý qatelikterge jol bermeıtin, eń bolmasa bir rejısser daıarlaý edi.
«Aq boz úı» kınojobasyn túsirý barysynda osyndaı alýan maqsattardyń basy birikti. Biraq solardyń bári jalǵyz maqsatqa, jaqsy fılm túsirý kerek degen maqsatqa jumyldyryldy. Jaqsy fılm shyqpasa, fılmdi kórgen qara orman halyq razy bolmasa, bergen ýáde, ketken ýaqyt, shyqqan shyǵyn, alashapqyn álekshiliktiń bári bir qaradobal ókinishke aınalar edi. Osyndaı masqaraǵa ushyramas úshin osy jobaǵa jumyldyrylǵan 60-qa jýyq maman taban et, mańdaı terin aıamady. Bárimiz úshin bul bir aq ter, kók ter «marafon» boldy. Nátıjesinde, osy jazǵytury fılm kórýge daıyn boldy. Kórermen aldyna shyqty. Prokatqa aldaǵy qarashada shyǵady.
Aldymen fılmdi eń qatal kınogerler, qalamgerler kórdi. Baspasóz betinde júrekjardy pikirler shyǵa bastady. Sonyń biri ári irisi el gazeti «Egemenge» shyqqan, uzaq jyldar «Qazaqfılmde» redaktor bolyp istegen, búginde atyshýly romandarymen elge tanymal jazýshy Turysbek Sáýketaevtyń pikiri boldy. «Máńgilik Aza jyry, nemese, zulmat jyldar elesi» atty maqalasyn qoryta kelip kórnekti jazýshy bylaı deıdi:
«Sózimizdiń tobyqtaı túıini, kınodaǵy osynaý jańa týyndysymen rejısser Bekarys Elýbaev óziniń shyǵarmashylyq mol potensıalyn, sheber qoltańbasyn tanyta bilgen. Osy fılm arqyly biz ónerimizdegi sony óriske jol ashqan bir jańa sapalyq deńgeıdi kórdik. Bekarys baýyrymyz talantty ssenarııdiń baǵyn ashyp, gúlin jaınatypty. Qyzýy bet sharpyǵan qyzyl sózben nebir madaq aıtsaq ta artyq bolmas edi. Biraq oıymyzdy óıtip arzandatpaı, bir-aq mysalmen tizgin tartsaq dedik. Bir jarym saǵat boıy qasymda jaıǵasqan beıtanys kekse áıel qaıta-qaıta betoramalyn kózine basyp, tunshyǵyp óksýmen boldy. Mine, fılm qudireti, mine óner magııasy! Fılm úshin osydan artyq maqtaý, osydan joǵary baǵa bar ma?! О́z muratyna jetken shynaıy týyndy ǵana osylaı júregińe jol taýyp, julyn-júıkeńdi silkilep, neshe alýan sezim jeteginde tolqytyp tebirente almaq».
О́ziniń osyndaı júrekjardy pikirlerimen baspasóz betinde bólisken kórermenderge alǵys!
Bizdi tańǵaldyrǵan taǵy bir kórermenimiz – ol áıgili mesenat kásipker Islambek Saljanov. Ol basqarǵan «Altyn qyran qory» fılmdi Astanaǵa aldyryp Senat Tóraǵasy Máýlen Áshimbaev, sol kezdegi Premer-Mınıstrdiń orynbasary Eraly Toǵjanov, Halyq Qaharmany Baqytjan Ertaev bastaǵan zııaly qaýym ókilderiniń basyn qosyp, «Aq boz úıdiń» tusaýyn kesti.
Fılm tıtrinde alǵys, eń aldymen el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevqa aıtyldy.
Eger Qasym-Jomart Kemeluly sol joly tikeleı pármen bermegende, asharshylyq týraly bul ssenarııdiń óndiriske ketýi ekitalaı edi. Bıyl, 1922 jylǵy asharshylyqtyń 100 jyldyǵyn, 1932 jylǵy asharshylyqtyń 90 jyldyǵyn ulyqtaýǵa Prezıdent osylaı úlken úles qosty. Asharshylyq degenniń arǵy jaǵynda bárinen buryn janazasy shyǵarylmaı, bir ýys topyraq buıyrmaı, súıegi saı-salada shashylyp qalǵan shermende mıllıondardyń arýaǵy tur emes pe?! «Aq boz úı» – sol betin jabýǵa bir ýys topyraq buıyrmaǵan sheıitterge júz jyldan keıin salynǵan bir ýys topyraq deýge keledi. Júz jyldan keıin aıtylǵan bir jarym saǵattyq joqtaý. Bıylǵy júz jyldyq tusynda, ult bolyp ornymyzdan turyp bir mınýt únsizdik jarııalaı almaı otyrǵan tusta, osynaý ulttyń uly qasiretin «Aq boz úıdiń» kórermenderi bir jarym saǵat boıy kózdiń jasymen jýyp, únsiz joqtaıtyn boldy. Osy ıdeıa avtory retinde qalyń kórermen atynan úlken ekranǵa jol tartqaly turǵan «Aq boz úıge» óz pármenimen jol ashqan basshymyzdy, endi asharshylyq qurbandarynyń bes mıllıon arýaǵy da qoldap, jelep-jebegeı deımiz!
«О́li razy bolmaı, tiri baıymaıdy». Endeshe, biz, jer basyp júrgen tiriler, sonaý bir surapyl jyldary «qyzyl terror» qurbany bolyp, suraýsyz ketken qaraorman arýaq aldyndaǵy paryzymyzdy laıyqty óteı alǵanda ǵana bizdi Alla da, arýaq ta qoldap, baqytty da baqýatty Ádiletti Qazaqstan qura alady ekenbiz.
HH ǵasyrda dozaqty kórgen bu halyq, HHI ǵasyrda jumaqty kórse nesi aıyp!?
Smaǵul ELÝBAEV,
«Túrik dúnıesi» ádebı syılyǵynyń laýreaty
