Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Tilegen aǵa – matematık, Raılıa apaı nemis tiliniń muǵalimi. Raılıa apaı dombyra tartyp, án aıtatyn. Sol kisiniń «Qarqaraly basynda jalǵyz arsha» degen áni áli kúnge júregimdi shymyrlatady.
Keıin Mádıdiń «Atyńnan aınalaıyn, Qarqaraly» degen áni osy bir jerdi kórýge yntyzar etti.
Erjettik, óstik, qyzmet atqardyq. Sol ataqty Qarqaralyny eki ret kórýge Alla násip etti. Ekeýi de halyq aqyny Ǵabdıman Igensartovtyń esimimen baılanysty.
Osydan 20 jyl buryn ustazym, akademık Rymǵalı Nurǵalıuly, akademık Aqseleý Seıdimbek, ataqty jazýshy Qoıshyǵara Salǵarın bar Qarqaralyǵa keldik. Ol kezde Parlament Májilisiniń depýtaty edim.
Ǵabdıman Igensartov – Qazaqstannyń halyq aqyny. Ol joly sóz de, tór de Rekeń men Aqańa tıdi. Ara-tura áńgimege aralasqanym bolmasa, men qonaq kádeden asa almadym. El kórý, jer kórý, Qarqaralynyń bal qymyzyn urttap, aýyzdy qazy-qartasymen maılap degendeı, qonaq bolyp qaıttym.
Qarqaraly dese Qarqaraly eken. Jer betindegi peıish osyndaı-aq bolar. Qaraǵaı, qaıyń ný bolar, áni men kúıi shý bolar, sebelep túsken aq jańbyr, jerge túsken nur bolar. Qımaı, qyzyǵyna toımaı ketip edim.
Jelmaıa ýaqyt jelip ótti. Kózdi ashyp-jumǵansha 20 jyl óte shyǵypty.
Qalta telefon shyldyrlady. Qońyraý shalǵan jýrnalıstıkadaǵy shákirtim, Parlament Senaty komıtetiniń tóraǵasy Beıbit Isabaev eken.
Jón surasqan soń: «Ýáke, Qarqaralyǵa baryp qaıtsaq qaıtedi? Kelinińiz Ásııanyń atasy Ǵabdıman Igensartovtyń 120 jyldyǵy. Biz osy sharaǵa shaqyryp otyrmyz», dedi.
Elordada jınalys bolyp, Beıbit Isabaev inim Qarqaralyǵa ózi bara almady.
Esime sol 20 jyl burynǵy sapar tústi. Endi Rekeń de, Aqań da joq. Ásııa kelinimizdiń qaıyn atasy О́ksikbaı aǵa da joq. Qoıshekeń, Qoıshyǵara Salǵarın emdelip júr eken. Táýekel! Alys ta bolsa, kóńilge ystyq jerge barýdyń ne qıyndyǵy bar. Osylaı, 10 maýsym kúni Qarqaraly qaıdasyń dep tartyp otyrdyq.
Qasymda Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń generaly Amanjol Janqulıev, eks-senator, belgili qaıratker Tólebek Muqashev bar.
Endi basqasha. Sóz salmaǵy maǵan túskendeı. Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi Serikzat Dúısenǵazy da boldy. Ol Ǵabdıman Igensartov aǵamyzdyń shyǵarmashylyǵynan kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵan ári Qarqaralynyń kúıeý balasy eken.
Árıne, birinshi kezeńde Qarqaralynyń ótken tarıhyna úńildim.
1824 jyly 24 shildede Reseı ımperııasynyń otarlyq saıasatyna sáıkes Senattyń sheshimine oraı, Omby oblysynyń Qarqaraly ishki okrýgi boıynsha Qarqaraly qalasy qurylypty. Oǵan 1822 jylǵy Sibir qyrǵyzdarynyń Jarlyǵy sebep bolǵan.
Qala bolǵanymen jergilikti qazaqtar shuraıly, nýly-sýly jerlerden aıyrylyp, bosqynǵa aınalady. Birazy Alataý-Tarbaǵataıǵa jer aýysýǵa májbúr bolady. Al birazy Torǵaı-Yrǵyzǵa kóshedi.
«Arǵyn kóshken» degen sóz tarıhta osylaı qalǵan eken. Tipti Janaq pen Túbek aqyndar aıtysqanda bul jaǵdaıat resmı reńk alatyny bar. Túbek aqyn:
«– A, Jáke, arǵyn qaıda,
naıman qaıda?
Arǵyn bolsań, Qarqaraly
qalań qaıda?»,
– degeni osy bir aýyr kezeńdi meńzeıdi.
Árıne, Qarqaralyǵa kelip, Qunanbaı qajy meshitine bas suqpaı ketý múmkin be? Tarıhı jádigerdi uzaq qaradym. Kezinde Qunanbaı qajy bul jerdi Oıazdan surap alypty. Ne degen jer tanyǵysh adam! Bul jerdi qar baspaıdy, sý almaıdy. Osy rette Qunanbaı qajynyń kózin kórgen, jıhangez bolyp, patshalyq Reseıdiń mal sanaǵyn júrgizgen, jer aýdarylǵan polıak A.Iаnýshkevıchti eriksiz eske alasyń. Onyń «Kúndelikter men hattar» nemese «Qazaq dalasyna jasalǵan saıahat týraly jazbalar» atty eńbegine júginsek, ol Qunanbaı týraly bylaı dep jazypty:
«Qunanbaı bıdiń jasy Baraq sultannan biraz úlken. Bul da dala óńirine atymen keń jaıylǵan adam. Qarapaıym qazaqtyń balasy. Tabıǵat oǵan kesek aqyl, ǵajaıyp es jáne júırik til bergen. Isker, óz atalastarynyń ıgiligi týraly qam jeıdi, dala zańdary men Quran qaǵıdalarynyń bilgiri, qazaqtarǵa qatysty reseılik ýstavtardy bes saýsaǵyndaı biledi, qara qyldy qaq jarǵan bı jáne ónegeli musylman. Qarapaıym Qunanbaı áýlıeniń dańqyna bólengen. Odan aqyl suraýǵa jas ta, kári de, kedeı de, baı da shalǵaı-shalǵaı aýyldardan kelip jatady.
Tobyqty rýynyń senimine ıe bolyp, ol el bıleýshiniń qyzmetine saılanǵan. Ol óz qyzmetin baqaıshaǵyna deıin bilip, bar qaırat-jigerin sarqa tógip atqarady, ıegin kóterse boldy, ár buıryǵy, ár sózi oryndalady».
Iá, Qarqaraly syrǵa toly. Qanshama nárseden beıhabar ekenbiz. О́lketaný mýzeıine kelgende Mádı babamyzdyń «Atyńnan aınalaıyn, Qarqaraly» degen sóziniń syryn uqqandaı bolasyń.
Munda eki derekti kórip, tánti boldyq. Ataqty Qoıandy jármeńkesinen aqsha qoıylǵan seıf-sandyqty kórdik. Kezinde Shveısarııada jasalypty. Jalǵyz kilti bar. Biraq seıf-sandyqtyń óz syry bar eken. Qolyma kiltti berdi, ashyp kórýge keńes berdi. Kilt uńǵysyna túspeıdi. Biraz aınaldyrdym. Bolmady. Kilttiń bir shetinde azdap shyǵyńqy temir istek tur. Bar gáp osynda eken. Sandyq-seıftiń bir shetinde tesik bar. Sol tesikke kilttiń istegin salǵanda, qulyp syrt ete tústi. Sandyq ashyldy. Bul seıf kúni keshege deıin aýdandyq bankte jumys istep turypty. Endi qundy jádiger retinde mýzeıde tur.
Ekinshi tańǵalǵanym, Altyn adam beınesi boldy. Túsindirme jazbasyn oqyp, tańǵaldym. Arqanyń altyn adamy. Bul – erte Temir dáýiriniń eskertkishi. Qasym Amanjolov atyndaǵy selolyq okrýgtiń Taldy degen jerdegi qoryqtan tabylǵan. Bul mańda 6 saq patshasynyń qorymy bar eken. 2010 jyldan beri zerttele bastapty. 130-dan astam altyn buıym, 14 sadaq jebesi, tas monshaqtar tabylǵan. Ǵalymdar ony b.ǵ.d. VI-V ǵasyrdyń eskertkishi dep otyr. Demek Qarqaraly jeri – atam zamandardan beri qazaqtyń jeri men eli.
Qarqaraly jeri qazaqtyń atyn shyǵarǵan tulǵalarǵa baı. Munda Mádı, Qasym Amanjolovtyń, Jumat Shanınniń, Alash ardaqtylary Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, Á.Ermekovtiń izi qalǵan. Qazir úsh arysqa arnap Qarqaralyǵa kire beriste tamasha eskertkish qoıylǵan.
Keńes odaǵynyń batyrlary Núrken Ábdirovtiń, Mártbek Mamyraevtyń, Qazaqstannyń tuńǵysh ǵaryshkeri, Keńes Odaǵynyń batyry, Halyq qaharmany Toqtar Áýbákirovtiń, basqa da ondaǵan, júzdegen ult qaıratkeriniń izderi saırap jatyr. Solardyń qatarynda Saryarqanyń sańlaǵy atanǵan, Qazaqstannyń halyq aqyny Ǵabdıman Igensartov tur.
Keńestik dáýirde jazylǵan shyǵarmalardan bas tartýǵa bola ma? Árıne, joq. О́ıtkeni olar ótken zamannyń tarıhı bet-beınesin jasaǵan kórkem dúnıeler berdi. Ol qalaı bolǵanda da biz ótken jol. Sol zamannyń keskin-kelbeti.
120 jyldyq torqaly toıy atalǵan Ǵabdıman Igensartov babamyzdyń ádebı-rýhanı murasy bizge qajet pe? Árıne, qajet. Keńes odaǵy tusynda ómir súrip, qoǵam qaıratkeri deńgeıine kóterilgen poezııada, jýrnalıstıkada jarqyn iz qaldyrǵan, Qazaqstannyń halyq aqyny atanǵan Ǵabdıman Igensartovtyń ómir joly – halyqtyń ómir joly, tarıhtyń izi.
Patshalyq Reseıdiń qysymyn kórgen qazaq halqy jańa zamandy durys qabyldady. Joǵalǵanyn, óshkenin tapty. Aqyn-jazýshylar sol zamannyń jaqsylyǵyn jyrlady, kórkem obraz jasady. Qanshama qandy repressııa, asharshylyq, qıynshylyq bolǵanyna qaramastan, halyq bolashaqqa sendi. Árqaısysy zamannyń tarıhı shyndyǵyn jazdy.
Ǵabdıman aǵamyz 1929 jyly Qazaq ASSR Ortalyq komıtetiniń múshesi bolyp saılandy. Sol jyly Máskeýde ótken XIV búkilreseılik keńester seziniń delegaty boldy. Dál sol kezeńde Qarqaralyda týǵan jas qazaq azamatynyń mundaı qurmetke ıe bolýy onyń azamattyq, ultjandylyq qasıetterin kórsetti. Ol tuǵyrly tulǵaǵa aınaldy.
Biraq keńes odaǵynyń repressııashyl saıasaty Ǵabdıman Igensartovty da aınalyp ótken joq. F.Goloshekınniń solaqaı saıasatyna qarsy óz kózqarasyn bildirip, óleńder jazdy. Halyqtyń shynaıy qasiretin jyrǵa qosty.
Sóz qudireti naǵyz ıdeologııalyq qarý bolatyn. Budan kommýnıstik júıe qatty seskendi. Sondyqtan da respýblıkada «ıgensartypshyldyqqa» qarsy naýqan bastaldy. Sol jyldarda shyqqan gazetterdiń sarǵaıǵan betterinen osyndaı derekterdi taýyp alasyń.
Bul saıası naýqan aqyry Ǵabdıman Igensartov aǵamyzdy «halyq jaýy» etti. Sottalyp, Sibirge aıdaldy. Aıdaýdan kelgennen keıin Ǵabdıman Igensartov aǵamyz qalam ustaý quqynan aıyryldy. Amal joq, qalamyn shahterlik kúrek pen qaılaǵa aýystyrdy.
Taǵdyr syny aqyn, qaıratker, Ǵabdıman Igensartov aǵamyzdy qajyta almady. Saǵy synbady. Zaboıda prohodchık bolyp, qara jumys istedi. 1949 jyly óziniń ataqty «Lavadaǵy ómir» poemasyn jazdy. Ashyǵyn aıtsaq, Ǵabdıman Igensartov qazaq poezııasyndaǵy óndiristik taqyrypty kótergen, jumysshy beınesin somdaǵan tuńǵysh qazaq aqyny boldy.
...Kaskasy shekesinde, shashyn túıip,
Samal jel erkeletken
betten súıip.
Bir arý kele jatty, qaıla qolda,
Erkekshe sur kenepten shalbar kıip.
Aqquba, ashań júzdi, ol qara kóz,
Qyz edi, ótkir tildi, erke minez.
Ásııa edi aty, jalyn oıly,
Qarshyǵa, qaz ilgendeı, qımyly tez.
Ásııa keıipker, qazaqtyń jumysshy qyzdarynyń kórkem beınesindeı kórinedi. Toılan, Sátı sekildi shahterler Lavada shyńdalady. Ártúrli mamandyq ıgeredi. Shahtadaǵy jarylys, taǵy da basqa tolyp jatqan qıyndyqtardy bastan ótkeredi.
Lavadaǵy jaǵdaı, shahtanyń ishki kórinisi, qıyndyǵy men jastardyń jalyndy eńbegi súıispenshiligimen sýretteledi. Toılan men Ásııa arasyndaǵy mahabbat Lava kórigimen shyńdalady.
Ǵabdıman Igensartov poezııanyń poema janryn tańdap alady. Epıkalyq turǵyda zaman synyna ún qosady. «Tyń dala», «Tyńdaǵy qoıma», «Shynar», «Kek sheshimi», «Baǵdat aty qalaı týǵan?», «Amal týraly ańyz» poemalary kórkemdigimen, tarıhılyǵymen qundy.
Jýrnalıstıkada da Ǵabdıman Igensartovtyń qoltańbasy aıqyn kórinedi. Ásirese «Abaı men Áset», «Ásettiń keıbir belgisiz murasy men aty-jóni týraly», «Ahań ómirinen keıbir derek», «Qajy-Muqannyń bir kúresi» sııaqty derekti-tanymdyq maqalalary – ǵylymı ortada óte qundy jádiger. Aıtalyq, bir kezdesýde Áset Naımanbaev aqyn Abaı babamyzǵa «Injý-marjan» ánin aıtady.
Uly Abaı: «Mine, kórdińder me? Shyn ǵashyqtyq án. Osylaı salynyp, oǵan arnalǵan óleń de osylaı bolýy kerek», degen eken.
Bul abaıtanýshylarǵa qajetti derekter.
1971 jyldary qazaq tiliniń mártebesi azaıyp, halyq arasynda ártúrli kózqaras qalyptasa bastady. Ǵabdıman aǵamyz osy kezde «Búıenbaıǵa ashyq hat» degen maqalasyn jarııalaıdy. «Sóz baılyǵyn barynsha paıdalana bileıik», «Sózdiń mádenıeti týraly» maqalasy qalyń qazaqtyń kóńilinen shyqty. Sondaı-aq «Baıyrǵy sózdik qorymyz» týraly maqalasy tilshiler qaýymyna óte qajet. Mysaly, «árdaıym» , «alageýim» sózderiniń tórkinin túsindirip beredi.
Aqyn Ǵabdıman Igensartovtyń óleńderin týǵan jer týraly tolǵaý dep te ataýǵa bolady. Qarqaraly, Nura, Aqtoǵaı, Arqanyń jaılaýynda, týǵan jerge sııaqty óleńder arqyly aqyn Arqanyń kórkem tabıǵatyn asyl shabytpen jáne mahabbatpen jyrlaıdy. Osylaı Saryarqanyń sańlaq aqyny atanady.
Aqyn sózge, asyl sózge erekshe mán beredi.
Til dybyspen sóılese,
Oı sóıleıdi qalammen.
Onsyz bir qalaı endeshe,
Uǵysar adam adammen.
Sóz sheberden týǵanda,
Tolqymaıtyn jan bar ma?
Keı sóz ashy ýdan da,
Keı sóz tátti baldan da, – degen eken Ǵabdıman aqyn.
Aqyn murasy halqymen birge jasaıdy. Jas urpaqty otanshyldyqqa, eńbekqorlyqqa, ultjandylyqqa tárbıeleıdi.
Hosh delik. Ǵabdıman Igensartov aǵamyzdyń 120 jyldyq torqaly toıy dúrkirep ótti. Ásııa Igensartova atasynyń qurmetine zamanaýı tehnıkamen jabdyqtalǵan kompıýter synybyn jasaqtap, syıǵa tartty.
Osy saparda taǵy eki jaqsylyq boldy. Birinshisi, eki aıdan beri jańbyr tambaı ketipti. Qarqaraly jeriniń shańy kóterilip, aǵaıyn-jurttyń baý-baqshasy qýrap ketken eken. Sol túni aspannyń kilti ashylyp, jańbyr quıdy-aı bir.
Qarqaralylyq aǵaıyn muny jaqsylyqqa jorydy.
Aqyn aǵamyzǵa as berilip, Quran oqylyp, biz elordaǵa qaraı shyqtyq. Jarty joldan asqanda ınternet jumys istedi.
Beıbit О́ksikbaıuly Isabaev inimiz Prezıdent Q.K.Toqaevtyń Jarlyǵymen Jetisý oblysynyń ákimi bolyp bekipti.
Osylaı sátti sapar bolyp, Astanaǵa oraldyq.
Kelesi kezdeskenshe, qasıetti Qarqaraly!
Ýálıhan QALIJANOV,
UǴA akademıgi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
