Kásipkerlerdiń oıyna den qoısaq, taýar tańbalaý bıznes ıelerine qoıylatyn tosqaýyldardy azaıtady. Biraq sharýaǵa qolbaılaý bolyp turǵan másele bar. Taýarlardy tańbalaý qyzmetiniń ulttyq operatoryna áli monopolııasyzdandyrý jasalmaǵan.
«Victory Zone» JShS dırektory Raýshan Sábdenovanyń aıtýynsha, Qazaqstanǵa keletin jáne Qazaqstannan eksporttalatyn taýarlardy túgel qadaǵalaý qajet. Qazirgi geosaıası jaǵdaı sony talap etedi. Alaıda qazirgi taýar tańbalaý qarqyny jańa talaptarǵa jaýap bere almaýda deıdi.
«Jańa geosaıası jaǵdaı eksportqa shyǵarylatyn taýarlardy qadaǵalaý qajettigin týdyryp otyr. Bul kásipkerlerimizdiń qandaı da bir problemalarǵa tap bolyp, sanksııaǵa ushyramaýy úshin qajet. Bizdiń naryqta tańbalaýdy júzege asyratyn, ozyq tehnologııalardy ustanatyn birneshe operatordyń jumys istegeni durys. Import, eksportpen aınalysatyn otandyq kásipkerler sanksııaǵa ilinbes úshin taýarlardy tańbalaý jobasyn jańa deńgeıde júrgizip, jaǵdaı jasaýymyz qajet», deıdi kásiporyn basshysy Raýshan Sábdenova Astanada ótken taýar tańbalaý jáne aqparattyq qaýipsizdik máselesin bir ústel basynda talqylaǵan bereri mol jıynda.
Ásirese qaptamadaǵy taýar ıdentıfıkasııasyna kod jiberý prosesin jeńildetý kerek. О́ıtkeni kásipkerler kóbine osy kezeńde qıyndyqqa kóp ushyraıdy. Sonyń saldarynan jaǵymsyz pikirler de jıi týyndaıdy.
«Sonymen qatar atalǵan júıeniń iske asyrylýy qazirgi zańnamaǵa qaıshy keledi. 1 shildeden bastap Kásipkerlik kodeksine ózgeris engizildi. Bul boıynsha naryq sýbektisiniń arnaıy quqyǵyna baılanysty quqyqty qaıta tabystaýǵa tyıym salynǵan. Alaıda tańbalaý boıynsha biryńǵaı operator fýnksııasyn «Qazaqtelekom» AQ enshiles kompanııasy – «Sıfrlyq ekonomıkany damytý ortalyǵy» JShS júzege asyryp otyr. Zańda taýarlardy ulttyq katalogke engizý biryńǵaı operatorǵa júktelgen, biraq is júzinde bul katalogti kásipkerler óz qolymen júrgizedi. Olar kartochkany iske qosyp, taýarlardyń 20-dan astam sıpattamasyn tirkeıdi. Kartochkany ashyp, baǵa katalogine taýardy engizý úshin kásipker býhgalter, IT-maman, taýartanýshy, halyqaralyq saýda standarttaryn biletin adamdy jaldaýy kerek. Sóıtip, bıznesti júrgizýde irkilis paıda bola bastaıdy», deıdi kásipker.
Sarapshylardyń aıtýynsha, 2021 jyldyń qazanyndaǵy Úkimet qaýlysyna sáıkes taýar tańbalaý boıynsha biryńǵaı operator EAEO elderimen ıntegrasııalanǵan júıeni qamtamasyz etýi kerek. Soǵan qaramastan qazir ıntegrasııa tek Belarýspen tańbalaý kodtaryn taný deńgeıinde jumys istep tur. Bul oraıda sarapshylar taýar tańbalaýǵa qatysty bir emes, birneshe operator jumys isteýi keregin, sol kezde báseke ornap, tıisinshe sapa myqty bola bastaıtynyn jetkizdi.
Jaqynda Úkimette de osy másele qaraldy. «Qazaqtelekom» basshylarynyń aıtýynsha, Qazaqstanda mindetti tańbalaý engizilgen sátten bastap búginge deıin 69,1 myń tabıǵı júnnen jasalǵan buıym, 3,3 mlrd temeki ónimi, 102,4 mln aıaq kıim taýary tańbalanǵan. Jobany iske asyrý prosesin tejeıtin birqatar mańyzdy tustar da bar. Bıznestiń málimetinshe, bul – negizinen aqparattyq tańbalaý júıesiniń tehnıkalyq problemalary. Otandyq aıaqkıim óndirýshilerdiń ókilderi taýarlardy mindetti túrde tańbalaýdy bıznestiń múddelerine saı dep sanaıdy.
«Otandyq bıznes ókilderi retinde taýardy mindetti túrde tańbalaýdy qoldaımyz. О́ıtkeni bul otandyq óndirýshiniń múddesin qoldaıdy, básekelestik úshin teń jaǵdaı jasaıdy. Eger tehnıkalyq problemalar bolsa, ony sheshý kerek. Biz tańbalaý júıesin engizý úderisine qatysýǵa daıynbyz», deıdi «Qaz Textile Industry» jeńil ónerkásip kásiporyndary ulttyq birlestiginiń ókili Anar Qaıyrjanova.
Taýarlardy kóterme jáne bólshek ımporttaýshylar tarapynan da kóp másele kóterildi. Inditex kompanııalar tobynyń ókili Anton Serdarıdıdiń aıtýynsha, búginde taýarlardyń ulttyq katalogi men GS1-Kazakhstan júıesi arasynda ıntegrasııa joq. Tańbalanǵan taýardy satý kezinde keden qoımalarynda, elektrondyq kommersııada tańbalaý kodtaryn engizý boıynsha problemalar bar. Aıaqkıimniń bólshek jáne kóterme saýdasyn ımporttaýshylar qaýymdastyǵynyń ókili Aınur Qaıdarovanyń sózine qaraǵanda, tańbalaý úderisin engizý taýardyń qymbattaýyna, sonyń saldarynan aıaqkıimdi bólshek saýdada satýshylar sanynyń azaıýyna ákep soǵady.
Alkogolsiz sýsyndar men shyryn óndirýshiler atynan sóz sóılegen Álııa Mamytbaeva ónimniń ózindik quny tómen ekenin eskersek, ony tańbalaý quny tym joǵary deıdi. Sondaı-aq «FarmMedIndýstrııa Qazaqstan» farmasevtıkalyq jáne medısınalyq ónimderdi óndirýshiler qaýymdastyǵy sheteldik óndirýshilerdi taýarlardy tańbalaý jáne qadaǵalaý júıesinde tirkeýge, tańbalanǵan dárilik zattardy taratýǵa qatysty máseleler baryn aıtty.
Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Serik Jumanǵarınniń aıtýynsha, taýarlardy tańbalaý jobasyn engizýdiń negizgi mindeti – taýarlardyń erkin jáne zańdy aınalymyn, ashyqtyǵyn qamtamasyz etý. «Biz múddeli qatysýshylarmen árbir taýar toby boıynsha barlyq máseleni qaraýymyz kerek», dedi mınıstr.
«Sıfrly ekonomıkany damytý ortalyǵynyń» bas dırektory Bıkesh Qurmanǵalıevanyń aıtýynsha, jaqyn arada elimizde alkogol jáne sút ónimderine mindetti tańbalaý engizilmeıdi.
«2020 jyldan bastap temeki ónimderi, 2021 jyldyń qarashasynan aıaqkıim, al qazir dári-dármekti mindetti tańbalaý júrgizilip jatyr. Mindetti tańbalaýdy engizer aldynda tártip boıynsha qanatqaqty joba bastalýy kerek. Áýeli qanatqaqty joba jasalyp, keıin taldaý jasalyp, qoǵamdyq tyńdaý ótkiziledi, sodan keıin baryp qana barlyq múddeli memlekettik organmen, bıznes-qaýymdastyqpen, «Atameken» UKP-men kelisilip, sheshim qabyldanady. Qazir áshekeı buıymdar, sý jáne quramynda qanty bar sýsyndar boıynsha pılottyq joba atqarylýda. Alkogol jáne sút boıynsha mindetti tańbalaýdy ázir engizbeý jaıly sheshim qabyldandy», dedi B.Qurmanǵalıeva.
Biryńǵaı operatordyń saıty taratqan derekterge súıensek, 2019 jyldan beri úsh taýar toby tańbalanady. Olardyń qatarynda temeki ónimderi men aıaq kıim bar. Birtindep dári-dármekti de tańbalaý júrgizilip jatyr. 2022 jylǵy 4 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha 4 taýar tobyna mindetti tańbalaý engizildi: úlbir jáne temeki buıymdary, aıaq kıim, dárilik zattar. Quramynda qanty bar qaptalǵan sýsyndar men zergerlik buıymdardy tańbalaý boıynsha qanatqaqty jobalar iske asyrylyp jatyr.
Dóńgelek ústelge qatysqan depýtat Ekaterına Smyshlıaeva aqparattyq qaýipsizdik máselesine kóńil aýdardy.
«Kıbershabýyldar jekelegen paıdalanýshylarǵa da, memleketke de zııan keltirýde. Bárimizge sıfrlandyrý jáne jańa tehnologııalar salasyndaǵy jyldam jeńister unaıdy. Biraq bul jetistikterdiń artynda úlken táýekelder turǵanyn da eskerý kerek. Aqparattyq qaýipsizdikke árkez nazar aýdaryla bermeıdi. Halyqaralyq ındekster boıynsha reıtıngtik jeńisterge negizinen zańnamalyq bazany standarttarǵa sáıkes keltirý arqyly qol jetkizildi», deıdi.
Depýtattyń aıtýynsha, qazir 32 myńnan astam aqparattandyrý obektisin mınıstrliktiń 5 qyzmetkeri qadaǵalaıdy. Olardyń ár nysandy tekserýine 400 jyl qajet bolady.
«Kadrlyq tapshylyq ornap tur. Aldyn ala baǵalaý boıynsha salaǵa 10 myń maman kerek. Qazir 2 myńdaı maman bar. Qoǵamnyń kıbergıgıenasy da tómen deńgeıde. Mysaly, monıtorıngke súıensek, derekterden aıyrylyp qalý faktileriniń 95 paıyzynda oqıǵa paıdalanýshynyń ruqsat berýi saldarynan oryn alady. Problemany sheshý úshin sıfrlandyrý men IT-sektordy damytýǵa jumsalatyn shyǵyndardyń jalpy qurylymynda aqparattyq qaýipsizdikke jumsalatyn shyǵyndar úlesin ulǵaıtyp, ony 10 paıyzǵa deıin (qazir bizde bul kórsetkish 1 paıyz deńgeıinde – red.) jetkizý qajet. Sonymen qatar barlyq IT-mamandar men birqatar ınjenerlik mamandyqtar úshin aqparattyq qaýipsizdik salasyndaǵy mamandyqtardyń kólemi men sanyn ulǵaıtý usynylady. Aqparattyq qaýipsizdik salasyndaǵy memlekettik baqylaý ınstıtýtyn kúsheıtý, osy baǵyttaǵy ǵylymı-zertteý jumystaryna nazar aýdarý kerek», dep túıindedi óz sózin.
Aqparattyq qaýipsizdik mamany Zamır Qojanazarovtyń aıtýynsha, Aqparattyq qaýipsizdik komıteti Sıfrlyq damý mınıstrliginiń qaraýynda bolmaýy kerek.
– Mınıstrliktiń mindeti tezirek sıfrlandyrýdy engizý bolsa, komıtet sıfrlandyrý salasyndaǵy osaldyqtardy anyqtaýǵa mindetti. Bul turǵyda ekeýiniń maqsaty bir-birine qarama-qaıshy desek te bolady. al osaldyqtardy anyqtaýǵa tıis komıtet kóp jaǵdaıda mınıstrliktiń aıtqanynan shyǵa almaıdy. Aqparattyq qaýipsizdik komıteti derbes bolǵan kezde ǵana obektıvti kıberqaýipsizdiktiń jaǵdaıyn bile alamyz. Ulttyq qaýipsizdik komıteti tórt faktorǵa erekshe nazar aýdaryp, qadaǵalap otyrýǵa tıis. Olar – sıfrlyq táýelsizdik, aqparattyq qaýipsizdik, ınfraqurylym táýelsizdigi jáne IT-ónimderimizdiń derbestigi, – deıdi maman.
