Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Kókshetaý óńiri úzilip túsken monshaqtaı kógildir kólderimen, qoldyń salasyndaı aq qaıyńdarymen, máńgi jasyl qaraǵaılarymen áıgili. Qaı tarapqa kóz salsań da ıt tumsyǵy ótpeıtin qalyń orman qaýlap ósip turǵandaı ádemi áser qaldyratyny bar. Shyn máninde, ormandy alqap barlyq jer kóleminiń 2,6 paıyzy ǵana. Demek qolda bar altynnyń qadirin bilip, tabıǵattyń tamasha kórinisine syzat túsirmeı saqtap qalý paryz ári mindet. Joǵaryda keltirilgen tabıǵatqa zalal tıgizip jatqan derekterdi oı tarazysyna salǵanda janyń túrshigedi.
– Bıylǵy keltirilgen zalaldyń kólemi – 186,3 tekshe metr, – deıdi oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń basshysy Lashyntaı Dúısenov, – 18 márte zańsyz aǵash kesý oqıǵasy anyqtaldy, 49,1 tekshe metr aǵash tárkilendi. Quqyq qorǵaý organdaryna 11 materıal joldandy, bes adamǵa 1 286,4 myń teńge aıyppul salynyp, onyń 858 myń teńgesi óndirildi.
Inspeksııa qyzmetkerleri jalpy aýmaǵy 115 tekshe metrlik zalal kólemin anyqtady. Belgili bolǵan 4 oqıǵa kezinde kináli tulǵalar anyqtalmady. Áıtse de barlyq materıal quqyq qorǵaý organdaryna joldandy. Qazir tergeý amaldary júrgizilip jatyr.
Ormandy oısyratyp jatqan taǵy bir kesel – aýyq-aýyq tutanyp, dúıim jurtty ábigerge salatyn órt oqıǵalary. Aǵymdaǵy jyldyń naýryz-sáýir aılarynda atalǵan ınspeksııa barlyq orman ıelenýshileriniń órt qaýpi týyndaıtyn maýsymǵa daıyndyǵyn teksergen. Negizinen, keıbir jerde tyńǵylyqty daıyndyq bolǵanymen, ókinishke qaraı, olqy soǵyp jatqan tustary da az emes. Alty laýazymdy tulǵa ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Orman mekemeleri bul kezeńge daıyndyqty shıratyp keledi. Tilsiz jaýǵa qarsy turý úshin materıaldyq-tehnıkalyq baza da múmkindiginshe jaqsartyla tústi. Áıtse de kórikti Kókshe óńirine jadyraǵan jaz aılarynda kelimdi-ketimdi kisi kóp bolǵandyqtan, órt shyǵý qaýpi de joǵary. Aıtalyq, tabıǵat aıasyna shyǵyp dem alatyndar beıqamdyqtyń saldarynan ruqsat etilmegen jerde ot jaǵyp, as daıyndap, keıin sóndirmeı ketedi. Osy bir ǵana nemkettiliktiń qasireti qalyń ormannyń ot qushaǵyna oranýyna ákep soqtyrýy ábden múmkin. Qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn shildede qaý shóptiń ústine abaısyz tastaı salǵan bir tal temekiniń tuqyly jaınap turǵan jasyl álemdi jalmap ketýi ábden múmkin.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń 2015 jyldyń 30 qańtardaǵy buıryǵyna sáıkes órtke qarsy qyzmetti jetildirý qajet. Áıtpese órttiń qanshalyqty qaýipti ekenin árkim de biledi. Osy jyldyń toǵyz aıynda orman órtiniń 65 oqıǵasy oryn alyp, 823,2 gektar orman-toǵaı órtke shalyndy. Osy arada sál taratyp aıtýǵa týra keledi. Oryn alǵan órt oqıǵalarynyń 32-si tabıǵat áserinen, al úsheýinde adamdar kináli bolyp otyr. 26 oqıǵa boıynsha materıal quqyq qorǵaý organdaryna joldanǵanymen, naqty kináli tulǵalar áli kúnge deıin anyqtalmaǵan. Bıylǵy jaz aılarynda 4 birdeı iri orman órti oryn aldy. Osy oqıǵalar kezinde tumsa tabıǵat zııan shekti. Aldyn alý jumystary muqııat júrgizilgenimen, ulttyq baılyqtyń unjyrǵasyn túsiretin osyndaı oqys oqıǵalar kezdesip qalady. «Qazaqavıaormankúzetý» mekemesiniń úsh birdeı tikushaǵy ormandy alqaptardyń ústimen ushyp, kóziniń qarashyǵyndaı qorǵaǵanymen, apat aıtyp kelmeıdi.
Ushaqtar orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń respýblıkalyq dıspetcherlik qyzmetine esep usynýmen birge, oblystyń memlekettik orman qory aýmaǵyna áýeden baqylaý jasaıdy. Nátıjesiz de emes, ótken jylǵy keıbir qatelikterdi eskere otyryp, bıylǵy jaǵdaıdy tarazy basyna tartatuǵyn bolsaq, áýeden baqylaýdyń artyqtyǵy kózge kórinip tur.
– Inspeksııa órt qaýipsizdigi erejelerin buzǵany úshin 25 laýazymdy qyzmetker men birneshe adamdy ákimshilik jaýapkershilikke tartty, – deıdi ınspeksııa basshysy, – órt qaýpi mol maýsymnyń aldynda tabıǵat qorǵaý prokýratýrasy men polısııasy, orman jáne tabıǵatty qorǵaý mekemeleri, jergilikti atqarýshy organdar basshylarymen birneshe márte keńes ótkizildi. Bizdiń ınspeksııa ormandy molyqtyrýdy baqylap otyrady. Bıyl oblystyń orman jáne tabıǵatty qorǵaý mekemeleri 5 910,6 gektar alqapqa aǵash kóshetin otyrǵyzdy. Osylaısha, kúni buryn mejelengen tapsyrma 108,7 paıyz asyra oryndaldy.
Tuqymbaqta orman alqaptaryn keńeıtýge qajetti kóshetter ósirilýde. О́ńirde 11 turaqty jáne 8 ýaqytsha jumys isteıtin tuqymbaq bar. Olardyń ishinde múmkindigi mol Maraldy men Kishi Túkti tuqymbaqtary oblystyń orman shaýrashylyqtaryn qajetti kóshetpen tolaıym qamtamasyz etip keledi. Áıtse de belgilengen qaǵıdany buzýshylar da bar. Orman oısyrap qalmaýy úshin kesilgen nemese qýraǵan alqapqa kóshet otyrǵyzý óte mańyzdy. Bul árbir ormanshynyń únemi kókeıinde júretin másele bolýǵa tıis. Áıtse de bul tarapta olqylyqtyń oryn alatynyn jasyrýǵa bolmas. Osyndaı jaýapsyzdyq jasyl ormannyń jaıqalyp ósýine kesirin tıgizedi. Bul oraıda 37 orman sharýashylyǵy mamany jaýapkershilikke tartylǵanyn aıtýǵa tıispiz.
Respýblıkalyq orman seleksııalyq ortalyǵynyń soltústik óńir fılıaly aýqymdy iske aıtarlyqtaı úles qosty. Barlyq jerde turaqty orman tuqymy bazasyn qurý boıynsha keń kólemdi jumys atqarylyp keledi. Daıyndalǵan aǵash tuqymdarynyń sapasyn arttyrýǵa keń jol ashyldy. Qazir Kóksheniń kógildir ormanyn molaıtý baǵytynda jyl saıyn egilip jatqan kóshettiń edáýir bóligi óńirdiń ózinde ósiriledi.
Qalyń ormandy kózdiń qarashyǵyndaı kúzetip, qamqorlyq aıasynda áldıleý bar da, túrli zııankesterden, árqıly aýrýdan saqtaý bar. Osy jyly 10 myń gektardan astam aýmaqta ormandy alqapqa zalalyn keltiretin ártúrli zııankester men aýrýlardan qorǵaýǵa baǵyttalǵan is-shara ótkizildi. Jyl basynan beri barlyq orman zııankesteri men aýrý oshaqtary shoǵyrlanǵan aýmaq
12 004,4 gektardy quraǵan bolatyn. Tynymsyz kúres nátıjesinde 3 127,74 gektar aýmaqtaǵy qaýip-qater seıildi. Onyń ishinde 10 699,92 gektar alqapta oryn alǵan zııankester oshaǵy tolyǵymen joıyldy.
Ormannyń halyqqa paıdasy óte zor. Bul baǵytta táptishtep aıtýdyń ózi artyq. Bir ǵana jaıdy tilge tıek etýge bolar. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar mańynda uzaq jáne qysqa merzimdi 44 jer telimi jalǵa berilip, ıgiligin el kórip otyr. Eldiń jaıyn eskere otyryp, erejege saı pishen orý, mal jaıý, omarta qurý, sańyraýqulaq jáne jıdek jınaý tárizdi sharýalar atqarylady. Orman ıgiligin kórý úshin arnaıy bıletter jazylyp beriledi.
Eń bastysy, kól-kósir baılyǵymyzdy keler urpaqtyń kádesine jaratý úshin búginnen bastap bar kúsh-múmkindikti jumyldyryp saqtaý kerektigi jerine jetkizile aıtylyp júr. Ásirese jas urpaqtyń kókiregine sińirilip keledi. Inspeksııa qyzmetkerleri kúzetip qana qoımaı, keleshektiń qamyn osylaı jasamaq. Tutas el tutqa bolǵanda ǵana ormanymyz oısyramaı, kóz jaýyn alatyn jasyl jelek jaıqalyp óse bermek.
Aqmola oblysy
