Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Álemdegi ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń damý barysynda qorshaǵan orta men qoǵam arasyndaǵy qarym-qatynastyń qarama-qaıshylyqtary aıqyn baıqalady. Qazirgi ýaqyt adam balasynyń qorshaǵan ortasyna buryn-sońdy bolmaǵan is-árekettermen yqpal etý ereksheligimen sıpattalyp otyr. Sonyń saldarynan adamzat tabıǵatty ózgertýdiń keleńsiz nátıjelerin bastan ótkerip jatyr. Tabıǵatta bolyp jatqan ózgeristerdiń kóbi adam qolymen jasalady. Munyń tabıǵatqa zııan keltiretin keleńsiz jaqtary kóp. Osyndaı jaıttardan tabıǵattyń ózara tepe-teńdik qarym-qatynasynyń buzylýy iri ekologııalyq apattarǵa ákeledi. Ekologııalyq apattar ǵalamdyq jaǵdaıdy kúrdelendirip, ýaqyt ozǵan saıyn ótkir sıpat alyp, aınaladaǵy ortany qorǵaý máselesi alǵa shyǵyp otyr. Belgili ǵalym V.Vernadskıı bolashaqta Jer tabıǵatyndaǵy antropogendik – adamnyń qareketinen bolatyn ózgerister planetalyq sıpat alady dep boljaǵan bolatyn. Búgingi tańda bul boljam naqty shyndyqqa aınalyp otyr.
Kún ótken saıyn dúnıe júzinde qorshaǵan ortany búldirý arqyly qoǵam óz keleshegin joıatynyn moıyndaý túsinigi qalyptasyp keledi. Adamdar óziniń tehnıkalyq jabdyqtalý jetistikterimen orasan kúshke ıe boldy. Al sheksiz keńistik bolyp eseptelip kelgen Jer shary shekteýli, onyń arealy tez tarylyp qana qoımaı, birneshe saǵatta joq bolatyn osal sharǵa aınalǵan dáýirde ómir súrip jatqanymyz kózi ashyq, kókiregi oıaý jandardyń bárine málim.
Tabıǵat pen adamdy bir-birinen bólip qaraýǵa bolmaıdy. Tabıǵattyń adam tirshiligine áseri kóp. Bul tusta «Jańanyń bári jaqsylyq emes», degen sózdiń rastyǵyna kóz jetkizemiz.
Adamzatta ekologııalyq mádenıet bolýǵa tıis, sonymen qatar jańa tehnologııalyq mádenıetti qalyptastyrý mindeti de tur. Bul arada qaldyqsyz tehnologııalar basymdyqqa aınalýy shart. Sonyń kómegimen óndiris pen tabıǵat arasyndaǵy qaıshylyqtardy báseńdetýge, keıinirek joıýǵa, ekonomıkalyq ósýdiń ekologııalyq shekteýlerin alyp tastaýǵa, tabıǵı resýrstardy utymdy paıdalanýǵa bolady.
Ekologııalyq problemalar ár adamnyń múddesine tikeleı qatysty. Elimizdiń jetkilikti damyǵan óndiristik-ekonomıkalyq áleýeti, asa baı mıneraldy-shıkizat qory bar. Soǵan qaramastan qazir ekologııalyq problemalar ózekti kúıinde qalyp otyr. Atap aıtqanda, jerdiń azýy jáne landshaftardyń azaıýy (elimizdiń terrıtorııasynyń 60% shóleıt dalaǵa aınalǵan); sý resýrstarynyń tapshylyǵy (Qazaqstan sýmen qamtamasyz etýden TMD elderi arasynda sońǵy orynda); Aral, Balqash jáne Semeı ıadrolyq jáne áskerı polıgondary, Kaspıı mańy aımaǵynyń problemalary; eldi mekenderdegi aýanyń, jer qyrtysy men sýdyń joǵary dárejede lastanýy. Osy jáne tabıǵı qorlardyń birte-birte azaıýy, taǵy basqa jaǵdaılar ekonomıkany damytý jáne áleýmettik máselelerdi sheshýge aıtarlyqtaı kedergi jasaıdy.
Áleýmettik-ekonomıkalyq ilim barlyq qubylys pen prosess bir-birimen tyǵyz baılanysta ekenin dáleldeıdi. Sondyqtan qorshaǵan ortanyń tepe-teńdigi zańdylyqtarymen sanasýǵa týra keledi. Áıtpese, adamnyń esepsiz ár qımyly ekologııanyń azyp-tozýyna, onyń zardaptary orny tolmas qyrýar shyǵyndarǵa ushyratyp, memleketimizdiń ekonomıkalyq ósýine keri áserin tıgizedi.
Erte zamannan-aq adamdar tabıǵat resýrstaryn óz keregine jaratyp keledi. Biraq ol kezde tabıǵat baılyqtary mol, al ony jumsaý az bolǵandyqtan adamdar onyń ornyn toltyrý, qalpyna keltirý sııaqty máselelerge kóp kóńil bólmeıtin-di. Kesilgen aǵash ornyna birneshe jyldan son basqa aǵash ósip, aýlanǵan balyq ornyn ýyldyryqtan ósken basqa balyqtar toltyryp, laılanǵan sýlar ózen, kól, teńiz sýlarymen aralasyp tazaryp jatatyn. Adamnan kelgen zalaldy tabıǵat óz kúshimen joıyp, birtindep qalpyna keletin. Alaıda ǵylym men tehnıkanyń sońǵy jetistikterimen qarýlanǵan adamdardyń is-áreketi mıllıondaǵan jyldar boıy qalyptasqan osy teńdikti buzyp, qorshaǵan ortany kúl-qoqysqa toltyryp, endi adamnyń óz ómirine qaýip tóndire bastady. Tabıǵı ortany buzý men búldirýdiń mólsheri óte úlken bolǵandyqtan jasalǵan zııandy tabıǵat óz kúshimen joıa almaıtyn, ózdiginen burynǵy qalpyna kele almaıtyn kúıge tústi. О́ıtkeni tabıǵat resýrstaryn paıdalanǵanda adam aldyna belgili bir maqsat qoıady, soǵan tezirek jetý jolyn oılaıdy. Biraq osy oryndalǵan maqsat koǵamǵa, tabıǵatqa qandaı, oıǵa kelmegen zalal ákeletinin eskermeıdi.
Qorshaǵan ortaǵa janashyrlyqpen qaraý men onyń baılyqtaryn saqtaý, sharýashylyq jáne basqa da qyzmetterdi tyıatyn is-árekettermen aldyn alý, qorshaǵan ortanyń sapasyn jaqsartý jáne saýyqtyrý árbir adamnyń ómirindegi normaǵa aınalýy tıis. О́ıtkeni adam – tirshiliktiń eń joǵarǵy tetigi, onyń tabıǵatqa tıisti dárejede tabıǵı prosesterdi úılestirý, qorshaǵan ortanyń jaǵdaıyna yqpal etý múmkindikteri bar. Sondyqtan da dúnıeni baǵyndyratyn kúshke ıe adam ǵana bul máseleniń jalpy úılestirý fýnksııasyn óz moınyna alýǵa tıis.
Qorshaǵan ortaǵa keltirilgen zııan negizinen ekologııa jáne ekonomıkalyq jaǵdaıǵa áser etedi. Ekologııalyq zııan ekonomıkalyq shyǵynǵa ákep soqtyrady, al ekonomıkalyq zııan tabıǵatta jaǵymsyz ózgeristerdi týdyrady. Ekonomıkalyq zııan ótemaqymen óteledi, al ekologııalyq zııandy barlyq ýaqytta qalpyna keltirý múmkin emes jáne onyń qunyn aqshamen baǵalaýǵa kele bermeıdi. О́ıtkeni onyń zardabyn joıý óte uzaqqa sozylady. Bir sózben aıtqanda, ekologııalyq problemalardy sheshý memleket ekonomıkasyna orasan zor shyǵyn ákeletini sózsiz. Sondyqtan ár jastaǵy adam balasy, kez kelgen kásip ıesi ekologııa negizderin jaqsy bilýi qajet. Sonda ǵana árbir adamnyń sanasynda, kózqarasynda qorshaǵan ortany búldirmeý týraly negiz qalyptasady. Osy negiz qalyptasqanda adamzat týǵan óńiriniń tabıǵatyn qorǵaýǵa belsendilik kórsetedi. Álemniń ádemi bolýy qolymyzda ekenin árqashan jadymyzda ustaıyq, bul qorshaǵan ortany qorǵaýǵa qosqan úlesimiz bolmaq.
Jańylqan ÁLEMSEIITOVA,
«Tarbaǵataı» memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń ǵylym, aqparat jáne ekologııalyq monıtorıng bóliminiń basshysy
Abaı oblysy,
Úrjar aýdany
