О́ńirlerdiń derbestigi artady
Eń aldymen depýtattar «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq qorynan 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan kepildendirilgen transfert týraly» zań jobasyn talqylady. Atalǵan qujat jóninde Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov baıandama jasady. Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, munaı baǵasynyń ózgerýine baılanysty Ulttyq qordan beriletin kepildendirilgen transferttiń kólemi naqtylanǵan. Bul qarajat munaıdan Ulttyq qorǵa túsetin tikeleı salyqtardyń kóleminen aspaıdy.
«Zań jobasynda munaıdyń kesimdi baǵasy barreline 2023 jyly 48,9 AQSh dollary, 2024-2025 jyldary 42,2-40,3 AQSh dollary deńgeıinde belgilendi. Osyny eskere otyryp, respýblıkalyq bıýdjetke kepildendirilgen transferttiń mólsheri 2023 jyly 2,2 trln teńge, odan ári 2024 jyly 2 trln teńge jáne 2025 jyly 1,9 trln teńge kóleminde aıqyndaldy. Josparly kezeńde qaǵıdalardy qoldaný Ulttyq qordyń valıýtalyq aktıvterin 2023 jyly 66,7 mlrd AQSh dollaryna deıin qalpyna keltirýge, odan ári 2024-2025 jyldary 78,8-93,2 mlrd dollarǵa deıin arttyrýǵa yqpal etedi», dedi Á.Qýantyrov.
Budan bólek, «Respýblıkalyq jáne oblystyq bıýdjetter, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar, astana bıýdjetteri arasyndaǵy 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan jalpy sıpattaǵy transfertterdiń kólemi týraly» zań jobasy maquldandy.
Qujat ákimshilik-aýmaqtyq qurylymdy jáne úsh jańa oblysty qaıta qurýǵa baılanysty ázirlengen. Ulttyq ekonomıka mınıstri Á.Qýantyrovtyń aıtýynsha, bul baǵytta jekelegen tásilder qoldanylmaq. Birinshi baǵyt óńirlerdiń derbestigin odan ári arttyrýǵa baǵyttalǵan.
«О́tken jyly Úkimet jergilikti bıýdjetterdiń kiristerin boljaý ádisnamasyn jetildirý boıynsha birqatar jumys atqardy. Parlament depýtattary men Esep komıtetiniń usynymdary boıynsha óńirlerdiń salyq áleýeti esepke alyndy. Sonymen qatar Úkimet shaǵyn jáne orta bıznesten korporatıvtik tabys salyǵyn berýdiń oń tájirıbesin eskere otyryp, osy úshjyldyq kezeńde de jergilikti bıýdjetterdiń kiris bazasyn nyǵaıtý boıynsha tájirıbeni jalǵastyrdy.
Bul rette, zań jobasynda bıýdjet salasy qyzmetkerleri jalaqysynyń orta eseppen 25 paıyzǵa ósýine, sondaı-aq jekelegen túsimderdi jergilikti deńgeıge 300 mlrd teńge kóleminde berýge baılanysty qosymsha túsimder eskerildi. Bizdiń baǵalaýymyz boıynsha, atalǵan sharalarǵa aǵymdaǵy jyly 2020-2022 jyldarǵa belgilengen salyq jeńildiginiń aıaqtalýy qosymsha serpin beredi. Boljam boıynsha óńirlerdiń kiristeri 2022 jyly 4,7 trln teńgeden 2025 jyly 6,1 trln teńgege deıin nemese 30 paıyzǵa artyp, 2025 jylǵa ózindik kirister úlesiniń 47 paıyzǵa deıin ósýin qamtamasyz etedi», dedi Á.Qýantyrov.
Sonymen qatar Memleket basshysynyń bıýdjettik josparlaýdy jeńildetý jónindegi tapsyrmasyn iske asyrý úshin bıýdjetaralyq transfertterdi qysqartý boıynsha jumys bastalǵan.
«Birinshiden, jergilikti bıýdjettiń bazasyna aǵymdaǵy nysanaly transfertterdiń kólemi olardyń nysanaly maqsatyn saqtaı otyryp beriledi. Josparly kezeńde olardyń jalpy sıpattaǵy transfert kólemindegi úlesi orta eseppen 60 paıyzdy quraıdy. Bul bıýdjettik rásimderdi jeńildetýdi jáne bıýdjet qarajatyn túpkilikti alýshylarǵa ýaqtyly jetkizýdi qamtamasyz etedi.
Ekinshiden, zań jobasymen donor óńirler úshin bıýdjettik alymdar kólemin azaıtý jónindegi mindet birtindep sheshilip keledi. Olar úshin esepteýlerde arnaıy joǵarylatý koeffısıenti qoldanyldy, bul ózindik kiristerindegi alyp qoıýlardyń úlesin 2022 jyly 31 paıyzdan úshjyldyq kezeńde 19 paıyzǵa deıin tómendetýge múmkindik beredi.
Úshinshiden, bazalyq qyzmetterge teń qoljetimdilikti qamtamasyz etýge qatysty bıýdjetaralyq qatynastardyń negizgi qaǵıdatyn iske asyrý maqsatynda óńirlerdiń erekshelikterin esepke alý boıynsha tásil qoldanyldy. Bul rette jergilikti bıýdjetterdiń shyǵystaryn obektıvti esepke alýǵa múmkindik beretin óńirlerdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaı-kúıi arasyndaǵy aıyrmashylyqtardy negizdeıtin salalyq koeffısıentter jańartyldy. Bul josparly kezeńde olardyń bıýdjettik qamtamasyz etilýin teńestirý úshin óńirlerdiń aǵymdaǵy shyǵyndarynyń boljamyn orta eseppen 1,1 trln teńgege nemese 23 paıyzǵa arttyrýǵa múmkindik berdi», dedi Á.Qýantyrov.
Osy oraıda, zań jobasynda úsh óńir Astana jáne Almaty qalalary, Atyraý oblysy donor esebinde qarastyrylmaq. Qalǵan 17 óńirge bıýdjettik sýbvensııa beriledi.
Munaıǵa táýeldilik azaıady
Budan bólek, «2023-2025 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» zań jobasy qaraldy. Álibek Qýantyrovtyń sózine súıensek, boljam jasalǵan kezde munaıdyń álemdik baǵasy barreline 104,2 dollar kóleminde bolady dep eseptelgen. Osyǵan baılanysty munaıdyń ortasha baǵasy barreline 85 dollar deńgeıinde qalyptasady. Ishki jalpy ónimniń ortasha jyldyq naqty ósýi 3,9 paıyzdy quraıdy.
«Inflıasııa 2023 jyly 7,5-9,5 paıyz deńgeıinde, 2024 jyly – 4-5 paıyz, 2025-2027 jyldary 3-4 paıyz deńgeıinde belgilendi. Ishki jalpy ónimniń naqty ósýi 2023 jylǵy 4,0 paıyzdan 2027 jyly 4,2 paıyzǵa deıin jedeldetiledi dep kútip otyrmyz. Nomınaldy ishki jalpy ónim 120,7 trln teńgeden 176,6 trln teńgege deıin ósedi.
Munaı óndirý 2023 jyly 92,6 mln tonnany qurap, 2027 jyly 99,9 mln tonnaǵa deıin ulǵaıady. Ulttyq banktiń boljamy boıynsha eksport 80,9 mlrd dollardan 84,6 mlrd dollarǵa deıin, ımport 45,7 mlrd dollardan 53,5 mlrd dollarǵa deıin ósedi», dedi Á.Qýantyrov.
Budan keıin Qarjy mınıstriniń mindetin atqarýshy Erjan Birjanov
baıandama jasady. Onyń aıtýynsha, 2023 jylǵa arnalǵan túsimder bıylǵy jospardan 2 trln teńgege artyp 17,8 trln teńgeni quraıdy. Respýblıkalyq bıýdjetke túsetin munaı túsimderiniń úlesi birtindep azaıady. Máselen, ony 40,2 paıyzdan 2025 jylǵa qaraı ol 21,8 paıyzǵa deıin tómendemek.
«2023 jyly munaı sektorynan túsetin túsimder 1,4 trln teńgege azaıyp, 5 trln teńgeni quraıdy. 2025 jylǵa qaraı olardyń kólemi 4,1 trln teńgege deıin jetkiziledi. Ulttyq qordan beriletin kepildendirilgen transfert mynadaı kólemderde josparlanady: 2023 jyly – 2,2 trln teńge, 2024 jyly – 2 trln teńge, 2025 jyly – 1,9 trln teńge.
Nysanaly transfert kelesi jylǵa 1 trln teńge jáne 2024 jylǵa 400 mlrd teńge mólsherinde aıqyndalǵan. Munaıdan basqa salalardaǵy túsimderdiń úlesi 2022 jylǵy 59,8 paıyzdan 2025 jylǵa qaraı 78,2 paıyzǵa deıin ósedi dep josparlanǵan», dedi E.Birjanov.
Bıýdjet tapshylyǵy bıyl ishki jalpy ónimniń 3,3 paıyzdan 2025 jyly 2,5 paıyzǵa deıin kezeń-kezeńmen tómendeýmen josparlanyp otyr. Shyǵystar aǵymdaǵy jyldyń josparyna qaraǵanda 2,2 trln teńgege ulǵaıyp 2023 jyly 21 trln teńgege nemese 17,4 paıyzǵa jetkizý josparlanyp otyr.
«Úshjyldyq kezeńge arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet jobasy shyǵystarynyń qurylymy ózgerdi. Bul barlyq aǵymdaǵy nysanaly transfertti jergilikti bıýdjetter bazasyna berýge baılanysty. Bul rette berilgen transfertterdiń salalyq baǵyty saqtalady. Áleýmettik salaǵa jalpy sıpattaǵy transfertterdi eskere otyryp, aǵymdaǵy jyldyń josparyna 2 trln teńgege ulǵaıta otyryp, 2023 jyly 10,6 trln teńge kózdelgen», dedi E.Birjanov.
2023 jylǵa ekonomıkanyń naqty sektoryn qoldaýǵa arnalǵan bıýdjet shyǵystary 2,5 trln teńge somasynda josparlanǵan. Kúsh qurylymdarynyń shyǵystary 2023 jylǵa 2,3 trln teńgege jetedi.
«Zań jobasyn talqylaý barysynda birqatar túzetý engizildi. Onyń birinshi blogi depýtattar bastamashylyq jasap, halyqtyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa jáne óńirlerdi damytýǵa baǵyttalǵan. Máselen, halyqty taza sýmen qamtamasyz etýge, gazben jabdyqtaý júıesine, kólik ınfraqurylymyn damytýǵa, ınjenerlik-kommýnıkasııalyq ınfraqurylymǵa, sondaı-aq densaýlyqty saqtaý obektilerin salýǵa qosymsha shyǵystar kózdelgen. Jalpy, 2023 jyly óńirlerge respýblıkalyq bıýdjet qarajaty esebinen 6,2 trln teńge bólinedi. Bul jalpy bıýdjet shyǵystarynyń shamamen 29,4 paıyzyn quraıdy.
Túzetýlerdiń ekinshi blogin Úkimet usyndy jáne ol Prezıdent Joldaýyn jáne onyń jekelegen tapsyrmalaryn qarjylaı qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Bul zeınetaqynyń ortasha mólsherin ósirýge, bir jarym jasqa deıingi bala kútimi boıynsha tólemder kezeńin ulǵaıtýǵa, Májilis pen máslıhat saılaýyn ótkizýge, jumyspen qamtýdyń belsendi sharalarymen qamtamasyz etýge jáne múgedek adamdardyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa arnalǵan shyǵystar», dedi E.Birjanov.
Reseıden keletin taýarlar 30 paıyzǵa qymbattady
Budan keıin Ulttyq bank tóraǵasy Ǵalymjan Pirmatov ta baıandama jasap, salaǵa qatysty málimetterimen bólisti. Baıandamalar aıaqtalǵannan keıin depýtattar kókeıdegi saýaldaryn qarsha boratty. Alǵashqy suraqqa Premer-Mınıstr Álıhan Smaıylov jaýap berdi. Úkimet basshysynyń aıtýynsha, bıyl geosaıası jaǵdaıǵa qatysty ınflıasııanyń joǵary qarqyny búkil álem úshin problemaǵa aınalyp otyr.
«Atap aıtqanda, AQSh pen Eýropa odaǵy sońǵy 40 jyldaǵy ınflıasııanyń rekordtyq deńgeıine tap boldy. Al azyq-túlik taýarlary úshin odan da joǵary deńgeıde baıqaldy. Kórshi elderde de ınflıasııanyń joǵary deńgeıi tirkeldi, shamamen 14-15 paıyz. Inflıasııanyń ósýine energetıkalyq resýrstarǵa, mıneraldy tyńaıtqyshtarǵa, azyq-túlik taýarlaryna baǵanyń ósýi jáne kólik logıstıkasynyń problemalary yqpal etti.
Reseı ımportynyń kúrt azaıýyna baılanysty rýbl dollarǵa jáne tıisinshe teńgege qatysty 30 paıyzǵa nyǵaıyp, teris áserin tıgizdi. Osylaısha, Reseıden Qazaqstanǵa keletin barlyq ımport avtomatty túrde 30 paıyzǵa qymbattady. Elimizdiń ımportynda Reseıdiń úlesi 40 paıyzǵa jýyqtaıdy. Bul teris faktorlardy byltyr respýblıkalyq bıýdjetti qalyptastyrý kezinde boljaı almaǵanymyz anyq», dedi Úkimet basshysy.
Premer-Mınıstr óz sózinde sarapshylardyń dúnıejúzilik ekonomıka resessııa kezeńine degen pikirin alǵa tartty. Bul rette Úkimet orta merzimdi perspektıvada turaqty ekonomıkalyq damýǵa baǵyttalǵan saıasatty júzege asyryp jatqan kórinedi.
«Ulttyq bankpen birlesip ınflıasııany tejeý boıynsha keshendi sharalardy júzege asyryp jatyrmyz. Bul turǵyda júıeli ári jedel sharalar eskerilgen. Júıeli sharalar ishki naryqty otandyq taýarlarmen qamtamasyz etýge jáne ımportqa táýeldilikti azaıtýǵa, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý josparyn júzege asyrýǵa baǵyttalǵan. Ásirese tutyný taýarlarynyń 55 paıyzy ınflııasııaǵa ushyrady. Sondyqtan bıyl aýyl sharýashylyǵy ónerkásibin qarjylandyrýdy eki esege ulǵaıttyq. Nátıjesinde, 9 qorytyndysy boıynsha aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónimi 7 paıyzǵa óskenin kórip otyrmyz. Sondaı-aq aýyl sharýashylyǵynyń negizgi kapıtalyna salynǵan ınvestısııa naqty mánde 7,5 paıyzǵa ósti», dedi Á.Smaıylov.
Úkimet basshysy keltirgen derekterge súıensek, shıkizattyq emes sektorda orta merzimdi perspektıvaǵa 25 trıllıon teńgeni quraıtyn 734 jobany júzege asyrý josparlanyp otyr. Sonyń arasynda 440 joba ımportty almastyrýǵa baǵytalǵan. Bıyl 158 jańa ónerkásiptik óndiris nysany iske qosylady.
Qańtar oqıǵasyna qatysqandarǵa raqymshylyq jasalady
Jalpy otyrysta «Raqymshylyq jasaý týraly» zań jobasy maquldandy. Bul qujat Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Qańtar oqıǵasyna qatysqandarǵa raqymshylyq jasaýǵa baılanysty tapsyrmasyna sáıkes ázirlengen.
«Kópshiligimiz qańtar, aqpan aılarynda tergeý ızolıatorlaryna baryp, ustalǵandarmen kezdestik. Tergeýshiler men ustalǵandardyń týystary, qoǵam belsendileri arasynda baılanys uıymdastyrdyq. Biz sonyń ishindegi jastardyń negizgi bóligi qylmyskerlerdiń, tártipsizdikterdi uıymdastyrýshylardyń qolshoqpary bolǵanyna kóz jetkizdik. Olar qatty ókinip, óz kinásin moıyndady.
Aıta ketý kerek, alǵashqy kúnderden bastap Prezıdentimiz osy qaıǵyly oqıǵalardy uıymdastyrýshylardyń aıtqanyna erip, týra joldan taıǵandarǵa aıaýshylyq tanytýǵa shaqyrdy. Memleket aýyr qylmys jasamaǵan qatysýshylar úshin jazany jeńildetti. Búgingi tańda
1 060 adam sottaldy, olardyń tek 106-sy naqty bas bostandyǵynan aıyryldy», dedi zań jobasy jóninde baıandama jasaǵan Májilis depýtatty Gúlnar Bıjanova.
Onyń aıtýynsha, qańtar aıynda zardap shekkenderge keltirilgen zalal ótelip jatyr, áleýmettik, qarjylyq jáne ózge de kómek kórsetilip otyr.
«Bul jumysqa «Qazaqstan halqyna» qory da qatysyp jatyr. Biz, Parlament depýtattary úndeýdi qoldap, konstıtýsııalyq ókilettikterge súıene otyryp, osy zań jobasynda quqyq buzýshylyqtar men qylmystar jasaǵan qańtar oqıǵalaryna qatysýshylarǵa qatysty raqymshylyq jasaý týraly Memleket basshysynyń bastamasyn iske asyrýdy usynamyz», dedi depýtat.
Zań jobasynyń negizgi erejelerine toqtalsaq, onyń aıasynda raqymshylyqqa ilikken azamattar toby anyqtaldy. Ol úshin naqty ýaqyt aralyǵy belgilendi. Bul turǵyda 4-7 qańtar aralyǵy qamtyldy.
«Qylmystyq kodekstiń árbir adam boıynsha naqty baptaryn kórsete otyryp, osy oqıǵalarǵa qatysty barlyq iske taldaý jasaldy. Qujatta qylmystyq teris qylyqtar men aýyrlyǵy az ortasha qylmys úshin jazadan bosatý eskerilgen. Aýyr jáne asa aýyr qylmys jasaǵandar úshin merzimdi qysqartý kózdelgen. Aýyr qylmystar úshin sot taǵaıyndaǵan merzimniń tórtten úsh bóligi, al asa aýyr qylmystar merziminiń jartysy qysqarady», dedi G.Bıjanova.
Bul rette eger sottalǵandardyń «Raqymshylyq jasaý týraly» zań qoldanysqa engizilgen sáttegi jazasyn óteý merzimi bir jyldan az bolsa, negizgi jaza onyń búkil ótelmegen merziminen qysqartylady. Sonymen qatar terrorıster, ekstremıster, resıdıvıster, tártipsizdikterdi uıymdastyrýshylar jáne azaptaýlar jasaǵan adamdarǵa raqymshylyq jasalmaıdy. Bul týraly Prezıdent naqty aıtqan bolatyn.
«Aldyn ala jasalǵan esepteý boıynsha osy kezeńde raqymshylyq 1,5 myńǵa jýyq adamǵa jasalady. Zań jobasyn iske asyrý qosymsha qarjylyq shyǵyndardy qajet etpeıdi jáne teris ekonomıkalyq, áleýmettik jáne quqyqtyq saldarǵa ákep soqpaıdy», dedi G.Bıjanova.
Depýtat Edil Jańbyrshın talqylaý barysynda qyzmetin asyra paıdalanǵan quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerine raqymshylyq jasaý máselesin kóterdi. Depýtat Qańtar oqıǵasyna qatysqandardy azaptaǵandar jazadan qutylyp kete me dep alańdaýshylyq bildirdi. Saýalǵa jaýap bergen Bas prokýrordyń orynbasary Áset Shyndalıev raqymshylyq azaptaýmen aınalysqan quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerlerine qoldanylmaıtynyn jetkizdi.
«Qazirgi tańda quqyq qorǵaý salasynda jumys istegen 49 adam jaýapqa tartylyp jatyr. Onyń bireýi ǵana raqymshylyqqa iligýi múmkin. Is sotqa jiberilgen joq. Ol 432-bap boıynsha, ıaǵnı qylmysty jasyrý boıynsha kúdikke ilingen. Qalǵandary azaptaý, quzyretin asyra paıdalaný boıynsha jaýapqa tartylǵan. Olarǵa raqymshylyq qoldanylmaıdy», dedi Á.Shyndalıev.
Talqylaý barysynda depýtattar zań jobasyna qatysty pikir bildirdi. Saýytbek Abdrahmanov raqymshylyq óz qatesin moıyndaǵan jáne qylmysy úshin keshirim suraǵan adamdarǵa ǵana jasalatynyn atap ótti.
«Arada ýaqyt óte kele, raqymshylyq jasalǵannan keıin qańtar oqıǵalaryna qatysýshylardyń is-áreketin ártúrli paıymdaıtyndar, tipti óziniń otanynda oıran salyp, óz eliniń shańyraǵyn shaıqaltýǵa shaq qalǵandardy eski rejimmen kúreskerler qataryna qosýǵa tyrysýdan da taıynbaıtyndar tabylýy múmkin ekenin eskere otyryp, muny arnaıy aıtý mańyzdy», dedi S.Abdrahmanov.
Turalaǵan týrızm
Budan keıin Májilistegi depýtattar tobynyń depýtattyq saýalyna Mádenıet jáne sport mınıstri jaýap berdi. Saýaldy Elnur Beısenbaev oqyp berdi.
«Elimizdegi týrıstik salanyń júıeli damyp, onyń ekonomıkalyq oń áserin kútkeli biraz jyldyń júzi boldy. Árdaıym Qazaqstandaǵy týrızmniń turaqty damýyna kedergi keltiretin máseleler men qıyndyqtar taýsylar emes. Mysaly, týrıst bolsa – marshrýt joq, marshrýt bar da – ınfraqurylym joq, ınfraqurylym bolsa – usynatyn ónim joq. Bireýi bolsa, bireýi joq, shamasy bul salada júıeli jumys joq», dedi E.Beısenbaev.
Depýtattyń aıtýynsha, transporttyq júıe rettelmeýi saldarynan, sala damymaı otyr. Onyń ishinde, áýe joldarymen saıahattaý saparlary boıynsha shaǵymdar kóp.
«Qazaqstan temirjolynyń týrızmdik baǵyttardy damytýǵa qaýqary da, nıeti de joq sııaqty kórinedi. Bul kompanııa eldegi monopolıst bola tura, óziniń basty baǵytyn júk tasymaldaýǵa arnaǵan. Al halyq qoldanatyn vagondardyń sapasy nashar, ıntermodaldy tasymaldaý tájirıbesi joq, týrıstik klastaǵy poıyzdar týraly aıtpaı-aq qoıalyq», dedi E.Beısenbaev.
Spıker avtokólik joldarynyń jaǵdaıy da syn kótermeıtinin jetkizdi. Máselen, elimiz boıynsha eń keminde 4 myń shaqyrymnan asatyn 166 baǵyt boıynsha avtomobıl joldaryn jóndeý men rekonstrýksııalaý qajet. Sondaı-aq depýtat Kids go free baǵdarlamasynyń da tıimdi júzege aspaı otyrǵanyna alańdaýshylyq bildirdi.
Depýtattardyń saýalyna Mádenıet jáne sport mınıstri Dáýren Abaev jaýap berdi. Saladaǵy jańashyldyqtarǵa toqtalǵan vedomstvo basshysy negizgi máselelerdi atap ótti.
«Kids go free jobasy aıasynda 1300-ge jýyq bala tegin reıspen qamtamasyz etildi. Biraq jospar boıynsha 100 myń emes, 12 myń balaǵa berýdi josparladyq. Jyl aıaǵyna deıin bul kórsetkish eki myńnan asady dep senemiz», dedi D.Abaev.
