Bul teńdessiz kórsetkish tek qazaqstandyqtardy ǵana emes, eginshilikpen, ásirese kúrish egýmen aınalysatyn dúnıe júzi elderiniń dıqandaryn tań qaldyrdy. Ol kezde óndiris oshaqtary joq, aýyl sharýashylyǵymen ǵana aınalysatyn Syr óńiriniń aty da birden respýblıkaǵa tanymal boldy. Bul óńir tarıhyn Syrdarııa ózenimen taǵdyrlas qylǵan Syr dıqandarynyń qajyrly eńbeginiń keremet jemisi edi. Sol kezdegi árbir ujymshar múshesiniń eńbegi, búgingi ólshemmen alǵanda, erlikpen para-par bolatyn.
«Eńbek – álemniń ámirshisi» bolsa, Ybyraı bastaǵan Syr dıqandary sol eńbektiń qojasyndaı-tyn. Belgili jazýshy Aqseleý Seıdimbektiń «Ybyraı Jaqaev ketpenmen eńbek týraly sımfonııa jazdy» deýi de beker emes.
Qazaqtyń zııaly qaýymynyń «Saryarqada án patshasy – uly Abaı, Syr boıynda dán patshasy – Ybyraı» deýi de Y.Jaqaevtyń kúsh-qaıratyna, asqan dıqangershilik sheberligine berilgen ádil baǵa edi. Jasymda kónekóz qarııalardan Ybekeńniń kúrishpen sóılesip turǵanyn baıqadym degenin estigen bolatynmyn. Bul ol kisiniń boıynda bir tylsym dúnıeniń bar ekenin ańǵartsa kerek.
Ybyraı Jaqaevtyń osy rekordynan keıin Qyzylorda oblysynyń aýdandarynda jurttyń kúrish ósirýge degen yqylasy erekshe artty. Úlken kisilermen qatar jastar, áıelder de kúrishshi bolýǵa bel býyp, betburys jasady. Tek 1948 jyldyń ózinde-aq oblys aýdandarynda kúrish egýge nıet bildirgenderdiń sany 1947 jylmen salystyrǵanda eki esege jýyq kóbeıdi. Barlyq aýdanda ejelden ketpen tımegen jerler jıde, sheńgel, jyńǵyldardan tazartylyp, kúrish egetin tanaptarǵa aınaldyryldy, egistikterge sý baratyn aryqtar qazyldy. Mamandar tarapynan jer-jerlerde Ybyraı Jaqaevtyń kúrishten mol ónim alýynyń qyr-syry jóninde oqýlar, tájirbıe almasý semınarlary ótkizildi. Osy is-sharalardyń barlyǵy Syr boıynda kúrish egýge degen buryn-sońdy bolmaǵan betburysty kezeńniń bastaýyna aınaldy. Syr eli halqynyń jandúnıesinde týǵan jerdiń tósinde ketpen shaýyp-aq, óz baqytyńdy tabýǵa bolady degen senim uıalady.
Sodan beri 75 jyl ótse de, sol senim artpasa, bir mysqal da kemigen emes. Jyldan jylǵa kúrishten mol ónim alýshylardyń qatary kóbeıe berdi. Shıeli aýdany sharýashylyqtarynda Ybyraı Jaqaevtyń izbasarlary Uldar Dáýishovanyń, Patan Aımanovanyń, Málıke Basanovanyń, Shyrynkúl Qazanbaevanyń, Sartaı Mahanbetovanyń, Ertish Dúısekovtiń, Zahıra Erjanovanyń, Ulbala Altaıbaevanyń attary dúıim elge málim bola bastady. Eńbek estafetasyn kúrish egetin basqa aýdan dıqandary da alyp, egilgen kúrishtiń ár gektarynyń únemi joǵary ónimdiligine qol jetkizdi. Kúrishshilerdiń aldyńǵy qatarynda syrdarııalyq Qasym Bódeevtiń, jalaǵashtyqtar Tursynbek Eleýsinovtiń, Aınash Balǵabaeva men Ulmeken Tólegenovanyń, tereńózektikter Abat Súleımenov pen Raıkúl Jalǵasbaevanyń, qarmaqshylyqtar Bıbigúl Ábishova men Sálıma Jumabekovanyń, qazalylyq Ajarkúl Aldamjarovanyń attary da oblysqa tanyldy. Sol kisilerdiń Syrdyń sýy men mańdaı terin qosyp sýarǵan kúrishiniń ónimi tek mol bolyp qana qoıǵan joq, dámi de tańdaıyńnan ketpeıtindeı tátti kórindi.
Aqyn Qanapııa Dáribaevtyń:
«Meıli ony tanystyrma,
tanystyr,
Nan egesin qurmetteıtin
halyq bul.
Bir Jaqaev juldyz bolyp
júzdegen
Qazaqstan aspanynda
janyp tur»,
deýi de Ybyraı Jaqaevtyń rekordynan keıingi Syr elinde kóptegen ataqty kúrishshilerdiń shyǵa bastaǵanyn bildiredi. Syr dıqandarynyń eńbekteri eleýsiz qalmady. Qyzylorda oblysy boıynsha 100-ge tarta eńbek adamy Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn alsa, sonyń 38-i Shıeli aýdanynan shyqty.
Uly Otan soǵysynan keıingi Syr dıqandarynyń qajyrly eńbegi respýblıka jurtshylyǵyna jan-jaqty nasıhattala bastady. Belgili aqyn Asqar Toqmaǵambetovtiń «Syr boıynda kúrish degen daqyl bar, sony jyrlap, sony aıtyńdar, aqyndar» degen qanatty sózi de kóptegen aqyn-jazýshynyń osy taqyrypqa qalam tartýyna sebep boldy. Qazaqtyń kórnekti jazýshysy Sábıt Muqanov Ybyraı Jaqaevtyń dala qosynda 3-4 aı jatyp, dıqandardyń jankeshti eńbegin kózimen kórip, «Syrdarııa» romanyn jazsa, 1980 jyly «Izvestııa» gazetiniń tilshisi Leonıd Toparkov Shıelige arnaıy kelip, Ybekeńmen suhbattasyp, «Ybyraıdyń juldyzy» degen kitap shyǵardy.
Jazýshy Muhamedjan Qarataev: «Biz ǵylymda Qanysh Sátbaev, ádebıette Muhtar Áýezov, ónerde Kúláshimiz bar desek, eńbekte Ybyraıymyz bar deımiz. Ybekeń – búkil qazaqtyń maqtanyshy. Ybekeń qara kúshtiń ǵana emes, qaharmandyq rýhtyń, rýhanı kúshtiń akademıgi der edim. Ol Otandy qalaı súıýdi, qalaı patrıot bolýdy úıretti», dep jazdy.
Ybyraı Jaqaev 1971 jyly ekinshi «Altyn Juldyzyn» alǵanda, qazaqtyń aqıyq aqyny Oljas Súleımenov «Qazaq halqynyń maqtanyshy, súıikti atamyz, aq kúrishtiń sımfonııasy Ybyraı Jaqaev – kolhoz tarıhyndaǵy uly esim. Bul esimdi urpaqtan urpaqqa taratýǵa mindettimiz», degen edi.
Ybekeńniń ereksheligi, sol dáýirlerden qanynda kele jatqan qasıetti boıyna jınaı otyryp, dıqannyń HH ǵasyrdaǵy tulǵasyn somdady. Ol – dıqanshylyqtyń kıesi, piri. Búgingini bolashaqqa jalǵaıtyn Alashtyń eńbektegi aıbyny, ustazy. Jyldar ótken saıyn Ybekeń esimi eldi, jerdi súıýdiń dara tulǵasy bolyp qala bermek.
Qazaq zııalylarynyń Ybekeń týraly tebirenispen aıtqan júrekjardy sózderi – búkil eńbek adamyna berilgen baǵa. О́ıtkeni Ybyraı men eńbek egiz uǵym. Búginde Syr eliniń dıqandary kúrish egýdiń agrotehnıkasyn jyldan jylǵa jetildire otyryp, mol ónim alýdy Ybekeń salǵan sara jolmen jalǵastyryp keledi. Mol ónim qaı kezde de Otan baılyǵy, el yrysy.
El yrysyn eselegen jandardyń esimderi árkez qurmetke laıyq.
Sultanbek ORAZYMBETOV,
Shıeli aýdanynyń
Qurmetti azamaty
Qyzylorda oblysy
