Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Qazir bank sektorynda 22 ekinshi deńgeıli bank jumys isteıdi. Sektor aktıvi 2022 jyly tamyzda 1,2 trln teńgege ulǵaıyp, 41,5 trln teńgeni qurady. О́timdiligi joǵary aktıvter 12,6 trln teńgege jetti. Ekonomıkaǵa berilgen kredıt kólemi 20,7 trln teńge boldy. Nesıe portfeliniń de jaǵdaıy birshama jaqsardy. 2022 jylǵy 1 qyrkúıekte bank sektory boıynsha NPL qaryzdarynyń deńgeıi bir aıda 41 mlrd teńgege azaıyp, 787 mlrd teńgeni nemese jalpy nesıe portfeliniń 3,6%-yn quraǵan. Banktiń bir mindeti – salym jınaý. Muny klıentterdi qarjy ınstıtýtynan alshaqtatpaı ustap turatyn basty kózir dese de bolǵandaı. Bıyl tamyzda ulttyq valıýtadaǵy depozıtter 18,0 trln teńgege deıin, shetel valıýtasynda depozıtter 10,3 trln teńgege deıin ósti.
Sondaı-aq bıyl bank salasynda birqatar ózgeris bastaldy. Olar jyl sońyna deıin biter-bitpes, alaıda sektor jáne klıent úshin qolaıly bolary sózsiz. Áńgime – jeke tulǵalardyń bankrottyǵy jáne strestik aktıvter týraly bolyp otyr. Jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly zań jobasy qazir talqylanyp jatyr. Zań qabyldanǵan jaǵdaıda azamattar úsh tásilmen bankrot bola alady: sottan tys, sot bankrottyǵy jáne tólem qabiletin qalpyna keltirý. Onyń sharttary men talaptary jaıynda osyǵan deıingi birqatar maqalada tarqatyp aıttyq. Eń bastysy, jańa zań qoǵamda nesıe júktemesi tym kóbeıip ketken azamattar sanyn azaıtyp, ekonomıkalyq tepe-teńdikti qalypqa keltirýge sep bolady degen senim bar. Strestik aktıvterdi aınalymǵa tartý da óte ózekti másele. Qazirgi ýaqytta strestik aktıv kólemi 2,4 trln teńgege baǵalanady, bul – bank júıesindegi búkil aktıvtiń 6,1 paıyzy. Jańa bastamaǵa sáıkes strestik aktıvterdi budan bylaı jeke ınvestorlar da satyp alady. Biraq tek zańdy tulǵalarǵa tıesili aktıvterdi ǵana. Osylaısha, problemalyq zaımdardyń mólsherin tómendetý, olardy ekonomıkalyq aınalymǵa engizý máselesi qolǵa alynbaq.
Bankter qazir ekojúıeni damytýǵa erekshe kóńil bólýde. Ol túsinikti de. Sebebi bank tek qana bank qyzmetimen shektelse, onda onyń tutynýshylary azaıady. Qazir bank keń aýqymdy qyzmet kórsetetin, ómirdiń túrli salasy boıynsha servısi bar qurylymǵa aınalýǵa tıis. Bul jaýapkershilik turǵysynan da qajet. Sebebi memleket 2013-2014 jyldardan bergi ýaqyttyń ózinde bank júıesin saýyqtyrýǵa 5 trln teńgeden astam qarajat bóldi. Memlekettiń bankterdi saqtap qalýǵa degen ynta-yqylasy aksıonerlerdi de erkinsitip jibergen syńaıly. Endigi kezekte bank ıeleri de, aksıonerler de ádil báseke arqyly naryqta qalatynyn túsinýge tıis.
Qarjy sarapshysy Rasýl Rysmambetovtiń aıtýynsha, táýelsizdik alǵannan keıin alǵashqy jyldary Qazaqstannyń qarjy júıesi TMD-da úzdik boldy, keıin biraz tómendedi.
«Ásirese 2007-2008 jyldardaǵy daǵdarys kezinde biraz quldyradyq. Endi qazir Reseıdiń qarjy júıesi qurdymǵa kete bastaǵannan keıin, bizdiń júıemiz qaıtadan jaqsylardyń biri bola bastady. Qazir bizde júıeni odan ári damytatyn múmkindik bar. Progress bar, bankter sıfrlandyrýdy belsendi júrgizip jatyr. Keıingi 2-3 jylda kóptegen bank IT-júıelerin jaqsy damytty. Keıbir bankter naryqtan ketýi yqtımal. Degenmen báseke jaqsy damyp jatyr. Buryn olar servıstik qyzmetke mán bermegen bolsa, pandemııadan keıin buǵan baryn sala kiristi. Aldaǵy eki jylda bizdiń bank sektory úzdik salaǵa aınalady dep oılaımyn. Qazirdiń ózinde TMD-da jetekshimiz», deıdi sarapshy.
Qor naryǵy da kún sanap qoń jıyp keledi. Qazir azamattar arasynda ınvestısııa týraly tanym-túsinik birshama artty. Naryqqa jańa oıynshylardyń kóptep kelýi de naryqtyń jaýapkershiligin arttyrdy. 2022 jylǵy 1 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha qor naryǵyn kapıtaldandyrý 0,8 trln teńgege (jyl basynan beri 14%-ǵa tómendeý) ósimdi kórsete otyryp, 38 trln teńgeni qurapty. Aksııalar naryǵyn kapıtaldandyrý ındekstik kompanııalardyń aksııalary baǵasynyń ulǵaıýy esebinen 0,9 trln teńgege deıin artyp, jalpy kólemi 22,7 trln teńgege deıin jetti.
2022 jylǵy 1 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha «Qazaqstan qor bırjasy» AQ (KASE) saýda tizimderinde 105 emıtenttiń 120 aksııasy boldy, olardyń 46 shyǵarylymy KASE Global sektorynda aınalysqa jiberildi. Tamyz aıynda aksııalarmen saýda-sattyq kólemi shilde aıymen salystyrǵanda 0,9 mlrd teńgege artyp, 7,8 mlrd teńgeni quraǵan. Elimizde KASE-dan bólek «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy» da jumys isteıdi. Bul Qazaqstandaǵy ınvestısııa keńistiginiń aýqymdy bola túsýine múmkindik berýde.
– «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy» ázirge keremet tabys ákelip jatpasa da, muny óte qyzyqty joba dep qarastyrýǵa bolady. Reseı men Ýkraına arasyndaǵy qaqtyǵys bastalyp, Reseıge sanksııa salyna bastaǵannan keıin AHQO-nyń mańyzdylyǵy arta tústi. Jeke ózim AHQO-nyń keıbir qyzmetterin tutynamyn. О́ıtkeni servısi jaqsy jáne olarǵa degen senim de joǵary. Árıne, mundaı ádildik, ashyqtyq praktıkasyn búkil Qazaqstan boıynsha damytqan durys bolady. Qor naryǵyn damytý árqashan joǵary deńgeıdegi qarjylyq saýattylyqty talap etedi. Bul degen depozıtke aqsha salyp qoıyp, sosyn umytyp ketý emes. Az-azdan ekonomıkany, bıznesti túsiný qajet. Ne bolmasa jón biletin konsýltant qyzmetin paıdalanǵan jón, – deıdi R.Rysmambetov.
Qarjy sektorynyń mańyzdy bóligi sanalatyn saqtandyrý salasynyń jıyntyq aktıvi bıyl 2 trln teńgege deıin ósti. Salada 27 saqtandyrý uıymy jumys istese, sonyń 9-y ómirdi saqtandyrýmen aınalysady. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń habarlaýynsha, aktıvter qurylymynda baǵaly qaǵazdarǵa – 1,4 trln teńge, ekinshi deńgeıdegi bankterdegi aqshalaı qarajat pen salymdarǵa – 127 mlrd teńge, saqtandyrý debıtorlyq bereshekke 100 mlrd teńge tıesili.
«2022 jylǵy tamyzda saqtandyrý naryǵy boıynsha taza paıda 6,9 mlrd teńge boldy. 1 146 995 jeke jáne zańdy tulǵalar boıynsha saqtandyrý sharty jasaldy. Jyl basynan beri 8 186 448 shart jasaldy. 2021 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 8,0%-ǵa artyq. Negizgi ósim kólik quraldary ıeleriniń azamattyq-quqyqtyq jaýapkershiligin saqtandyrý (249 053 shart), týrısti saqtandyrý (176 224) jáne aýyrǵan jaǵdaıda saqtandyrý (158 829) boıynsha sharttarǵa keledi», dep málimdeıdi agenttik.
Sektor týraly aıtqanda, mıkroqarjy uıymdaryn da attap kete almaımyz. Qazir mundaı uıymdardyń áleýeti artty. Tipti bıznesti nesıeleýde de aıryqsha mańyzǵa ıe. Sońǵy bir jyldyń ózinde MQU-lardyń qaryz portfeli 58 paıyzǵa ósken. Ásirese KMF, MyCar Finance, «Toıota Faınanshl Servısez Kazahstan» sekildi mıkroqarjy uıymdary kóptegen pozısııa boıynsha kósh bastaıdy. Birinshi jartyjyldyq qorytyndysy boıynsha KMF-tiń qaryz portfeli 191,3 mlrd teńgeni qurady. Bul rette MyCar Finance qaryz portfeli – 124,5 mlrd teńge, «Toıota Faınanshl Servısez Kazahstan» – 123,1 mlrd teńge. «Jalpy alǵanda, MQU naryǵy jyl saıyn zaım kólemi boıynsha dınamıkalyq ósim kórsetip jatyr. Jyldyń birinshi jartysynyń qorytyndysynda MQU qaryz portfeli 58 paıyzǵa ósip, 838,3 mlrd teńgege jetti», dep aqparat beredi Ranking.kz.
Sektordyń ári qaraı da damı túserine sengimiz keledi. Sebebi jaqynda ǵana Prezıdenttiń tikeleı tapsyrmasymen elimizdiń qarjy sektoryn 2030 jylǵa deıin damytýdyń tujyrymdamasy qabyldandy. Tujyrymdama qarjylyq turaqtylyqty nyǵaıtýǵa, ekonomıkany qarjylandyrý ósimin yntalandyrýǵa, tutynýshylar quqyǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Tujyrymdamada kórsetilgen maqsattarǵa qol jetkizý úshin 5 mańyzdy ustanym aıqyndaldy. Olar – qarjy sektory damýynyń ekonomıkalyq ósýge oń áserin qamtamasyz etý, qarjylyq tehnologııalardy damytý jáne ınnovasııalyq ónimder men qyzmetterdi engizý úshin jaǵdaı jasaý, qarjy ınstıtýttary qyzmetiniń turaqtylyǵy men úzdiksizdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan qarjylyq turaqtylyqty qoldaý, barlyq qarjy uıymy úshin teńdeı jaǵdaı jasaý jáne básekeni damytý, besinshi baǵyt – qarjylyq qamtýdy arttyrý jáne barlyq tutynýshy úshin qarjylyq ónimder men qyzmetterge qol jetkizýde teń jaǵdaılardy qamtamasyz etý.
Jalpy, tujyrymdamada 7 strategııalyq baǵyt bar, sonyń aıasynda 31 mindet pen 81 strategııalyq bastamany júzege asyrý kózdelgen. Mysaly, bank sektoryn damytýdaǵy mańyzdy strategııalyq basymdyq – qarjy resýrstaryn tıimdi úlestirý nátıjesinde ekonomıkalyq ósimdi kúsheıtý. Sonymen qatar bıznes-jobalardy qarjylandyrýdyń balama quraldaryn tabý da biregeı maqsat. Al saqtandyrý sektoryn damytý ınklıýzıvti sıpatqa ıe. Eń birinshi kezekte saqtandyrý uıymdary ónimder aýqymyn arttyryp, azamattar úshin jańa ınvestısııalyq quraldar engizýi kerek. Budan bylaı olar tek saqtandyrý qyzmetin usynyp qana qoımaı, sonymen birge azamattardyń ınvestısııa jasap, jınaq qalyptastyrýyna da jol ashýǵa tıis. Qor naryǵyn damytý úshin eń birinshi kezekte ınstıtýsıonaldyq jáne bólshek suranysty arttyra bilý qajet. Mıkroqarjy uıymdary bolsa, bank sektory qamtymaı qalǵan tutynýshylar suranysymen aınalysýy qajet. Tujyrymdamada dál osylaı kórsetilgenimen, bara-bara MQU áleýeti dara sıpatqa ıe bolady. Sóıtip, tipti bank sektorymen básekelese bastaıdy degen óz boljamymyzdy da qosa keteıik.
Tujyrymdamamen qatar bıyl 12 shildede Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine saqtandyrý naryǵyn jáne baǵaly qaǵazdar naryǵyn retteý men damytý, bank qyzmeti máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna qol qoıdy. Muny otandyq qarjy sektoryn damytýdaǵy mańyzdy beles dep baǵalaýǵa bolady. Zań aıasynda qarjy naryǵyn retteýde, tutynýshylar quqyǵyn qorǵaýda jáne ınfraqurylymdyq damytýdy qolǵa alýda jańa tásilder qarastyrylady. Jalpy, zańda negizgi úsh blok bar. Birinshisi – saqtandyrý sektoryn keshendi damytý. Ekinshisi – otandyq qor naryǵynyń jumysyn odan ári jaqsartý. Úshinshisi – bank qyzmetin jetildire túsý.
Ázirge halyqaralyq agenttikter men uıymdardyń bizdiń qarjy sektoryna degen kózqarasy túzý. Jaqynda ǵana Halyqaralyq valıýta qorynyń Qazaqstan boıynsha mıssııasy táýekelge negizdelgen qarjylyq qadaǵalaýdy kúsheıtý sharalarynyń tıimdiligin joǵary baǵalady. Bıyl Reseıge salynǵan aýyr sanksııalarǵa baılanysty Qazaqstanda jumys isteıtin úsh birdeı reseılik enshiles banktiń naryqtan ketkeni belgili. «Alfa-Bankti» qazaqstandyq «Bank SentrKredıt» satyp aldy. «VTB (Qazaqstan) Bank» Reseıdegi negizgi VTB Banktiń qoldaýymen ázirge jumysyn jalǵastyryp jatyr. «Báıterek» ulttyq basqarýshy holdıngi elimizdegi eń áleýetti banktiń biri sanalatyn «Sberbank Qazaqstandy» satyp alyp, oǵan tolyqtaı rebrendıng jasap, Bereke Bank degen ataý berdi. HVQ bank sektorynyń turaqtylyǵyn saqtaý úshin úsh reseılik enshiles bankke qatysty jasaǵan Qazaqstan tarapynyń áreketin de oń dep baǵalaǵan.
30 jyl merzim Qazaqstan qarjy júıesi úshin synaqqa toly boldy. Endi sektordyń jańa tynysy ashylady. Budan bylaı otandyq qarjy sektory múlde basqa deńgeıdegi talaptarǵa jaýap bere bastaıdy. Tutynýshylar úshin adal, ádil báseke bastalady. Bul báseke shynaıy joǵary deńgeıli servıske ulasady degen senim bar.
