– Talant Maýqanuly, elordaǵa qosh keldińiz, áńgimemizdi ósken ortańyzdan bastasaq...
– Rahmet! Men Qytaıdaǵy Shyńjań Uıǵyr avtonomııalyq aýdanynyń ortalyǵy Úrimji qalasynda ómirge keldim. Mektep jasyna kelgende qazaq mektepteri jabylyp, orta bilimdi qytaı tilinde aldym. Odan keıin Úrimjidegi Shyńjań ýnıversıtetiniń shetel tilderi fakýltetiniń aǵylshyn tili bólimine tústim. Osynda aǵylshynmen birge japon, orys tilderin meńgerdim. Ákemniń mamandyǵy jýrnalıst, uzaq jyldar Úrimjidegi «Halyq» baspasynda eńbek etti. Ol kisi negizi qazirgi Abaı oblysynyń Aqsýat aýdanynda týǵan. Otyzynshy jyldardaǵy zobalań kezinde, bir jasynda ata-anasymen birge Qytaı jerine aýyp barǵan.
Jalpy, jas kúnimnen túrkologııa, onyń ishinde túrkitildes halyqtar tarıhyna qatty qyzyqtym. Joǵary oqý ornyn bitirgen soń «Halyq» baspasynyń «Sózdik» bóliminde eki jyl jumys istep, Shyńjań ýnıversıtetiniń qytaı tilderi fakýltetiniń aspırantýrasyna qabyldanyp, qytaıdaǵy túrkitildes halyqtardyń tarıhy men tildik erekshelikterin zertteýdi qolǵa aldym. Túrkitildes halyqtar mekendegen óńirlerdi aralap, zertteý júrgizdim. Sonda kóptegen erekshelikti baıqadym. Onyń ǵylymı eńbegime kóp áseri tıdi. Sóıtip, «Qytaıdaǵy túrki halyqtary tilderiniń salystyrmaly fonologııasy» atty kandıdattyq dıssertasııamdy sátti qorǵap shyqtym. Biraq onymen toqtap qalǵym kelmedi. Doktorantýrada oqysam dep aldyma maqsat qoıdym. Bir jaǵynan, doktorlyǵymdy osynda qorǵasam degen oıym boldy, biraq ol kezde Qazaqstan táýelsizdigin alǵan joq edi. Sondyqtan muhıt asýǵa týra keldi. AQSh-tyń Ońtústik Kalıfornııa ýnıversıteti tarıh fakýlteti doktorantýrasynyń grantyn utyp aldym. Negizi, men Amerıkaǵa álemdegi eń úlken joǵary oqý oryndarynyń biri – Indıana ýnıversıtetin kózdep keldim. О́ıtkeni bul oqý orny – dúnıe júzindegi túrkologııa ǵylymynyń biregeı ortalyǵy sanalady. Onda ataqty túrkitanýshy ǵalymdar qyzmet isteıdi. Alaıda buǵan birden kelýge múmkindigim bolmasa da, bir jyldan soń óz qalaýymmen osy Blýmıngton qalasyndaǵy Indıana ýnıversıtetindegi Eýrazııataný fakýltetiniń doktorantýrasyna tústim. 1999 jyly «Jońǵar-Tyva tilin fonologııalyq jáne morfologııalyq taldaý» taqyrybynda doktorlyǵymdy qorǵadym.
– Bul tildi tańdaýyńyzǵa ne sebep boldy?
– Shynymdy aıtsam, doktorlyq dıssertasııamdy tańdaý barysynda ózim eki taqyrypqa qyzyqtym (Amerıkada taqyrypty ózimiz tańdaımyz): birinshisi – «Qytaıdaǵy qazaqtardyń tildik qoldanystary» dep ataldy. Bul taqyryp janyma jaqyn bolǵandyqtan biraz zerttedim. Biraq onyń eptep saıasatqa qatysy baryn eskerip, jońǵar-tyva tilderiniń tarıhyna úńilýdi jón kórdim. Túrkitildes halyqtary arasynda tyva tili maǵan erekshe áser etti. Nege deısiz ǵoı, óıtkeni onda kóne túrki tiliniń elementteri kóbirek saqtalǵan. Túrki násiliniń bir butaǵy sanalatyn tyva halqynyń kórmegeni joq. Nebir zulmatty basynan keshirgen. Olardyń dini bólek bolǵanymen, tamyrymyz, tilimiz bir ekeni aıan. Búginde tyva halqynyń sany az, olardyń birazy Qytaı men Mońǵolııany mekendese, negizgi bóligi Reseıde ornalasqan.
– Jalpy, ózińiz qyzmet istegen joǵary oqý oryndaryndaǵy stýdentter men magıstranttardyń túrki halyqtarynyń tiline qyzyǵýshylyǵy qandaı?
– Qyzyǵýshylyq deısiz be?! Bir mysal keltireıin. Doktorlyǵymdy qorǵaǵan soń Ýıskonsın-Madıson ýnıversıtetinde bir-eki jyl stýdentter men magıstranttar jáne doktoranttarǵa qazaq tili men Ortalyq Azııany mekendegen ulttardyń tili men mádenıeti páninen sabaq berdim. Sonda olardyń qazaq tiline ǵana emes, jalpy túrki halyqtarynyń tilderine zor qyzyǵýshylyq tanytqanyn kórdim. Odan keıin osy oqý ornynda «Túrkitildes halyqtar tilderin onlaın oqytý júıesin» jasap, qazaq jáne ózbek tilderin úıretýdiń ádistemesin ázirledim. Osy tarapta Qazaqstan men О́zbekstandaǵy tilshi ǵalymdardan onlaın arqyly jandy suhbat alyp, tyǵyz baılanys ornatyp, nátıjesinde, shákirtterim qazaq jáne ózbek tilderin tez meńgerip aldy. Budan soń meni Indıana ýnıversıtetine qyzmetke shaqyrdy. Osynda da «Túrki halyqtary tilderin ekinshi til retinde oqytý» atty aýqymdy jobany qolǵa aldym. Bul baǵytta stýdentter men magıstranttar jáne doktoranttarǵa dáris oqı júrip, qazaq jáne uıǵyr tilderiniń oqýlyǵyn jazdym. Jalpy, Amerıkada gýmanıtarlyq salada jumys isteý óte qıyn.
– Ne sebepti?
– О́ıtkeni báseke kúshti. Kileń óz salasynyń shashasyna shań tımes júırikteri jınalǵan. Sondyqtan únemi izdeniste bolmasańyz, kósh sońynda qalasyz. 2008 jyly konkýrstan ótip, Vashıngton ýnıversıtetine qyzmetke alyndym. Bul meniń ómirime ǵana emes, ǵylymı eńbegime de tynys berdi. Qazir osyndaǵy Taıaý Shyǵys tilderi jáne mádenıeti fakýltetindegi Túrki jáne Ortalyq Eýrazııa zertteýler ortalyǵynyń basshysymyn. Buǵan deıin osy oqý ornynda ózbek tili men mádenıetin oqytý basym bolǵan, qazaq jáne basqa túrki tilderiniń onsha mańyzy bolmapty. Sodan oqý baǵdarlamasyna ózgeris engizip, jańadan oqý júıesin qurdym. Odan qazaq tilin jyldam meńgerý úshin ony ortasha jáne joǵary deńgeıge bóldim. Júıeli qazaq tilin onlaın oqıtyn sabaq baǵdarlamasyn jasadyq. Sonymen qatar qazaq, uıǵyr, ózbek, qyrǵyz mádenıetin oqytýdy bir izge túsirdim. Búginde Vashıngton ýnıversıtetinde qazaq tilin oqytýdyń sapasy artyp, qazaqsha oqıtyn magıstranttar men doktoranttardyń sany ósti. Olardyń arasynda Qazaqstannan kelgen jastar da kezdesedi. Aıtpaqshy, Amerıkada qazaq tiliniń fonologııasyn, grammatıkasyn zerttep, dıssertasııa qorǵaǵan ǵalymdar bar ekenin aıtýǵa bolady. Olardyń deni qazaq tilin oqyp úırengen. Keıbireýleri Qazaqstanǵa kelip, bir jyl turyp, tildi meńgerip alǵan.
– Tanymal túrkitanýshy Altaı Amanjolov «Kóne túrki jazbalaryn oqý úshin adam búkil ómirin arnaýy kerek» depti. Siz endi túrkologsiz, kóne túrki tilin úırený óte qıyn ba?
– Árıne, qıyn. Siz aıtyp otyrǵan Altaı aǵany jaqsy bilemin. Qazaqstanǵa kelgende ol kisimen kezdesip, keń otyryp áńgimeleskem. Ǵylymı eńbekterimen de jaqyn tanyspyn. Shynynda, túrkologııa – óte kúrdeli ǵylym. Ol úshin kóne túrki tili men kóne uıǵyr jáne shaǵataı tilin jetik bilý kerek. Áıtpese, eki qoly baılaýly adamnyń kúıin keshesiń. Sondaı-aq túrki halyqtarynyń tarıhy men mádenıetin de bilýińiz qajet. Kóne tilderdi úırený ońaı emes, oǵan ýaqyt qana emes, biraz kúsh kerek. Marqum Altaı Amanjolovtyń aıtqany óte oryndy.
Qazir Batys pen Amerıkada túrkologııa ǵylymynyń damýy álsirep barady. О́ıtkeni osy salany oqyǵan magıstranttar men doktoranttardyń óz mamandyǵymen jumys tabýy qıyn. Sol sebepti túrkologııa ǵylymy birneshe túrge bólindi. Mysaly, men ózimdi túrkolog degenimmen, negizi mamandyǵym – áleýmettik lıngıvıst jáne mádenı antropolog.
– Mádenı antropolog degenimiz ne?
– Jurtshylyq kóbinese antropologty adamnyń tegi men damýyn, dene qurylysyn zertteıtin ǵylym dep túsinedi. Negizi solaı. Biraq ýaqyt aǵymyna saı bul ǵylym túri ózgergen. Amerıkada antropologııa ǵylymy birneshe bólimnen turady. Máselen, mádenı antropologııa, medısınalyq antropologııa dep te aıtady. Men – áleýmettik antropologpin. Bizdiń mindetimiz – bir halyqtyń mádenıeti men tilin zertteý. Osy baǵytta kóptegen jobany iske asyryp júrmin.
Mysaly, adamzat qoǵamynyń damýyna tyń serpin bergen Uly Jibek jolyn kóziqaraqty qaýym jaqsy biledi. Osy kerýen jolynyń boıynda ornalasqan halyqtardyń mádenıeti, tili, áleýmettik-saıası jaǵdaıy áli tolyq zerttelgen joq. Aıtalyq, sol dáýirde soǵdy deıtin saýda-sattyqpen aınalysqan halyq bolǵan. Búginde olar jer betinen joıylyp ketken. Biraq tiliniń sarqynshaqtary О́zbekstanda saqtalǵan dep estımin. Sondaı-aq Uly Jibek joly boıynda qonys tepken halyqtardyń mýzykalyq mádenıeti de joǵary deńgeıde damyǵan. Qazir solardyń qoldanǵan mýzykalyq aspaptarynyń tarıhynan sabaq beremin. Sonda kóptegen qyzyq derekke tap boldym. Máselen, orystardyń balalaıkasy tatarlardyń mýzykalyq aspaby degen pikir bar. Sonymen birge kóshpeliler men otyryqshy halyqtardyń mýzykalyq aspaptary da bir-birine múlde uqsamaıdy. О́ıtkeni kóshpeliler únemi dalada kóship júrgendikten olardyń aspaptary qolǵa ustaýǵa jeńil, yqsham keledi. Al otyryqshy jurttyń aspaby aýyr, ony ońaı kótere almaısyz.
– Qazaqtyń tarıhy týraly kóne derekterdiń deni shaǵataı tilinde jazylǵan. Al ony oqıtyn mamandar tapshy, osy kóne til týraly ne aıtasyz?
– Keńestik kezeńde Ortalyq Azııany mekendegen halyqtardy otyryqshy jáne kóshpeliler dep ekige bóldi. Qazaq halqy kóshpeli bolǵandyqtan bizde aýyz ádebıeti óte jaqsy damydy. Al jazba ádebıetin Abaı atamyzdan bastaımyz. Osy pikir keıde meni oılandyrady.
Shaǵataı tili XIII-XIX ǵasyrlar aralyǵynda qoldanyldy. Tipti árige barmaı-aq XVIII-XIX ǵasyrlardaǵy qazaq handary men sultandary Reseı men Sın ımperııasyna joldaǵan hattaryn shaǵataı tilinde jazǵan. Bir tarıhshylar ony «kóne qazaq tili» dese, men «Qazaq dalasyndaǵy shaǵataı tili» dep jazyp júrmin. Qazaq tili tarıhynda kóne túrki tili men ortaq túrki tili týraly aıta kelemiz de, birden qazirgi qazaq tiline bir-aq sekiremiz. Al eki ortada bir bos keńistik qalyp qoıdy. Ony qalaı toltyramyz, ol úshin tyń zertteýler qajet.
Aqıqatynda, Qazaqstanda keńes zamanynda shaǵataı tilin biletin ǵalymdar bolǵan joq. Tipti osy salaǵa maman da daıarlanbady. Bul jaǵynan kelgende, О́zbekstan men Tatarstan basqalardan kósh ilgeri boldy. Olarda shaǵataı tilin oqıtyn ǵalymdardyń irgeli mektebi qalyptasty.
– Sonda shaǵataı tili Ortalyq Azııa kólemine ortaq boldy ma?
– Mysaly, arabtyń jazba tili arab tilinde sóıleıtin halyqtarǵa birdeı bolǵanymen, onyń aıyrmashylyqtary bar. Sol sekildi shaǵataı tiliniń qypshaq tiline tán ereksheligi bar der edim. Kóne túrki tilderiniń ózi birneshe túrge bólinedi. Aıtalyq, oǵyz tilderine túrik, túrkimen jáne ázerbaıjan tilderi ense, qarluq tilderine ózbek, uıǵyr tilderi jatady. Al qypshaq tilderine qazaq, qyrǵyz, tatar, bashqurt tilderi kiredi. Sonymen birge qypshaq tiliniń Mysyrdaǵy mámlúk qypshaqtardyń tilimen de uqsastyqtary bar ekenin ǵalymdar dáleldedi. Meniń atajurtqa kelgendegi bir maqsatym – qazaqstandyq tilshi ǵalymdarmen shaǵataı tilin birlesip zertteý.
– Qazaqstan tarıhshylarymen bir jobany qolǵa alypsyz, soǵan toqtalsańyz?
– Qytaıdyń kóne muraǵattarynda qazaq handary men sultandarynyń XVIII-XIX ǵasyrlarda Sın patshalyǵyna jazǵan hattary saqtalǵan. Qazir osy tarapta Halyqaralyq Túrki akademııasynyń qyzmetkeri, belgili ǵalym Baqyt Ejenhanuly men L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory Dúısenáli Ábdiláshimuly sekildi ǵalymdarmen birlesip, osy hattardy qaıta saraptap, onyń mazmuny men tildik qurylymyn zertteýdi bastadyq. Qazaq handary men sultandarynyń hattary týraly jurtshylyq jaqsy habardar. Olardy kóbinese tarıhshylar aýdaryp, halyqqa jetkizdi.
Alaıda keıbir ǵalymdar shaǵataı tilin bilmegendikten Reseı arhıvindegi hattardyń oryssha nusqasyn ǵana aýdardy. Shyntýaıtyna kelgende, bul hattardyń túpnusqasy men aýdarmasynda biraz aıyrmashylyq bar. Ásirese kóne qoljazbalarda bir sóz ǵana emes, tutasymen sóılemder alynyp tastalǵan. Endi solardyń syryna úńilip jatyrmyz. Qazir osy baǵytta eki monografııalyq eńbek daıyn bolyp qaldy.
– Aldaǵy josparyńyzben de bólise ketseńiz...
– Shynymdy aıtsam, Amerıkada júrgenime otyz jyldan asty. Biraz ǵylymı jumystarmen aınalysyp, mol tájirıbe jınadym. Endi sony Qazaqstandaǵy jas ǵalymdarmen bólisip, solardy ǵylymǵa tárbıelesem dep oılaımyn. Sondyqtan osyndaǵy joǵary oqý oryndarymen jaqyn baılanys ornatýdy kózdep keldim. Bul oı maǵan keshe ǵana kelgen joq. Osy kóktemde Vashıngton ýnıversıtetine Qazaqstannyń AQSh-taǵy elshiliginiń ókilderi kelip, óz usynystaryn aıtty. Bir jaǵynan, sol da qamshy boldy.
Bul saparymynyń basty maqsaty da osy. Sondyqtan osy tarapta Batys Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan, Abaı, Mańǵystaý, Aqtóbe, Atyraý oblystaryndaǵy joǵary oqý oryndarynda bolyp, ǵalymdarmen, stýdenttermen kezdesip, jyly áser aldym. Astanadaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti men Nazarbev ýnıversıtetiniń ǵalymdarymen de pikirlestim. Osyndaı kezdesýler Almatydaǵy
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti men Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynda da ótti. Munda da kóptegen tyń oı aıtyldy.
– Biraz óńirdi aralapsyz, sonda neni baıqadyńyz?
– Qazaqstanda ǵylym salasynda kóptegen ıgilikti dúnıe jasalyp jatqanyn kórdim. Arheologııalyq jańalyqtar da barshylyq. Ásirese Saraıshyq qalasynan tabylǵan arheologııalyq jádigerler men zertteýlerdiń jańalyǵy meni tańǵaldyrdy. Biraq sodan syrt jurt beıhabar sekildi. Qazaqstandyq ǵalymdardyń jaryqqa shyqqan ǵylymı kitaptarynyń taralymy tym az. Kitaphanaǵa da jetpeıdi eken. Qazir ǵalamtordy keńirek paıdalanýǵa bolady. Soǵan kitaptyń elektrondyq nusqasyn salyp qoısańyz, ony áriptesterińiz ǵana emes, álem ǵalymdary da kórip, oqıdy der edim. Bul ǵylymnyń óristeýine keń jol ashady. Qazaqstannyń Eýrazııa kólemindegi orny úlken. Ony sheteldik ǵalymdar da moıyndaıdy. Osyndaǵy jas ǵalymdarmen kezdeskende olardyń boıynan ǵylymǵa degen yqylas pen yntany kórip qýandym. Ottaı janyp turǵan jigerli jastary bar Qazaqstannyń ǵylymy áli talaı bıikti baǵyndyrady dep senemin.
Taǵy bir baıqaǵanym, ǵylymı konferensııalarǵa jasy úlken ǵalymdardy, professorlardy kóbirek shaqyrady eken. Al Amerıkada kerisinshe, ondaı mazmundy is-sharalarǵa jas ǵalymdardy tájirıbe jınaýy úshin jıi tartady.
– Mektepti qytaısha oqypsyz, otyz jyldan beri Amerıkada turasyz, biraq qazaqshańyz jatyq...
– Ol otbasyma, ósken ortama baılanysty dep oılaımyn. Ákem zııaly adam edi. Qytaıdaǵy kóptegen qazaq oqyǵandarynyń kitaptaryn shyǵarǵan. Biraq ózi qytaısha sóılemegenimen oqı bildi.Úıde bárimiz taza qazaqsha sóıledik. Kırıllısa jazýyn mektepke barmaı turyp ákem úıretti. Bala kúnimnen «Shalqar» radıosyn tyńdap óstim. Qazaqstandy kóz aldyma qııalymmen keltirip, qatty kórgim keletin. Amerıkaǵa barǵanda da qazaqtyǵymdy umytqan emespin. Amerıkada árbir ult óz tilinde sóıleýge tyrysady. Mysaly, qazaqtardyń osynda oryssha shúldirlep, ol jaqta bir-birimen qazaqsha til qatysyp júrgenin kórdim. Keshe úı aýlasynda bir-birimen qazaqsha sóılesip, oınap júrgen balalardy kórip, birtúrli keýdemdi maqtanysh kernedi. Siz Qazaqstanda turǵandyqtan ony sezinbeýińiz múmkin. Al men ony jan-júregimmen sezinemin. Otan degen sóz ystyq. Qazaqstan sekildi asqaq Otany bar biz baqyttymyz!
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Azamat ESENJOL,
«Egemen Qazaqstan»
