Mazmundy jıyndy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, akademık Erlan Sydyqov ashyp, tarıhshy ǵalymnyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna toqtalyp, ǵylymı eńbekteri týraly jan-jaqty sóz qozǵady.
–Tursynhan Zákenuly – Qazaqstan Táýelsizdigin alǵannan keıin Qytaı Halyq Respýblıkasynan tarıhı Otanyna alǵash oralǵan azamattyń biri. Elge orda buzar otyzynda kelip edi endi, mine, asqaraly alpysqa tolyp otyr. Ol sodan beri qazaqtyń bilimi men ǵylymyna aıanbaı eńbek etip keledi. Onyń tarıhshy ǵana emes, qytaıtanýshy ǵalym ekenin jurtshylyq jaqsy biledi. Osy baǵytta jazylǵan «Kóne túrki eskertkishterindegi qytaı jazbalary» atty monografııasy qytaıtaný salasyndaǵy qundy eńbek sanalady. Sondaı-aq qytaı ǵalymy, tarıhshy Sý Beıhaıdyń «Qazaq mádenıetiniń tarıhy» men «Qazaqtyń jalpy tarıhy» atty tórt tomdyǵyn qazaq tiline aýdardy. Budan bólek, «Kúltegin eskertkishi: tarıhı-derektanýlyq taldaý» jáne «Oıratnama: Jońǵar memleketiniń qalyptasýy men damýy, joıylýy» atty eńbekteri de tarıh ǵylymyna qosylǵan súbeli dúnıeler. Sonymen birge «Kók bórilerdiń kóz jasy», «Máńgitas», «Balqan taýǵa barǵandar» atty ádebı shyǵarmalaryn oqyrmandar jyly qabyldady, – dep mereıtoı ıesine lebizin bildirdi.
Odan keıin sóz alǵan Ǵylym jáne joǵary bilim vıse-mınıstri Qýanysh Erǵalıev shyǵystanýshy ǵalymǵa Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń quttyqtaý hatyn oqyp berdi. Hatta «Qurmetti Tursynhan Zákenuly, sizdi mereıtoıyńyzben quttyqtaımyn! Joǵary oqý oryndarynda jemisti jumys istep, daryndy shákirtter tárbıelep, bilim salasynyń órkendeýine atsalysyp júrsiz. Ádebı-tarıhı týyndylaryńyz ben ǵylymı-zertteý eńbekterińizde túrki áleminiń asa kórnekti uly tulǵalarynyń kúresker joly týraly tyń derekterdi alǵa tarttyńyz. Kóne túrki eskertkishterindegi qundylyǵy óte joǵary shejireni de oqyrman nazaryna usynyp, qurmetke bólendińiz. Aldaǵy ýaqytta ǵylymnyń irgeli basýyna jáne bilikti mamandar daıarlaý isine kúsh-qaıratyńyzdy jumsaı berýińizge tilektespin. Sizge zor densaýlyq, otbasyńyzǵa amandyq, ıgilik tileımin», dep jazylǵan. Sondaı-aq Qýanysh Asylhanuly Senat Tóraǵasy Máýlen Áshimbaevtyń da quttyqtaý hatyn tabys etip, ózi qyzmet isteıtin vedomstvo atynan professorǵa Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń Qurmet gramotasyn tapsyrdy.
«Egemen Qazaqstan» RG» JShS bas dırektory, akademık Dıhan Qamzabekuly Tursynbek Zákenulynyń kórshi Qytaı elinen atajurtyna qazaqtyń joǵalǵan tarıhyn ǵylym sózimen jalǵap ári kórkem sózimen ádiptep, otyz jasynda úlken qorjynmen kelgendigin aıtty.
«Tursekeńniń osy eki qasıeti – táýelsizdigimizdiń mazmunyn keńeıtip, tereńdetti. Onyń birinshisi – ǵalymdyǵy bolsa, ekinshisi – jazýshylyǵy. Kórnekti qalamger Sherhan Murtaza «Kók bórilerdiń kóz jasy» atty tarıhı romanyn «Búgingi prozanyń topjarǵany» dep aıtqan. Bul – úlken baǵa. Onyń osy qasıeti bir kezdegi Alash zııalylarynyń eńbegin eske túsiredi. Tursekeń prozadaǵy Muhtar Maǵaýın, Ábish Kekilbaıuly, Sofy Smataı aǵalarymyz bastaǵan tarıhı romandar legin odan ári jalǵap, bıikke kóterdi. Bul kisiler halqymyzdyń basynan ótken XVII-XVIII ǵasyrdaǵy asa kúrdeli kezeńdi jazsa, bizdiń Tursekeń odan arǵy tarıhty úńgidi», deı kelip, oǵan Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Darhan Qydyráliniń quttyqtaý hatyn tapsyrdy.
Sondaı-aq aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Nesipbek Aıtuly ǵylym men ádebıettiń qos qanatyn qatar alyp júrgen azamattyń atamekenge alǵash kelgen kezinen estelik órbitti.
«Tursynhan jóninde az aıtýǵa da, kóp aıtýǵa da bolady. Qazir ony qóziqaraqty qaýym jaqsy tanıdy. Qarap otyrsam, onyń tarıhı Otanyna oralǵanyna otyz jyl tolypty. Zymyrap bara jatqan ýaqyt. Men ol jyldary Jazýshylar odaǵynda poezııa seksııasynda keńesshimin. Bir kúni maǵan Úrimjidegi Ármııabek Saǵyndyq esimdi azamat «Qazaqstan egemendigin aldy, biz soǵan qatty qýandyq. Endi atamekenge oralǵymyz keledi, sol úshin bes jigitke shaqyrtý jiberseńiz degen tilegimiz bar», dep hat joldapty. Hatta ol Qazaqstannyń halyq jazýshysy Qabdesh Jumadilovtiń Úrimjide uzaq jyldar sot bolyp qyzmet istegen jaqyn aǵasy arqyly jazypty. Sóıtip, men olarǵa óz atymnan shaqyrtý jiberip, keletin kúni olardy Jaǵda Babalyquly aqsaqal bastap vokzaldan kútip aldyq. Sol bes jigittiń biri – Tursynhan», dep ótken kúnderden syr shertti. Aqyn Almas Ahmetbekuly T.Zákenulynyń shyǵarmashyl tulǵa bolyp qalyptasýyna onyń týǵan jeri – Altaıdyń erekshe áser etkenin jetkizdi.
«Altaı – bizdiń ulttyq rýh pen ejelgi sananyń sońǵy araly sekildi ólke. Onda halqymyzdyń ejelgi ómiri XX ǵasyrdyń sońyna deıin saqtaldy. Sony Tursynhan bala kúninen kózimen kórip, tarıhı romandaryna arqaý etti. Ǵalymnyń bolmysyna áser etken taǵy bir dúnıe – 70-shi jyldarǵa deıin sozylǵan Shyǵys Túrkistan kóterilisin bastaǵan batyrlardyń qarsylyǵy. Olardyń sońǵy tuıaq serpýi 1971 jyly aıaqtaldy. Osy jaǵdaıdy ol kózimen kórdi. Bul da Tursynhannyń ulttyq sanasynyń qalyptasýyna bir negiz boldy», deı kelip, tarıhshyǵa arnaǵan óleńin oqydy.
Keleli jıynda Parlament Májilisiniń depýtaty Juldyz Súleımenova, «Habar agenttigi» AQ basqarma tóraǵasy Berik Ýálı, Jazýshylar odaǵynyń ókili Ǵalym Qalıbekuly, qoǵam qaıratkeri Qaırat Mýsın jáne taǵy basqa zııaly qaýym ókilderi tarıhshynyń ǵylymı eńbekteri men ádebı shyǵarmalary týraly sóz qozǵap, ǵalymǵa qurmet kórsetti. Al «Shyǵys órkenıetin zertteýdiń dástúri men jańa paradıgmalary» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa seksııa otyrysyna ulasyp, onda kórnekti túrkolog Qarjaýbaı Sartqojauly, Túrkııadaǵy Mımar Sınan kórkem óner ýnıversıtetiniń professory Ábdýaqap Qara, tarıhshy, derektanýshy Baqyt Ejenhanuly jáne t.b. tarıhshy ǵalymdar baıandama jasap, Shyǵys elderin zertteýdiń teorııalyq jáne metodıkalyq aspektilerine, shyǵys halyqtarynyń jáne túrki dúnıesiniń rýhanı-mádenı qundylyqtaryna, olardyń tarıhyna jańasha kózqarastaǵy oı-pikirlerimen bólisti.
Sonymen qatar is-shara aıasynda mereıtoı ıesiniń «Qytaı tarıhnamasyndaǵy qazaq tarıhy», «Kúltegin eskertkishi tarıhı-derektanýlyq zertteý» jáne «Kóne dáýirden búginge deıingi túrki tarıhynyń qytaısha derekteri» atty úsh jańa ǵylymı eńbegi tanystyrylyp, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, akademık Erlan Sydyqov Tursynhan Zákenulyna «Kúltegin» medalin tapsyrdy.
