GERSOGINIа ATOLSKAIаNYŃ SALONYNDAǴY QAZAQTAR JAILY ÁŃGIME

Mustafa Shoqaıdyń ótken ǵasyrdyń  20-30-jyldary Ulybrıtanııaǵa sapary Osydan 80 jyldaı buryn Eýropa elderiniń astanalarynda taza fransýz tilinde baıandamalar jasap, bilim­darlyǵymen de, dilmarlyǵymen de talaı ǵulamalardy tańǵaldyrǵan Mustafa Shoqaı bul joly Londonda qazaqtyń qandaı halyq ekendigi týraly aǵylshyn aqsúıekterine áńgimelep berdi... Ol alǵash ret Londonda 20-jyl­dardyń orta kezinde bolǵanǵa uqsaıdy. 1925 jyldyń 19 ma­my­ryn­da “Maten” gazetiniń basshylarymen jazysqan hatyna qaraǵanda, ol sol shamada aǵylshyndardyń as­tanasynda bolyp, bedeldi basylymdarmen, mem­leket, qoǵam qaıratkerlerimen tanysady. Dálirek aıtsaq, Mustafanyń Londonǵa birinshi sapary sáýir aıynyń aıaǵy men mamyr aıynyń bas kezine týra keledi. Sebebi onyń “Dnı” (Parıj) gazetinde jaryq kórgen bir maqalasynyń sońynda munyń 1925 jylǵy 2 mamyrda Londonda jazylǵany jóninde belgi soǵylypty. 1929 jyldyń jazynda Mustafa Londonǵa Uly­brıtanııa parlamenti Qaýymdar palatasynyń múshesi, saıa­hatshy, kavkaztanýshy V.D. Allenniń shaqyrtýymen barady. Bul jaǵdaı jaı aǵylshyn depýtatynyń bastamasyna oraı ǵana emes, Mus­ta­fanyń iri qaıratker, halyqaralyq ómirdiń suńǵyla sarapshysy retinde moıyndalýyna da baı­lanysty edi. Álemdik sahnada irgeli óz orny bar azýly eldiń bıleýshi toptary onyń ha­lyq­ara­lyq ómirdiń keıbir ózekti máseleleri, olardyń ishinde, ásirese, Shyǵys Túrkistandaǵy ahýal, Keńes óki­me­tiniń Ortalyq Azııadaǵy saıasaty týraly pikirin bilgisi keledi. 1928 jyly aǵylshyndar M.Sho­qaıdyń “Eıshatık Revıý” jýrnalynda jarııalanǵan “Túr­kistandaǵy basm­ashylyq qozǵalys” degen ma­qa­lasymen tanysady. Jýrnal redaksııasynyń ma­qalaǵa bergen kirispe sózinde: “Batys Eý­ro­pa­da­ǵy burynǵy orys ımperııasy musyl­mandarynyń Keńes Odaǵyna qarsy uzaq ýaqyt boıǵy kúresine baı­la­nysty mańyzdy problema jóninde aqparat az; qazir biz M. Shoqaıdyń Túrkistandaǵy basmashylar qoz­ǵalysy týraly jumysyn jarııalaýǵa ba­qyt­tymyz. Ol 1917 jyly qarashada Túrkistan mu­syl­man­da­rynyń tórtinshi sezinde avtonomdy Túr­kis­tan­nyń Ýaqytsha úkimetiniń prezıdenti bolyp saı­lanǵan, sol sebepti taqyrypty jaqsy biledi”, – delinedi. M. Shoqaı Londonda shilde aıynda eki juma bolady. “Osy ýaqyt ishinde kóptegen adamdarmen kezdestim jáne olarmen ózim múddeli taqyryptar jóninde áńgimelestim... Maǵan, shyn máninde, bizdiń ulttyq qozǵalysymyzdyń múmkindikteri men óńirdegi shıelenisti jaǵdaı týraly suraqtardy jaýdyrdy”, – deıdi. Londonǵa keler qarsańynda Mus­tafanyń “Eıshatık Revıý” jýrnalynda “Bolshevıkter jáne Aýǵanstan” degen maqalasy jarııalanyp, oǵan V.D. Allen kirispe sóz jazady. M.Shoqaı osy sapary barysynda London ýnıversıtetiniń Shyǵys tilderi ınstıtýtynyń dırektory, áıgili ǵalym professor Denısson Rosspen kezdesip, suhbattasady. “Mornıng Post” gaze­tindegi jýrnalısterimen suhbaty aǵylshyn-keńes qatynastaryna arnalady. Mustafanyń Londondaǵy baıanda­malary men suhbattary Keńes ókimetin dúrliktirip, oǵan qoqan-loqqy uıym­dastyrylady. Orys emıgrasııa­synyń basylymdarynda ony aǵylshyn­dardyń “tyń­shy­sy” dep kórsetýge áreketter uıymdastyrylady. Alaıda mu­nyń barlyǵy musylman halyqtary orys otar­shyl­daryna qarsy boı kóterse, olardyń “shetel ımpe­rıa­lız­mi­men” baılanys­tylylyǵy týraly ertegige boı uratyn shovınıstik ıdeologııanyń ejelden bergi daǵdysy bolatyn. M.Shoqaı osydan keıin 1933 jyly aqpan aıynda Koroldik Halyqaralyq qatynastar ıns­tı­týtynda (London) Shyǵys Túrkistandaǵy sońǵy kezdegi saıası oqıǵalar jóninde baıandama jasaýǵa shaqyrtylady. Bul istiń sátti ótýine Anglııanyń bılik oryndary da múddelilik tanytady, ony V.Allen qadaǵalaýǵa alady. Halyqaralyq qatynastar ınstı­tý­ty­na basqa ult ókilderi túgili, aǵyl­shyndardyń tanymal ǵalymdarynyń kez kelgeni shaqyrylmaıtyn, onyń min­besinen sóıleý asa joǵary qurmet belgisi re­tinde sanalatyn. 1933 jyldyń 1 naýryzynda Mus­ta­faǵa Allenniń hatshysy naqtyly keletin ýa­qytyna baılanysty vıza máselesiniń oı­las­tyrylatyny, al Allenniń Avstrııada issaparda júrgeni týraly jedelhat joldaıdy. Bir jumadan keıin Mustafa Avstrııa­dan da hat alady. Onda dosy Londonda qaıda toqtaıtyny, qan­daı is-sharalardyń josparlanǵany jóninde aıtady. 14 naýryzda Koroldik Ortalyq Azııa qoǵamynan da hat keledi. Onda: “Qurmetti myrza! Persı Saıks myrza jáne Qo­ǵamnyń keńesi Londonda bolǵan kezińizde naýryz aıynyń aıaǵyna qaraı, Ortalyq Azııa taqyryptarynyń biri boıynsha bizde baıandama jasasańyz asa rıza bolar edik. Munymen Siz bizdiń Keńesimizge úlken qurmet kórseter edińiz”, – delinedi. Esimi atalyp otyrǵan P.Saıks – áıgili ǵalym, shyǵystanýshy, Ulybrıtanııanyń Persııa men Qashǵarııada uzaq ýaqyt jumys istegen Bas konsýly, brıgada ge­ne­ra­ly, “Aýǵanstan tarıhy”, “Persııa tarıhy” se­kildi eki tomdyq eńbekterdiń avtory. P. Saıks­tiń jáne Ortalyq Azııa qoǵamynyń atynan hat joldap otyrǵan M.N. Kennedıdiń “meniń túsinigim boıynsha Siz aǵylshyn tilinen góri fransýz tilinde sóılegendi jón kóretin sekildisiz” deýine jáne oǵan joldanǵan hattardyń aǵylshyn, fransýz tilderinde jazylýlaryna qaraǵanda M. Shoqaıdyń aǵylshyn tilin de birshama bilgendigi baıqalady. Al, fransýz tilin onyń Tashkent gımnazııasy qabyrǵasynda, Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetinde oqyp, keıin jetik meń­gergendigi aıan. M. Shoqaı M.N. Kennedıge Ortalyq Azııa qoǵamynda “Túr­kis­tandaǵy Keńes saıasatynyń on bes jyl­dy­ǵy” degen taqyrypta 29 naýryzda baıandama ja­saý­ǵa bolatyndyǵy jóninde fransýz tilinde málimdeıdi. Ile-shala V. Al­lennen de hat jetedi. Onda: “Qurmetti Shoqaev myrza! Hatshy arqyly jetken hatyńyz úshin rızashylyǵymdy bildiremin. Siz Londonǵa 20-laryna qaraı, kelesi dúısenbide keletin sııaqtysyz. Naqtyly keletin ýaqytyńyzdy aıtpapsyz, múmkin, Siz sol merzimde kelseńiz, anam­nyń úıinde (Maýnt Roý kóshesi, úı №14, Berklı alańy) keshki saǵat 8-de menimen birge tamaq­tansańyz rıza bolar edim. Shaqyrýymdy qarsy alady dep senemin”, – delinedi. M.Shoqaı 17 naýryzda Halyqaralyq qatynastar ınstıtýty kezdesýler depar­tamentiniń bas­shysynan osy ınstıtýtta ótetin baıan­da­ma­synyń reti jóninde jedelhat alady. Onda baıan­da­manyń 27 naýryzda óte­tini, ol jóninde Persı Saıks myrzanyń ha­bar­dar ekendigi, baıandamanyń “KSRO jáne Qytaı Túr­kistany” degen taqyrypqa arnalatyndyǵy sóz bo­lady. Departament basshysy: “Bizdiń Keńes mú­she­­lerimiz úshin bul kezdesý óte qyzyqty bo­la­ty­nyna senimdimin jáne kórsetkeli otyrǵan qyz­me­ti­ńizge Keńestiń atynan alǵysymdy bildiremin”, – deıdi. M.Shoqaıdyń qurmetine 20 naýryzda aǵylshyn qaıratkerleri shaqyrylyp túski as uıymdastyrý jos­par­lanady. Syrqattanyp qalýyna baılanysty Mus­ta­fa Londonǵa 22 naýryzda ǵana ushyp keledi, dosy V.Allenniń anasynyń úıine de, 20 naýryzǵa bel­gi­len­gen sharalarǵa da bara almaıdy, biraq 27 naýryzda P. Saıkstiń basshylyǵymen Ateneým klýbynda uı­ym­das­tyrylǵan qabyldaýǵa qatysady. Konferensııa da osy klýbta ótedi. Instıtýtta qalyptasqan dástúr boıynsha, túski as kezinde baıan­dama taqyrybyna baılanysty máseleler, jıynnyń reglamenti talqy­la­na­dy. P. Saıks Halyqaralyq qatynastar ıns­tı­tý­ty­nyń – jabyq me­ke­me ekendigin, onda oqylǵan baıan­da­manyń jarııalaýǵa bol­maıtyndyǵyn, baıandamaǵa tek aǵylshyn azamattary ǵana shaqyrylatynyn eskertedi. Aqyrynda Saıks: “О́z pi­kirińizdi, suraqtarǵa jaýap­ta­ryńyzdy erkin aı­týyńyzǵa bolady”, – deıdi. M.Shoqaıdyń Ateneým klýbynda eki saǵatqa sozylǵan fran­sýz tilindegi baıandamasyna jınalǵandar tara­pynan úlken qyzyǵýshylyq týyp, qyzý qol soǵylady. Aǵylshyndar Shyǵys Túrkistan, Keńes Oda­ǵynyń osy óńirdegi saıasaty, Keńes Odaǵy men Japonııa ara­syn­daǵy qarym-qatynas, Orta Azııa respýb­lı­kalaryndaǵy jaǵdaı týraly suraqtardy jaýdyrtady. Keıin Halyqaralyq qatynastar ınstıtýty Keńesiniń tóraǵasy N. Malkolm M. Shoqaıǵa: “Qurmetti Shoqaev myrza! Sizdiń “KSRO jáne Qytaı Túrkistany” atty taqyrypta jasaǵan baıandamańyz úshin Koroldik Halyqaralyq qatynastar ınstıtýty Keńesiniń atynan alǵysymdy bildiremin. Instıtýtqa kórsetken qyzmetińiz Sizdiń tarapyńyzdan úlken iz­gi­lik­ti is boldy. Sóılegen sózińizge tyńdaǵandar shyn yqylas qoıyp, rıza boldy”, – dep jazdy. M.Shoqaıdyń 29 naýryzda Ortalyq Azııa qoǵamynda “Túrkistandaǵy proletarıat dık­ta­tý­ra­sy­nyń on bes jyldyǵy” degen taqyrypta ótken baıan­da­masyna da úlken yqylas tanytylady. Bul jıynǵa da P.Saıks tóraǵalyq etedi. Baıandamadan keıin ja­rys­sózge qa­tys­qandar patsha ókimeti men bol­she­vık­terdiń Túr­ki­s­tandaǵy saıasaty jóninde múldem jańa maǵlumattar al­ǵandyǵyn aıtady, birazy Túrkistan jastarynyń kóńil-kúıi, Túrkistan – Sibir temir joly, Qyzyl Armııa qu­ramyndaǵy Túrkistan ulttyq áskerı bólimderi jóninde suraqtar beredi. Baıandamany tyńdaýǵa “Taıms” gazetiniń saıası máseleler boıynsha redaktory Fılıpp Greıvs qa­ty­syp, M. Shoqaımen suhbattasady. Osydan keıin aǵylshyn qaıratkerleri, baspasóz maı­­talmandary, shyǵystanýshylar men dıplomattar M. Shoqaımen jaqyn tanysyp, onymen tildesýge um­tylady. Alaıda ol, qarjysynyń jetispeýine baı­la­nys­ty keıin qaıtýǵa májbúr bolady da, 30 naýryzda Pa­rıjge ushyp ketedi. Halyqaralyq qatynastar ınstıtýty men Ortalyq Azııa qoǵamy, eń bolmasa, bes kúnge kidire turýdy usynady, biraq ol qarjysynyń taýsylǵanyn eshkimge aıtpaıdy (onyń tabıǵaty sondaı edi – eshkimnen qaryz almaıtyn!). Onyń bar qarjysy árli-berli jol shyǵyndaryn, segiz kúngi Londondaǵy júris-turysyn óteýge ázer jetedi. Munyń ózi Londonnan kelgen boıda Parıjdegi “Voz­rojdenıe” (Parıj), basqa da orys basy­lym­darynda kóterilgen “M. Shoqaıdyń aǵylshyndarǵa ju­mys isteıtindigi”, “olardan aqsha alyp tu­ratyndyǵy” týraly ósek-aıań­darynyń “shyndyqpen úsh qaınasa sorpasy qos­ylmaıtyndyǵyn” kórsetedi. Aǵyl­shyn­dar­men qandaı da bol­syn qupııa baılanysynyń joq­tyǵy týraly Varshavadaǵy tanystarynyń birine jazǵan hatynda Mustafanyń ózi de aıtady. M.Shoqaıdyń ekinshi baıandamasy “Ortalyq Azııa qoǵamynyń jýrnalynda” (“Journal of the Royal Central Asian Society” Vol XX. July 1933) jarııalanady. M.Shoqaı keıin osy sońǵy saparynda bitire almaǵan biraz sharýalary bolǵandyǵyn aıtyp, ókinish bildirgen de. Alaıda kelesi jyly oǵan Anglııaǵa barýdyń taǵy bir sáti túsedi. Bul joly da ol maýsym aıynyń birinshi jartysynda Londonǵa Shyǵys Túrkistan týraly, ondaǵy sońǵy oqıǵalar jóninde baıandama jasaýǵa sha­qyr­ty­la­dy. О́z tarapynda ol sapar barysynda aǵylshyn­dardyń kóńil-kúıimen tanysýǵa umtylady. 1934 jyldyń basynda ulttyq kúshterdiń jeńiske jetip, Shyǵys Túrkistan Respýb­lıkasynyń qurylýy álem nazaryn aýdaryp, Keńes Odaǵynyń, Anglııa men Japonııanyń baspasóz betterinde ol jóninde san-saqqa júgirtilgen boljamdar jasalyp jatqan. Muńdaǵy oqıǵalar jóninde M.Shoqaı ile-shala “Iаsh Túr­kis­tanda” (Berlın) maqala jarııalaıdy. Dıplomattar, ǵalymdar, halyqaralyq sarapshylar arasynan Shyǵys Túrkistandaǵy jaǵdaıdy sol kezde M.Sho­qaıdan artyq biletin adam tabý qıyn edi. Sebebi onda Túrkistan Ulttyq Birliginiń ókili qyzmet istedi. Mahmýd Mu­hıt­tıdan, ulttyq kúshter jetekshilerinen ólkedegi saıası ahýal jóninde jıi-jıi habar alyp otyrady. 1934 jyly 8 qańtarda ol Shyǵys Túrkistan Res­pýb­lı­kasynyń tótenshe ókili Mustafa Alıden res­pýb­lıkanyń úkimet quramy, ishki, syrtqy saıa­sat­taǵy ustanymdary jóninde hat alady. Ol Mustafa Shoqaıǵa “Sizdiń uıym­dastyrýshylyq qabiletińiz búkil túrik ále­mine málim”, sol sebepti Shyǵys Túrkistanǵa maman tú­rik kadrlarymen, ásirese, Batys Eýropa men Túr­kııadaǵy ás­kerı mamandarmen, muǵalimder, dárigerler, bas­­pahanashylar, tehnıktermen kómektesýińizdi su­raı­myn dep ótinish bildiredi. (RGVA. F. 461k. Op 1. D. 431. L. 36). Bul qujattarǵa qaraǵanda M. Shoqaıdyń Londonǵa sa­pary jalǵyz ǵana Ortalyq Azııa Qoǵamynyń sha­qy­rýy­nan ǵana emes, Shyǵys Túrkistan Respýblıkasynyń memlekettik uıymdasýyna moraldyq qoldaý kórsetý nıetinen de týyndaǵan sekildi. Qalaı bol­ǵanda da aǵyl­shyndardyń Shyǵys Túr­kistandaǵy ahýalymen jete tanysýy úshin Mustafanyń shaqyrtylýy zańdy edi. M.Shoqaı Londonda bolǵan kezinde Shyǵys Túrkistan tóńireginde áńgime-suhbatpen shektelip qana qoımaıdy, Túrkistan ult-azattyq qozǵalysyna qatysty máselelermen de shuǵyldanady. О́ziniń osy saparynan alǵan áserleri jóninde keıin ol bylaı deıdi: “Birneshe aǵylshyn qaırat­kerlerimen, saıasat máselelerine qy­zy­ǵýshylyq tanytatyn jaı adam­darmen kez­desý, suhbattasý barysynda alǵan túsinigimdi barlyǵy birdeı, nemese aǵylshyn saıası toptarynyń kópshiligi bólisedi dep aıta almaımyn. Olar tek keıbir toptardyń ǵana kóńil-kúıin bildiretin sekildi”. Shyǵys Túrkistan tarıhy men má­denıetin, onyń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası jaǵdaıymen kópten beri aı­nalysyp júrgen Mustafaǵa aǵylshyndardyń bul óńir jónindegi túsinik-paıymyn anyqtaý onsha qıynǵa soq­paıdy. Onyń ústine M. Shoqaıǵa týǵan topyraǵy bala jasynan kánigi dıplomattarǵa tán baıqaǵyshtyq qabilet bergen bolatyn. Ol aǵylshyndardyń Ortalyq Azııada ne bolyp jatqanynyń bárinen habardar ekendigi týraly túsiniktiń shyndyqtan alshaq ekendigin ańǵarady. 13 maýsymda Ortalyq Azııa qoǵamynda ótken baıandamasyna deıin de, odan keıin de M. Shoqaı túrli saıası partııalarǵa jatatyn parlament múshelerimen, jýrnalıstermen, basqa da laýazym ıelerimen kez­desedi. Eń so­ńynda ol kon­ser­vatıvtik par­tııadan saı­lanǵan par­lament múshesi, par­lamenttegi Qytaı máse­le­si jónindegi arnaıy komıssııanyń tóraǵasy Ýılıam Nannmen (William Nunn) uzaq áńgimelesedi. Bir jarym saǵat suhbat barysynda M. Sho­­qaı aǵylshyn qaıratkerlerine Shyǵys Túr­kis­tandaǵy oqıǵalarǵa, Keńes Odaǵy men Japonııanyń jańa memlekettik qurylym jónindegi ustanymdaryna sıpattama beredi. Otyrys aıaqtalar kezinde Ý. Nann M. Shoqaıdan ekeýiniń arasynda ótken áńgimeni qaǵaz betine túsirip, ózine tapsyrýdy suraıdy, ony keıin konservatıvtik partııa fraksııasynda baıandaıtynyn aıtady. M. Shoqaı bul ótinishti Parıjge oralǵannan keıin, sol jyldyń 7 shildesinde oryndap, qujatty Ý.Nannǵa jiberedi. 17 shildede Ý.Nann daıyn memorandým túrinde jazylǵan fransýz tilindegi mátindi alǵandyǵyn, kolynan kelgen kómekti aıamaıtynyn aıtyp Mustafaǵa jaýap hat joldaıdy. M. Shoqaı Londonda bolǵan saparlary barysynda Anglııanyń Keńes Odaǵyna kózqarasyn bilýge de árekettenedi, ol jóninde konservatıvtik partııa ustanymynyń ekiushty ekendigin anyqtaıdy. Partııanyń bir toby eldiń Keńes Odaǵymen qarym-qatynastaryn damytýdy jaqtasa, kelesi toby Keńes Odaǵyna senimsizdik tanytyp, ondaǵy asharshylyq, saıası qýǵyn-súrgin, ulttyq qaıshylyqtarǵa mán beredi deıdi. Sońǵy toptaǵylar konservatıvtik partııanyń kórnekti qaıratkerleri, parlament múshesi gersogınıa Atolskaıanyń salonynda bas qosady. M. Shoqaı da aǵylshyn saıası elıtasynyń ókilderimen birge ataqty osy salonda bolyp, olardyń pikirlerin tyńdaıdy. M.Shoqaıdyń aıtýynsha “aqyldy da asa bilimdi” gersogınıa Keńes Odaǵyndaǵy asharshylyq týraly áńgimege den qoıdy. Bul taqyryp tóńiregindegi pikir alysýdyń bel ortasynda Mustafanyń bolǵany kúmán týdyrmaıdy. M.Sho­qaı­dyń buǵan deıin qazaqtar men Orta Azııa halyq­ta­ry­nyń arasynda Qazan revolıýsııasynan keıin oryn alyp otyrǵan asharshylyq týraly A.Baıtursynovtyń V.Lenınge haty týraly, “Keńes qolas­tyndaǵy qazaqtar”(1921), “Asharshylyq jáne bolshevıkterdiń Túr­kistandaǵy asharshylyq saıasaty” (1923), “Túr­kis­tandaǵy ashar­shylyq” (1923), “Ferǵanadaǵy ashar­shy­lyq jáne ony uıymdastyrýǵa Keńes ókimetiniń qatysy” (1923), “Asharshylyq” (1924), “Qazaqtar arasyndaǵy asharshylyq” (1926), “Bolshevıkterdiń Túrkistandaǵy ashar­shylyq saıasaty” (1927) jáne taǵy basqa maqalalary “Dnı”, “Poslednıe novostı”, “Yeni Turkistan” sekildi basylymdarda jaryq kórgen-di. Keńes Odaǵyndaǵy osy zulmat týraly materıaldar jı­nas­tyryp júrgen gersogınıa Ato­l­skaıanyń nazarynan bul maqalalar tys qalmaǵan bolýy kerek jáne bul máselege baılanysty M. Shoqaıdyń óz aýzynan tyń maǵ­lumattar alady. Qazaq­tar­dyń jappaı ashar­shy­lyq­qa ushyrap jatqandyǵy, onyń sebepteri de uzaq áńgime bo­lady. “Asharshylyq týraly jáne Túrkistandaǵy keńes saıasatynyń erek­shelikteri týraly sóılestik”, – deıdi M. Shoqaı. Munyń ózi aǵylshyn gersogınıasyn túrik – musylman halyqtarynyń jerine ashar­shylyq Qazan revalıýsııasy men azamat soǵysyna ile-shala kelgendigi, onyń kóp jaǵdaıda Keńes ókimeti tarapynan arnaıy uıymdastyrylǵany, 20-30-jyldardaǵy náýbetten qazaq halqynyń jartysynan astamynyń qurban bolǵandyǵy, Á. Bókeıhanov, A. Baıtursynov, M. Dýlatov sekildi alash qaıratkerleri týraly áńgimeden úlken áser alǵandyǵynda esh kúmán joq. Sol jyldary qazaqtardyń “ıttiń etin jeýge deıin barǵandyǵyn” da M. Shoqaı aıtpaı qalmaǵan bolar. M.Shoqaı 30-jyldardaǵy alapat asharshylyq týraly batys baspasózderine de habarlaıdy. Londonda turyp jatqan orys qaıratkeri A.Baıkalov 1934 jyldyń 15 shildesinde M.Shoqaıǵa: “Asharshylyq týraly málimetterińiz úshin úlken rahmet, men olardy tıisti jerlerge tapsyrdym”, – dep jazady. Bul jaǵdaılar M. Shoqaıdyń qazaqtardyń jar­ty­synan astamyn qyrǵynǵa ushyratqan 30-jyldardaǵy ashar­shylyqty qupııa ustaýǵa tyrysqan Keńes ókimetiniń zul­ymdylyqtaryn álem jurtshylyǵy aldynda alǵash ásh­kere etkendigin kórsetedi. 1933-1934 jyldary “Taıms”, “Gerald Trıbıýn”, “Mornıng post” t.b. ba­sy­lymdarda keıin “qazaqtardyń qasireti” atanǵan alapat asharshylyq týraly maqalalardyń jaryq kórýi M. Shoqaıdyń Anglııaǵa saparlary barysyndaǵy suh­bat­tarynan, gersogınıa Atolskaıanyń salo­nyn­daǵy áń­gi­meden bastaý aldy deýge tolyq negiz bar. Tek osydan keıin ǵana álem jurt­shylyǵynyń pikirinen ma­za­syzdanǵan Kreml qazaqtarǵa jeńil-jelpi kómek kór­se­týge shyraı tanytady. Bul da búgingi urpaqqa málim bola bermes. Ashy da bolsa shyndyqty aıtýdyń ornyna, kún­kóris kózi bolyp otyrǵan bar malyn tartyp alyp, ha­lyqty qyrǵynǵa ushyratqan Kremldiń sol bir “jaqsylyǵyna” áli de tarıhshylar aǵyl-tegil alǵysyn aıtýdy qoımaı keledi... Iá, Mustafa London men Parıjdiń, Ystambul men Berlınniń, Varshava men Jenevanyń minbelerinen búgingi kúnniń de ózekti máseleleri jóninde til qatady: –  Biz táýelsizdik alǵannan keıin álemniń barlyq elderimen, onyń ishinde Reseımen de teń quqyly qarym-qatynasta bolýymyz kerek; –   Bir jaqty dostyq asa qaýipti; –  Táýelsiz memlekette “máńgilik dos ta”, “máńgilik jaý da” joq, tek memlekettik múdde bar; –  Táýelsiz memleket halqy ózin-ózi qorǵaýy kerek; –  Ulttyq mádenıet ulttyq memlekette ǵana ósip-órbıdi; –  Tek elin súıgen adam ǵana ony qorǵaı alady; –  Táýelsizdikke nuqsan keltiretin ekonomıkalyq tıimdilik ózin-ózi aqtamaıdy; –  Táýelsizdikke balama joq, ony kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý – jastarǵa amanat... Kóshim ESMAǴAMBETOV, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor. ALMATY.