Troıskiden tabylǵan tarıhı sýret
Aýdandyq mádenıet úıindegi ǵylymı konferensııa minberine M.Serálın murasyn zerttep, nasıhattap júrgen óńir zııalylary, Troısk qalasynan arnaıy kelgen qazaq dıasporasynyń ókilderi shyqty. Saltanatty jıyndy bastan-aıaq oblystyq mádenıet basqarmasynyń basshysy Erlan Qalmaqov júrgizip otyrdy. Aldymen aýdan ákimi Rýslan Halyqov el aldyna shyǵyp, aǵartýshynyń 150 jyldyǵy aıasynda atqarylǵan jumystar jóninde esep berdi.
Ákimniń aıtýynsha, bıyl M.Serálınniń kindik qany tamǵan О́rnek aýylynyń mańyndaǵy aǵartýshy qabiriniń aınalasy abattandyrylǵan. Aýdan ortalyǵyndaǵy Serálın kóshesi jóndeýden ótip, eskertkish stella ornatylypty. Mereıtoı aıasynda atqarylǵan eń úlken sharýanyń biri – bıylǵy oqý jylynyń basynda Qarabalyqta Muhamedjan Serálın atyndaǵy jańa mekteptiń paıdalanýǵa berilýi.
– Muhamedjan Serálın atamyzdy aıtpaǵanda, qazaq rýhanııatynda ózindik orny bar Serke Qojamqulov, Qapan Badyrov, Ivan Shegolıhın syndy alyptar da osy qasıetti topyraqta dúnıege kelgen. Jalpy, bıylǵy mereıtoıǵa oraı, jergilikti ólketanýshylardan quralǵan ekspedısııa Orynbor, Troısk qalalaryna baryp, aǵartýshynyń ómiri men qyzmetine qatysty birqatar qundy derekti alyp keldi. Sonyń ishinde M.Serálınniń buǵan deıin beımálim bolyp kelgen fotosýreti de bar, – dedi ákim.
Bul sýretti Troıskide turatyn ólketanýshy ǵalym, sol qaladaǵy ýnıversıtettiń professory Raýf Ǵızatýllın tartý etipti. Ekspedısııa músheleriniń aıtýynsha, «Aıqap» jýrnalynyń 88 nómiri basylyp shyqqan, ult baspasóziniń besigi bolǵan tarıhı shaharda, ókinishke qaraı, M.Serálınge qatysty derekter óte az kórinedi. О́ıtkeni 1918 jyly Troıskini basyp alǵan aq patsha áskeri qalaǵa kirerde arhıv ǵımaratyn da zeńbirektiń astyna alypty. Tarıhı qujattardyń kóbi sol kezde joıylypty, áıtse de, qyzyldar muraǵat qujattarynyń birazyn alyp shyǵyp, Orynborǵa jetkizip úlgergen. Aýdan basshylary Muhamedjan Serálınniń ómiri men qyzmetine qatysty tarıhı qujattar áli de izdestiriletinin, oǵan Orynbor qazaqtary qoldaý kórsetýge daıyn ekenin aıtty.
Muhamedjan Serálınniń esimi atalǵan jerde «Aıqap» jýrnaly aıtylmaı ketpeıdi. Konferensııada belgili aqyn, ǵalym Serikbaı Ospanov M.Serálınniń redaktorlyq qyzmetine keńirek toqtaldy. Baıandamashynyń aıtýynsha, «Aıqap» redaktory jýrnaldyń ár nómirinde elde ne bolyp jatqany týraly qysqasha habarlap, jalpy jýrnal degen ne, oǵan ne jazyp turý kerek degen máselelerdi de túsindirip aıtyp otyrǵan.
– Jýrnal shyǵa bastaǵanda ár jerden kóptegen quttyqtaý kelip túsken. Quttyqtaýshylar ishinde Ahmet Baıtursynuly men Mirjaqyp Dýlatuly da bar. «Aıqaptyń» alǵashqy nómirine Aqań men Jaqańnyń maqalasy jarııalandy. Budan «Qazaq» gazeti men «Aıqaptyń» arasynda tyǵyz qarym-qatynas bolǵanyn, qos basylymnyń tilektes, nıettes, murattas, múddeles bolǵanyn baıqaımyz. Mirjaqyptyń «Gazet-jornal oqysań, kózińdi qazaq ashasyń. Dúnıe halin bilesiń, ilgeri qaraı basasyń. Sarǵaıyp jatqan bir ǵarip, jiberdi jazyp batasyn. Halyqqa shashyp jemisin, jasasyn «Aıqap», jasasyn!» degen óleńi de bar. Árıne, eki basylymnyń arasynda pikir qaıshylyǵy da bolǵan. Biraq ol bir bitispes qaıshylyq emes. Máselen, «Qazaq» gazetinde Ahmet «Biz otyryqshy bola almaımyz. Malmen kún kórip otyrǵan halyq kóship-qonyp júrmiz. Otyryqshy bolsaq, maldy kim baǵady? Olaı bola almaımyz» deıdi. Al «Aıqap» jýrnaly otyryqshylyqqa shaqyrady, – dedi aqyn.
Belgili qalamger Aqylbek Shaıahmettiń aıtýynsha, buryn qazaqtar Munanaı dep ataǵan Troıskide shyǵyp turǵan «Aıqap» jýrnaly qazaq qoǵamynyń ilgeri basýyn oqý-aǵartý jáne órkenıetpen, otyryqshylyq mádenıetpen baılanystyrǵan. Jýrnal halyqtyń artta qalýynyń negizgi sebepteri nadandyq, kóshpendi turmysqa baılanysty oqshaýlaný, qazaq dalasynda mádenıet oshaqtarynyń joqtyǵy dep túsindirdi.
Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy QО́Ý professory Qalqaman Jaqyp M.Serálın ómiriniń beımálim tustaryna toqtaldy. Arhıv qorynan jańa tabylǵan qujattarǵa súıene otyryp sóılegen ǵalym M.Serálınniń Qostanaı ýezdik seziniń alqa múshesi bolǵanyn aıtty.
– Muhamedjan Serálın basshy esebinde memlekettik is-sharalardy sapaly ári ýaqtyly oryndaýǵa kóp kóńil bólgen. Ol Qostanaı alqalyq komıtetiniń hatshysy, gýbernııalyq ekonomıka komıtetiniń tóraǵasy bolyp qyzmet atqarǵan tusta el ekonomıkasyna jete mán berip, jergilikti jerdegi shıkizattardy óńdep, sapaly ónim shyǵarý máselesin kóteredi. Al endi búgingi ekonomıkadaǵy ózekti másele de osy emes pe? Qostanaı gýbernııasy basshylarynyń biri esebinde M.Serálın sol ýaqyttaǵy oba aýrýyna qarsy is-sharalardy uıymdastyrýshy jáne solardyń oryndalýyn basqarýshy retinde de belsendilik tanyta bildi. 1922-1923 jyldary jer basqarý basqarmasynda, gýbernııalyq sot júıesinde de qyzmet atqarǵany týraly qujattar tabyldy, – dedi Qalqaman Hasenuly.
«Aýyl» gazetin ashyp edi
Bıyl ǵasyrlyq belesti baǵyndyrǵan oblystyq «Qostanaı tańy» gazeti alǵash ret osydan týra 100 jyl buryn «Aýyl» degen atpen shyqqan. Gazettiń alǵashqy redaktory Muhamedjan Serálın bolsa, Beıimbet Maılın redaktor orynbasary qyzmetin atqarady. Sodan beri «Aýyldyń» ataýy «Sosıaldy eńbek», «Bolshevıktik jol», «Kommýnızm joly», «Kommýnızm tańy» bolyp ózgerip, aqyry «Qostanaı tańy» degen ataýǵa turaqtaǵan. «Aýyl» tarıhy jóninde oı tolǵaǵan Jazýshylar odaǵy oblystyq fılıalynyń dırektory Januzaq Aıazbekulynyń sózinshe, osy ataýlardyń ózinen-aq oblystyq basylymnyń ár kezeńdegi saıası kelbetin anyq ańǵarýǵa bolady.
– Aıtalyq, qazaqtyń taǵdyryn tálkekke ushyratyp, orny tolmas qasiret shektirgen asharshylyq, ásirese Qostanaı gýbernııasyndaǵy halyqtyń qynadaı qyrylýyna ákep soqty. Muny Beıimbet Maılın «Aýyl» gazetiniń betinde ashyq jazyp, kórkem shyǵarmasyna arqaý etti. Gazet alǵash arab qarpimen qazaqsha shyqty. Ol ýaqytta turmys taýqymetimen qatar el ishindegi kóp áıel alý, jas qyzdardy shalǵa berý, ámeńgerlik, dúmshe moldalardyń saýatsyz jurtty aldap-arbaýy, qorǵansyzdarǵa zorlyq-zombylyq kórsetý sekildi keleńsiz qubylystar beleń alǵan. «Aýyl» osyndaı kórinisterge qarsy kúres ashty. Oblystyq basylym alǵashqy sanynan-aq el men jer, til men dil, ulttyq qundylyqtar haqyndaǵy ótkir máselelerdi kóterdi. Baıyptasaq, gazet halyqtyń sózin sóılegen, el-jurttyń muńyn joqtaı bilgen. Resmı gýbernııanyń organy bolýyna qaramastan basylymnyń mundaı ustanymǵa ıe bolýy – qazaq jýrnalıstıkasynyń atasy Muhamedjan Serálın men qazaq ádebıetiniń klassıgi Beıimbet Maılınge tikeleı baılanysty edi. Serálın gazetti uıymdastyryp, Qostanaıǵa qazaqsha qarip aldyryp, onyń turaqty shyǵýyn qadaǵalap, ári ózi maqala jazyp, redaktor bolsa, Maılın qolyna qalamyn alyp, materıaldardyń taqyrybyn, tilin, jazylýyn talǵap-tańdap, túrlendirip, mán-mazmunyn arttyryp otyrdy. Ekeýi de kókirek kózi oıaý, kósem sózdiń sheberi, kórkem oıdyń aqsuńqary bolatyn. Sonyń nátıjesinde kýáleri: «Birinshi nómiri bult arasynan shyqqan kúndeı jarq etip, elge tarady. Jurttyń bári yntyǵa oqydy, úıdi-úıine jazdyryp aldy» dep jazdy. Ol kezde tasqa basylǵan baspa sóziniń bedeli zor edi. Gazet pen kitaptardy jergilikti turǵyndar jylqy berip satyp alǵan, jazdyrǵan degen estelikter bar, – deıdi Januzaq Aıazbekuly.
Ǵylymı konferensııadan soń, Muhamedjan Serálınniń 150 jyldyǵyna oraı oblystyq «Qostanaı tańy» gazetiniń uıymdastyrýymen ótken dástúrli jazba aıtystyń jeńimpazdary marapattaldy. Qazylar alqasynyń uıǵarýymen birinshi oryndy aqyn, jýrnalıst Aslan Qanǵojın ıelendi. Ekinshi oryn Y.Altynsarın memorıaldyq mýzeıiniń dırektory Marǵulan Ospanovtyń enshisinde. Al Arqalyqtyń atynan qatysqan aqyn Balǵyn Rásh pen Jangeldın aýdanynyń aqyny Zylıha Kenjeǵozına úshinshi oryndy bólisti.
Mereıtoı barysynda jergilikti jýrnalıst Vladımır Maksımenkonyń qurastyrýymen jaryq kórgen «Muhamedjan Serálın» atty 3 tomdyq kitaptyń tusaýkeseri ótti. Jınaqqa aqynnyń bıyl tuńǵysh ret orys tiline aýdarylǵan «Topjarǵan», «Gúlqashıma» poemalary da engen.
Aǵartýshynyń 150 jyldyǵyna arnalǵan toı merekelik konsert pen ulttyq sport túrleri boıynsha uıymdastyrylǵan tartysty básekelerge ulasty.
Qostanaı oblysy
