Qarjy sektoryndaǵy ózekti máseleler qozǵaldy

Kásibı merekemen quttyqtady

Qarjygerler kongresi mem­le­ket­tik organdar men qarjy uıym­dary ókil­de­ri­niń makro­eko­­nomıkalyq saıasat pen qarjy sek­­­toryndaǵy ózekti máse­le­lerdi birlesip talqyǵa sal­ǵan ne­­gizgi dıalog alańyna aınal­ǵa­ly talaı jyldyń júzi boldy. Bıyl qatysýshylar ekonomıkany nesıelendirý, qarjy­lyq múddelerdi qorǵaý úshin saqtan­dy­rý naryǵyn damytý, qar­jy­lyq qoljetimdilikke sıfrlyq tásil máselelerin, sondaı-aq qor nary­ǵyn­daǵy jańa ınvestısııalyq múm­kin­dik­terdi talqylady.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev qarjy salasy qyz­metkerlerin kásibı mereke­le­rimen quttyqtap, qarjy sektoryn damytýdaǵy strategııalyq ma­ńyz­dylyqty atap ótti. «Qıyn kezeńderde memleket qarjy salasyna qoldaý bildirý ar­qy­ly onyń turaqtylyǵyn saqtap qaldy. Bankterge de qorlan­dy­rý­daǵy bıznestiń qajet­ti­lik­terin qamtamasyz etý arqyly dál osyndaı róldi óz mindet­te­­rine alatyn kez keldi. Aqsha-kredıt saıasaty jáne retteý eko­no­mıkanyń dınamıkalyq damýy men makroqarjylyq turaq­ty­­lyq múddeleriniń teńge­rim­­diligin qamtamasyz etýge tıis. Biz­diń barlyq josparymyz ben min­detimiz, ortaq jalpy­mem­le­ket­tik mindet – azamat­tar­dyń ál-aýqatyn kóte­rý prızmasy arqyly qu­ryl­ýy kerek. Forýmda aı­tyl­ǵan bastamalar men she­shim­der Qazaq­stannyń valıý­ta­lyq naryǵy men qarjy júıesin nyǵaıtýda is jú­zin­de qoldanysqa engiziledi dep senemin», dep atap ótti Memleket basshysy.

Ulttyq bank tóraǵasy Ǵalymjan Pirmatov Qazaqstanda ir­ge­li jumystardyń atqarylǵanyn jáne Bıýd­jettik kodekske bıýdjet­tik ereje bóliginde ózgeris engizil­ge­nin, onyń 2023 jyldan bastap kúshine enetinin atap ótti.

Bul kepildendirilgen transfert óte konservatıvti deńgeıde mu­naıdyń kesimdi baǵasymen shek­teledi. Osy rette jalpy bıýdjet shyǵystary ekonomıkalyq ósý úrdisine jáne ınflıasııaǵa baı­lanysty shekteledi. Al bul fıs­kaldyq jáne aqsha-kredıt saıasatyn jaqsyraq úılestirýge ınstı­týs­ıonaldyq negiz bolady. Ulttyq bank tóraǵasy aıtyp ótkendeı, qazir saraptamalyq boljamdardy qaıta jańar­tý turǵysynda jumys júrgizilip jatyr. Onyń qory­tyndysy boıynsha sheshim qabyldanady.

«Qajettilik týyndaıtyn bolsa, baza­lyq mólsherlemeni taǵy da kóterýge ázir­miz. Ol sheshimdi 5 jeltoqsanda jarııalaımyz. Biz qa­shanda sheshim qabyldarda negizgi makroekonomıkalyq para­metr­ler boıynsha boljamdardy, ınf­lıa­sııa­lyq kútýlerdi jáne basqa da faktorlardy nazarǵa alamyz», dedi Ǵ.Pirmatov.

Bazalyq mólsherleme tóńiregindegi pikirtalas

Ǵ.Pirmatov asa ózekti máse­le­ler­ge, ásirese bazalyq mól­sher­lemege qatysty pikir­talastyń kásibı ortada talqy­lan­ǵa­nyn qup kóretinin aıtty.

«Bizdiń sheshimderimizdiń túp­ki mánin naryqtaǵy kásibı qa­­ty­sýshylardyń kún­nen-kúnge tú­­s­ine bastaǵanyn kórip otyrmyn. Mólsherlemeni tym tómen deń­geı­de deıtinder de, kerisinshe, ony tym joǵary kóretinder de bar. Degenmen kásibı ortadaǵy pikir­talastarǵa qarap, aqparat­tan­­dyrylýdyń áldeqaıda joǵary ekenin baı­qap otyrmyz», dedi Ulttyq bank tóraǵasy.

Qazir valıýta naryǵyndaǵy ahýal ishki faktorlarǵa ǵana baıla­nys­ty emes ekeni belgili. Ult­tyq bank ashyq kommýnıkasııa ornatyp, valıýta naryǵynda qabyl­dan­ǵan sheshimder der kezinde habarlanyp otyrdy.

«Bizde erkin aıyrbas baǵamy saıa­saty bar. Biz ony qatań usta­na­myz. Erkin aıyrbas baǵamy syrtqy kúızelisterdi absorbsııa­laý­­ǵa múm­kindik beredi. Son­dyq­tan ol syrtqy qysymmen nemese ishki kúı­zelispen ózgerýi múmkin», dedi Ulttyq bank tóraǵasy.

Plenarly úziliste jýrnalıs­termen sóılesken Ulttyq bank basshysy eldegi ınflıasııa ósýi­niń sebepterin atady. Bul joly syrtqy faktor kóbi­rek sebep bolyp otyr. Azyq-túlik­ke, shıkizatqa jáne energııaǵa syrtqy qysym basym bolyp tur. Inflıasııa Qa­zaq­stan­nyń negizgi elderinde – saý­da seriktesterinde bastaldy. Sonymen qatar rýbldiń kúsh alýy da negizgi sebepterdiń biri retinde aıtyldy. Ulttyq bank basshysy bas banktiń jylyna tórt ret ınflıasııa boljamyn jasaıtynyn atap ótti.­ Sońǵy boljam tamyz aıynda jarııalandy, al kelesi bol­jam qarashada jasalady, onyń qory­tyndysy 5 jeltoqsanda bel­gili bolady. Jyl sońyna deıin ınflıa­sııa ósedi dep kútilýde, biraq qaı deńgeıde bolatyny aıtyl­ma­dy.

Forýmǵa kelgen otandyq jáne shetel­dik qarjygerler, sarapshylar aldynda sóz sóılegen Qazaqstan qarjygerler qaýym­dastyǵynyń tóraǵasy Elena Bahmý­tova qar­jy­­gerler forýmy qıyn ke­zeń­­de ótip jatqanyn qaperge saldy. El eko­no­mı­kasynyń báseń­deýine, aqsha-nesıelik konıýnk­tý­ranyń aıtarlyqtaı qataıýyna qaramastan, eldiń bank sektory turaqty ekonomıka úshin qaryz qarajatynyń negizgi kózi bolyp qala beredi.

«Úshinshi toqsan qarjy sek­to­rynyń aktıvteri men kapıtaly óskenin kórsetti. Bankter, saq­tan­dyrý uıymdary, brokerler jáne ınvestısııalyq portfeldi basqa­rýshylar, mıkroqarjy jáne lı­zıng­tik uıymdary jańa teh­­­no­logııa­lyq she­shim­derge qol jet­kizdi. О́sý traek­to­rııa­sy­nyń qazirgi deńgeıin saqtaý úshin qan­daı syrtqy kúızelisterge da­ıyn­dalýymyz kerek, onyń el ekonomı­ka­syna tıgizetin keri áserin azaı­tý­ǵa bola ma jáne mundaı jum­­sartýdyń quny qandaı? Osy jaıt­tar­dy túsinýimiz kerek», dedi E.Bahmýtova.

Bankter memleket kómeginsiz jumys isteı alady

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Ábil­qa­symovanyń aı­týyn­sha, reseılik bank­ter­diń na­ryq­tan ketýine baılanysty bir­qatar ózgeris oryn aldy. Atal­ǵan agenttik Úkimettiń «Sberbank» AQ EB satyp alý jáne ony Qazaq­stan­nyń bank sek­toryndaǵy jeke oıynshy retinde qal­dyrý týraly sheshimin qoldaıdy. «Báıterek» holdıngi bank SDN sanksııalarynan shyqqannan keıin bul bankti jeke ınvestorǵa satýdy josparlap otyr. Qazir osy ba­ǵyt­ta jumys júr­gi­­zi­lip jatyr. Bul bank sektoryndaǵy báse­­­ke­­les­tikti qoldaýǵa jáne damytýǵa kó­mek­tesedi.

Sondaı-aq agenttik basshysy lısenzııalaý rásimderi ońtaı­landyrylatynyn aıtty. Depozıt­ter­di tartýdy bir jyl ishinde shek­teı­tin norma bar, bul norma 20 jyl buryn qarastyrylǵanymen táýekelderdi basqarý júıesi bol­maǵan. «Sondyqtan bul normany alyp tastaýǵa bolady jáne kelesi jyly tıisti zańnamalyq túzetýler qabyldanady dep esepteımiz», dedi M.Ábilqasymova.

Osyǵan deıin 2019 jyly qar­jy ret­teýshisi bank aktıv­te­riniń sapasyna birinshi ret baǵalaý júrgizgeni, 2020 jyly Qazaq­­stan­daǵy kommersııalyq bank­ter stress-testileýden ótkeni aı­tyl­­ǵan edi. Bıyl naýryz aıyn­da Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi Ulttyq bank­pen bir­lesip, jyl saıynǵy qada­ǵalaý pro­sesine AQR jáne qadaǵalaý stress-testileýin (SST) engizýdi aıaq­tady. Jobaǵa tórt bank qatys­ty.

M.Ábilqasymova qazaqstandyq bank­ter memleket kómeginsiz de jumys is­teı alatynyn aıtty. Bıyl alǵash ret eli­mizdegi 10 iri bankte kezekti aktıvter sa­pa­syna sholý (Asset quality review) júr­gizilip, 17 qazanda aıaqtaldy. «Biz provı­zııa­lardyń qosymsha qa­lyptasýyn 2,3 pa­ıyzdyq tar­maq deńgeıinde baǵa­laımyz. Bul – jaqsy nátıje, ekonomıkany jo­ǵa­ry sapaly nesıeleýdi arttyrýdy jal­ǵas­tyrý úshin bankterdiń múmkindigi jetki­likti ekenin kór­setedi», dedi M.Ábil­qa­sy­mova.

Agenttik basshysy kúrdeli syrt­qy ekonomıkalyq jaǵdaı­lar­­ǵa qara­mas­­tan, bıyl bızneske qaryz berý qar­­qyny artqanyn atap ótti. Bıyl 9 aıda ekonomıkany nesıeleý 21,1 trln teń­­gege deıin ósti, bıznesti nesıeleý 5,2 paıyzǵa – 8,9 trln teńgege deıin ulǵaıdy. Jalpy alǵanda, bankterdi kapıtaldandyrýdy kúsheıtý boıynsha aýqymdy ju­mys júrgizildi. «Turaqty AQR en­gizilip, stress-testileý iske qo­­syldy. Makroekonomıkalyq orta­nyń nasharlaýynyń barlyq áleýetti táýekeli 2023 jyl­ǵy naý­ryzda aıaqtalatyn stress-tes­ti­leý ssenarııinde qam­tyl­ǵan», dep atap ótti vedomstvo basshysy.

Sondaı-aq nesıeleý bo­ıynsha kór­setkish­terdiń ósýine mem­le­kettiń qol­daý sharalary yq­pal etken. «Kór­set­kishterge mem­le­kettik baǵdarlamalar bo­ıynsha nesıelerdi sýbsıdııalaý yq­pal etkeni sózsiz. ShOB týraly aıtatyn bolsaq, olar memlekettik baǵdarlamalar boıynsha barlyq sýbsıdııa men kepildikti paıdalanady. Bul ShOB úshin óte mańyzdy qoldaý quraly. «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» – bızneske jeńildetilgen mólsherlememen uzaq merzimdi nesıe resýrstaryn (5-7 jyl) beretin jalǵyz baǵdarlama. Joba boıynsha birinshi jar­tyjyldyqta bank­terdiń lımıtteri taýsyldy. Sodan keıin biz ózgertýler engiz­dik, lımıtterdi ulǵaıttyq jáne mól­­­sher­lemelerdi kóterdik, óıt­keni baza­lyq mólsher­leme ósti», dep túsindirdi M.Ábilqa­sy­mova.

2022 jylǵy naýryzda Reseı úkimeti she­teldik ınvestorlarǵa baǵaly qaǵaz­darmen operasııalar úshin shekteýler en­giz­geni, Qazaqstan azamattarynyń keı­bir baǵaly qaǵazdary reseılik esepke alý uıymdarynda buǵattalǵany belgili.

Forýmǵa qatysqan KCSD Orta­lyq depo­zıtarııdiń basqarma tóra­ǵasy Ádil Muhamedjanov Ult­tyq esep aıyrysý depozı­ta­rııine silteme jasaı otyryp, re­seılik baǵaly qaǵazdardan jáne Reseı Fede­rasııasynyń esepke alý uıym­da­rynan qarajat shy­ǵarý mehanızmin aıtyp, kópti tol­ǵan­dyr­­ǵan saýaldyń jaýabyn tarqatty. Ulttyq esep aıyrysý depozıtarııindegi Qazaqstannyń Or­ta­lyq depozıtarııiniń shotyna qatys­ty shekteý S tıpindegi shot retinde qo­ıylǵan. «Oǵan qaǵaz­dar­dy kirgizýge bolady, al ol jerden qaǵazdardy shyǵa­rý­ǵa bolmaıdy. Onda barlyǵy 51 emıtenttiń 47 aksııalar shyǵarylymy jáne 21 oblıgasııalar shyǵarylymy bar. Bul shyǵary­lym­dardyń ındıkatıvtik kólemi shamamen 35 mlrd rýbldi quraıdy. Onyń shamamen 94%-y oblıgasııalarǵa tıesili, jartysynan kóbi Reseı zańnamasyna sáıkes shyǵarylǵan Qazaqstan Qarjy mı­nıstrliginiń eýronotalaryna tıesili», dedi Á.Muhamedjanov.

Tamyz aıynda Máskeý bırjasy dos­tastyq elderdiń beıre­zıdent­terine ak­sııalar men oblıgasııalar naryǵyna kirýge ruqsat berdi.

Sheteldik baǵaly qaǵazdar ósken

Á.Muhamedjanov baǵaly qa­ǵaz­­dardan jáne Reseı Fede­ra­sııa­sy­nyń esepke alý uıym­da­rynan qarajat shyǵarý tetik­te­ri týraly da áńgimeledi. Qazaq­standyq ın­ves­torlar aktıv­terin aýda­rý jáne olardy keıinnen satý úshin re­seılik brokerge júginip shot ashýy, osy qaǵazdardy KCSD ar­qyly esepten shyǵarýǵa jáne olardy reseılik broker arqyly esepke alýǵa tıisti buıryqtar be­rilýge tıis. «Baǵaly qaǵazdar esep­­telgennen keıin ony reseılik bro­ker arqyly Máskeý bırjasynda satýǵa bolady. Osy mehanızm boıynsha baǵaly qaǵazdardy KCSD shotynan UED-ǵa shyǵarý boıynsha alǵashqy operasııalar júrgizildi. Bul mehanızmniń jumys istep turǵanyn kórsetedi», dedi Ortalyq depozıtarıı basshysy.

Sondaı-aq 2022 jylǵy qazan aıynyń sońynda KCSD-de depo­zıtarlyq qyzmet kórsetýge qa­byl­danǵan baǵaly qaǵazdar shy­ǵa­rylymynyń sany jyl basynan beri eki esege ósip, KCSD-de depozıtarlyq qyzmet kórsetýde turǵan sheteldik baǵaly qaǵazdar shyǵarylymdary da ulǵaıǵan. Osy jyldyń 1 qarashasynda basqa memleketterdiń zańnamasyna sáı­kes shyǵarylǵan baǵaly qaǵaz­dar­dyń ındıkatıvti kólemi 11 mlrd dollardan asty. Shetel­dik baǵaly qaǵazdardyń jańa shy­ǵa­rylymynyń jartysyna jýy­ǵy (47,4%) oblıgasııalar boldy. Qazannyń sońyndaǵy sheteldik ob­lıgasııalar shyǵarylym­da­ry­nyń sany jyl basynan beri úsh eseden astamǵa ósti (165-ten 572 shyǵarylymǵa deıin).

Sıfrly teńgege kepildik beredi

Ulttyq banktiń sıfrly teń­geni 2022 jyldyń sońyna deıin engizetini osyǵan deıin aı­tyl­ǵan. Ulttyq banktiń Tólem jáne qarjylyq tehnologııalardy damytý ortalyǵy sıfr­ly teńgeniń tehnologııalyq ále­ýe­tin, ekonomıkalyq paıdasy men shyǵynyn, júıeni retteý múm­kindikterin, sondaı-aq eko­jú­ıe­­ni damytý áleýetin baǵa­laý boıynsha zertteý júr­giz­gen. Ortalyq tóraǵasy Bınur Jálenov «Sıfrly teńge» qanat­qaqty jobasyn júzege asyrý­dyń aldyn ala nátıjeleri týraly áńgimeledi. Onyń aıtýyn­sha, sıfrly teńge qolma-qol aq­shamen de, qolma-qol aqshasyz da qarajattyń qasıetterin birik­ti­retin úshin­shi tólem nysanyna aınalady. Sıfr­ly teńgeniń kómegimen ınternetke qosylmaı-aq offlaın rejimde tóleýge, son­daı-aq banktik qosymshalarda neme­se ınternet-dúkenderde onlaın rejiminde tólem jasaýǵa bolady. Iаǵnı sıfrly teńgege memleket kepildik berip otyr. Sondaı-aq tokenızasııa tehnologııasy arqyly biregeı qasıetterge ıe bolady. «Baǵdarlamalaný jáne smart kelisimsharttar naryq qatysýshylary men memle­kettik organdar úshin jańa múm­kin­dikter ashady. Qosymsha múm­kindikter tutynýshylarǵa qol­je­timdi bolady. Mysaly, sıfr­ly teńge saqtalǵan qurylǵy jo­­­ǵal­ǵan jaǵdaıda ony qalpyna kel­­tirýge bolady. Eń mańyzdy qa­sıet­­terdiń biri, azamattardyń kon­s­tıtý­sııalyq quqyqtaryna anonımdik qaýip tóndirmeıdi», dep atap ótti sarapshy.

Osyǵan deıin «sıfrly teńge aına­lymǵa ense, dástúrli teńgeniń bolashaǵy qalaı bolady?» degen saýal kókeıde jú­retin. B.Jálenov bul dástúrli teń­geniń ornyn aýys­­­tyrmaıtynyn, tek qol­danystaǵy tólem ınfraqurylymyn tolyq­ty­ratynyn aıtady. Bul týraly ekinshi deńgeıli banktermen jáne tólem uıymdarymen «eki deńgeıli arhıtektýra» qaǵıdaty boıynsha jumys júrgizildi. Spıkerdiń aıtýynsha, sıfrly teńgeni ınves­tısııa nemese jınaqtaý quraly emes, eń aldymen tólem quraly bolatyndaı etip damytý jáne engizý mańyzdy.

Tólem men qarjylyq teh­no­lo­gııa­lardy damytý orta­ly­ǵy­nyń tóraǵasy sıfr­ly teńgeni engizý mem­le­kettik qara­jatty jeton­dardy tańbalaý jáne keri tań­balaý mehanızmi arqyly jumsaý tıimdiligin de arttyratynyna senimdi. Sondaı-aq trans­­shekaralyq jáne kóterme tólemderdi jyldamdatady, sondaı-aq qunyn tómendetedi, sıfrly aktıvter ındýstrııasymen jáne DeFi (orta­lyq­tan­dyrylmaǵan qarjy) qaýipsiz jáne yńǵaıly ıntegrasııany qamtamasyz etedi. Ol 2022 jyldyń qazan aıynda sıfrly teńge platformasynda 5 kúndik qanatqaqty joba ótip, 3 594 tranzaksııa jasalǵanyn eske túsirdi. Onyń 68 paıyzy onlaın tólem jaǵdaıynda QR kodtary arqyly arnaıy, baǵdar­lamalanǵan VG arqyly jáne tólem offlaın rejiminde júr­gizildi. Sarapshynyń aıtýynsha, júıe turaqty jumys istegen. Demek, sıfrly teńgeni engizý qa­jet­tigi týraly túpkilikti sheshim qa­byl­dansa, úsh jyl ishinde bul júıeni qalypqa tú­sirýge múmkindik bar. 2023 jy­ly tokender, 2024 jyly offlaın rejiminde qoljetimdi bolady, al 2025 jyly basqa platformalarda erkin ınte­grasııalanady. Sondaı-aq orta­lyq jetekshisi sıfrly teń­geni engizý boıynsha túp­kilik­ti sheshim jyl sońyna de­ıin qabyl­danatynyn eske saldy.

Ulttyq bank 15 jeltoqsanǵa deıin ony engizý tehnologııasyn, táýe­kelderin jáne keleshegin eg­jeı-tegjeıli sıpattaıtyn aq qaǵaz esepti jarııalaıdy. «Eko­no­mı­kalyq modeldeý nátı­jeleri týraly qosymsha habar­laımyz. «Sıfrly teńge eko­nomıkaǵa qajet pe, joq pa?» degen saýaldyń jaýaby sol kezde aıtylady», dep túıindedi B.Jálenov.

Forým aıasynda sıfrly teh­no­­logııalardy engizýdegi qar­jy­lyq qyz­met túrlerindegi erek­­shelikter, qor na­ryǵynyń ın­tegrasııalyq úderisteri, qor naryǵy arqyly ekonomıkany qar­­jy­landyrý, bırjalyq ın­fra­qury­lymdardy damytý sııaqty máseleler talqy­la­nyp, yq­paldastyq kelisimder týraly memorandýmǵa qol qoıyldy.

ALMATY