Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Syn-qaterlerge qaramastan, bank sektory tabysty jumys istep, jańa jaǵdaılarǵa beıimdele aldy deýge negiz bar. Jyl basynan beri qarjy ınstıtýttary aktıvi 10,9 paıyzǵa ósip, 41,7 trln teńgege jetken. Bank júıesindegi salymdar 13,1 paıyzǵa, 29,4 trln teńgege, nesıe portfeli 10,4 paıyzǵa, 22,3 trln teńgege deıin ulǵaıǵan.
«Bank sektorynyń jetkilikti beriktik qory jáne ekonomıkany qarjylandyrýdaǵy óz rólin arttyrý áleýeti bar. Máselen, menshik kapıtalynyń jetkiliktilik kórsetkishi belgilengen normatıvterden edáýir asyp túsedi jáne eń tómengi máni 8 paıyz bolǵan kezde 20,9 paıyzdy quraıdy. Bul rette bankterde ótimdiligi joǵary aktıvterdiń deńgeıi jetkilikti, olardyń úlesi – 30,5 paıyz. Sol arqyly bankter óz mindettemelerin tolyq kólemde oryndaıdy. Naryqty tólemge qabiletsiz bankterden jáne jınaqtalǵan problemalyq kredıtterden tazartý boıynsha aýqymdy jumys aıaqtaldy. Sońǵy 6 jylda naryqtan 8 bank ketti jáne 6,9 trln teńgege, onyń ishinde 2020 jyldan bastap 1,5 trln teńgege strestik aktıvter esepten shyǵaryldy. 2020 jyly aıaqtalǵan bank aktıvteriniń sapasyn táýelsiz baǵalaý qorytyndysy boıynsha bankterdiń esebinen anyqtalǵan shyǵyndar azaıyp, 597 mlrd teńge somaǵa qosymsha provızııalar qalyptastyryldy, aksıonerlerdiń qarajaty esebinen 128 mlrd teńgege bankterdi qosymsha kapıtaldandyrý júrgizildi. Nátıjesinde, bankterdiń nesıe portfeliniń sapasy aıtarlyqtaı jaqsardy», deıdi Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Ábilqasymova.
Qazir NPL90+ qaryzdarynyń deńgeıi 3,6 paıyz bolsa, strestik aktıvterdiń úlesi – 6 paıyz. Budan bylaı problemalyq aktıvterdiń bank balansynda qaıta jınaqtalmaýyna jol bermeý úshin 2021 jyldan bastap táýekelge baǵdarlanǵan qadaǵalaý (AQR) engizildi. Bul qadaǵalaý júıesi eki jańa elementpen tolyqty. Ol – turaqty AQR jáne qadaǵalap stress-testileý. Turaqty AQR bankter aktıvteriniń naqty sapasyn, jumys istemeıtin aktıvterdiń deńgeıin jáne yqtımal shyǵyndardy baǵalap, nesıe portfeli boıynsha provızııalardy qalyptastyrý sáıkestigin anyqtaýǵa múmkindik beredi.
«2019-2020 jyldardaǵy táýelsiz AQR nátıjeleri boıynsha bankterdiń táýekelderdi basqarý júıesinde qaryz alýshylardy, kepilderdi jáne kredıt táýekelin, esepke alý jáne aýdıt júıesin baǵalaý kezinde bıznes-prosesterdegi kemshilikter anyqtaldy. Banktermen kelise otyryp túzetý sharalarynyń jeke qadaǵalaý josparlary jasaldy. Josparlardyń oryndalýy agenttiktiń erekshe baqylaýynda. Úsh jylda jospardyń 85 paıyzy oryndaldy. Sonyń nátıjesinde bankterdegi nesıe táýekelin baǵalaıtyn jáne monıtorıng jasaıtyn negizgi bıznes-prosesteri aıtarlyqtaı ózgerdi, qarjy aktıvterin jikteý, kepilderdi baǵalaý jáne provızııalardy qalyptastyrý HQES standarttaryna sáıkes keltirildi», dedi.
Bıyl turaqty AQR aıasyna nesıe portfeliniń 72 paıyzyn ıelenip otyrǵan 10 iri bank kirgen. Baǵalaý barysynda jeke alǵanda 1 400 iri qaryz alýshy jáne ujym, 19 mln qaryz alýshy boıynsha kútiletin kredıttik shyǵyndar aıqyndaldy.
«17 qazanda turaqty AQR nátıjeleri alyndy, olar bankter kapıtaly jetkiliktiligi (k1) deńgeıiniń 1,7 paıyzdyq tarmaqqa 15,9 paıyzǵa deıin tómendegenin kórsetti. AQR baǵalaýy boıynsha provızııalarmen óteýdiń kútiletin deńgeıi 2,3 paıyzdyq tarmaqqa ulǵaıdy. Agenttik osy jyldyń sońyna deıin turaqty AQR nátıjeleri boıynsha esepti jarııalaýdy josparlap otyr», dedi agenttik tóraǵasy.
Bankterdiń yqtımal teris ssenarıılerge ornyqtylyǵyn baǵalaýdyń mańyzdy quraldarynyń biri – stress-testileý. Bul júıe de byltyr iske qosyldy. Eýropalyq ortalyq bank qoldanatyn negizgi qaǵıdattar men tásilderge sáıkes qadaǵalap stress-testileý ádisnamasy, kredıt, naryq, valıýta jáne basqa da táýekelderdi baǵalaýdyń tekserý úlgileri, derekter úlgileri ázirlengen. Bank qyzmetkerlerin de oqytý júrgizildi. Agenttik 10 bank boıynsha qadaǵalap stress-testileýdi júrgizýge kiristi. Qorytyndy nátıjeler 2023 jylǵy naýryzda jarııa etilmek.
M.Ábilqasymovanyń aıtýynsha, baǵalaý qorytyndylary men stress-testileý nátıjeleri bankterdiń kapıtalyna materıaldyq áserin tıgizedi. 2024 jyldan bastap agenttik kapıtalǵa qadaǵalaý ústemesin engizýdi josparlap otyr. Bul qazirgi jáne yqtımal shyǵyndardy jabý úshin qosymsha kapıtal býferin qurýdy talap etýge múmkindik beredi. О́z kezeginde tólemge qabiletsiz bankterdi qoldaýǵa memlekettik qarajatty tartpaı, bankter aksıonerleriniń qarajatymen óteýdi qamtamasyz etedi.
Taǵy bir mańyzdy júıelik mindet – strestik aktıvterdi ekonomıkalyq aınalymǵa tıimdi tartý. Strestik aktıvterdiń odan ári jınaqtalýyna jol bermeý úshin bankterdiń balanstaryn strestik aktıvterden tazartýdyń jáne olardy ekonomıkalyq aınalymǵa qaıtarýdyń naryqtyq tetigin qurý mańyzdy. Osy maqsatta Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha bıyl 4 shildede jeke ınvestorlardy, onyń ishinde beırezıdentterdi qosý arqyly strestik aktıvterdi satyp alýshylar tizimin keńeıtýdi jáne servıstik kompanııalar qurýdy kózdeıtin Strestik aktıvter naryǵyn damytý jónindegi zań qabyldanǵan edi.
«Budan basqa, Zańda problemalyq kredıtti óteý esebinen óndirip alynǵan múliktiń bankter men MQU balanstarynda bolýy úshin 3 jyl shekti merzim belgilengen. Strestik aktıvter naryǵynyń ashyqtyǵyn arttyrý jáne ınvestorlar bazasyn keńeıtý úshin qazirgi ýaqytta strestik aktıvterdi satyp alý men satýdyń biryńǵaı sıfrlyq platformasyn qurý máselesin pysyqtap jatyrmyz. Bank sektorynyń shoǵyrlanýyn arttyrý jaǵdaıynda naryqqa jańa qatysýshylardy tartý máselesi ózekti. Jańa qatysýshylardyń paıda bolýyn yntalandyrý jáne eldiń shalǵaı óńirlerinde bank qyzmetteriniń qoljetimdiligin qamtamasyz etý úshin bıyl shildede zańnamalyq deńgeıde MQU-ny bankke jeńildetilgen aınaldyrý tetigi iske asyryldy. Bul rette MQU-ǵa aınaldyrý kezeńinde óz qyzmetin toqtatpaýǵa múmkindik berildi», dedi M.Ábilqasymova.
