– Qurmetti mınıstr myrza! «Egemen Qazaqstan» gazetine suhbat berýge keliskenińiz úshin alǵys aıtamyz. Eń áýeli eki el arasyndaǵy qarym-qatynastan bastasaq. Bıyl dıplomatııalyq baılanys ornaǵanyna 30 jyl tolyp otyr. Qazirgi tańda Qazaqstan-Qyrǵyzstan qatynasy qaı deńgeıde damyp otyr?
– Bıylǵy qazanda memleketaralyq qarym-qatynasymyzǵa 30 jyl toldy. Qyrǵyz-qazaq qarym-qatynasynda joǵary basshylyqtyń baılanystary erekshe ról atqarady. Búgingi tańda memleketter basshylarynyń arasynda belsendi saıası dıalog ornaǵan. Qyrǵyz-qazaq yntymaqtastyǵyna Qyrǵyzstan Prezıdenti Sadyr Japarovtyń ótken jylǵy Qazaqstanǵa memlekettik sapary jáne Qazaqstan basshysynyń mamyr aıynda qyrǵyz-qazaq áriptestigin tereńdetýge zor úles qosqan Bishkekke resmı sapary oń serpin berdi. Mamyrdaǵy kezdesýde Qyrǵyzstan men Qazaqstan prezıdentteri eki eldiń sońǵy otyz jyldaǵy ózara is-qımylyn joǵary baǵalap, ekijaqty yntymaqtastyqty odan ári damytý josparlaryn belgiledi.
Osy jyldar aralyǵynda memleketterimiz arasynda sharttyq-quqyqtyq baza qalyptasty, 267-den astam memleketaralyq, úkimetaralyq jáne vedomstvoaralyq ekijaqty qujatqa qol qoıyldy. Sonyń ishinde Máńgilik dostyq týraly shart pen odaqtastyq qatynastar týraly shart irgetas sanalady. Qyrǵyzstan men Qazaqstan arasyndaǵy strategııalyq jáne odaqtastyq áriptestik Joǵary memleketaralyq keńes, Parlamentaralyq keńes, Úkimetaralyq keńes jáne Syrtqy ister mınıstrleri keńesi sekildi ekijaqty organdardyń qalyptasýyna jaǵdaı jasady. Bul kelissóz alańdarynda áskerı-saıası, saýda-ekonomıkalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq máseleler boıynsha qyrǵyz-qazaq yntymaqtastyǵyn uzaqmerzimdi jáne turaqty damytýdyń ortaq strategııalyq maqsattary, tujyrymdamalyq tásilderi men baǵyttary talqylanady. Dıplomatııalyq baılanys ornaǵaly beri tatý kórshilik pen dostyq qarym-qatynastyń berik irgetasy qalanǵanyn atap ótkim keledi. Jyl saıyn ózara saýda men ınvestısııa kóleminiń artýy, iskerlik, ǵylymı jáne mádenı baılanystardyń jandanýy baıqalady.
– Bıyl memleket basshylarynyń kezdesýi ótkeni, Qazaqstan Prezıdenti Qyrǵyzstanǵa barǵany belgili. Bul kezdesýde kóptegen kelisimge qol jetkizildi. Sapar barysynda qol qoıylǵan kelisimderdiń oryndalýy qalaı júrip jatyr?
– Bul saparda halyqtarymyzdyń túpki múddelerine jaýap beretin qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa jáne odan ári damytýǵa baǵyttalǵan búkil salada kelisimderge qol jetkizildi. Eki eldiń tıisti memlekettik organdary bir-birimen tyǵyz qarym-qatynas ornatyp, osy kelisimderdi júzege asyrý tetikterin pysyqtaýǵa kirisken. Úkimet qurylymdary birqatar ekijaqty kelissóz júrgizdi. Solardyń qatarynda saýdany ártaraptandyrý, Qyrǵyz-Qazaqstan memlekettik shekarasy arqyly júkterdi tasymaldaý jáne tranzıtteý, ónerkásiptik saýda-logıstıka kesheni, Qambar-ata GES-1 qurylysy sekildi máseleler qaralady.
Sonymen qatar memleketter basshylary logıstıka, ónerkásiptik kooperasııa, aýyl sharýashylyǵy, energetıka jáne kólik salalarynda birlesken kásiporyndar men jobalar qurý arqyly ózara saýda deńgeıin 2 mıllıard dollarǵa deıin jetkizý mindetin qoıdy. 2022 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda ózara taýar aınalymy 568 mıllıon dollardy qurasa, byltyrǵy osy merzimmen salystyrǵanda ósý qarqyny 24 paıyzdy qurady. Bul kórsetkish úlken bolmasa da, túpki maqsatqa jetýdegi tabandylyǵymyzdy kórsetedi. Saýda qatynasyn retke keltirýde biraz kúsh salý qajet.
Indetke baılanysty sheshimin tappaǵan keıbir máseleler qazirdiń ózinde júzege asyryldy. Qyrǵyz-qazaq shekarasyndaǵy jerústi ótkizý beketteri, ekijaqty jolaýshylar kóligi, sonyń ishinde áýe, temirjol jáne avtomobıl kóligi tolyq jumys isteı bastady.
– Memleketter basshylarynyń kezdesýinde Qazaqstan men Qyrǵyzstan arasyndaǵy birinshi aımaqaralyq yntymaqtastyq forýmy talqylanǵany belgili. Osy baǵyttaǵy jumystaryńyz týraly aıtyp ótseńiz.
– Aımaqaralyq yntymaqtastyq – Qyrǵyzstan men Qazaqstan arasyndaǵy ekijaqty qatynastardyń ajyramas bóligi. Ol qyrǵyz-qazaq yntymaqtastyǵyn damytýda mańyzdy ról atqarady. Osyny negizge ala otyryp, prezıdentterimiz yntymaqtastyqtyń osy salasyna jiti nazar aýdaryp, onyń iske asyrylmaǵan áleýetin, eń aldymen, saýda-ekonomıkalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq baılanystardaǵy múmkindikterin atap kórsetti. Osy turǵyda óńiraralyq forým prezıdentterimizdiń taýar aınalymyn 2 mlrd dollarǵa deıin jetkizý jónindegi tapsyrmalaryn oryndaýǵa yqpal etedi.
Mamyrdaǵy kezdesýde memleketter basshylary eki eldiń alty óńiri arasyndaǵy yntymaqtastyq týraly tıisti qujattarǵa qol qoıylǵanyn quptap, birinshi qyrǵyz-qazaq óńiraralyq forýmyn ótkizý josparyn qoldady. Qazirgi ýaqytta eki eldiń tıisti memlekettik organdary memleketter basshylary arasyndaǵy ýaǵdalastyqtardy júzege asyrý aıasynda atalǵan is-sharanyń mazmunyn pysyqtap, ony ótkizý merzimin kelisip jatyr. О́ńiraralyq yntymaqtastyq forýmy eki eldiń oblystary men qalalary arasyndaǵy baılanysty keńeıtý jáne isker toptar, isker qaýymdastyqtar men kásiporyndar arasynda tikeleı baılanys ornatý úshin mańyzdy alańǵa aınalatynyna senimdimin.
– Qyrǵyzstan men Qazaqstan arasyndaǵy, jalpy Ortalyq Azııadaǵy ózekti máselelerdiń biri – sý, ıaǵnı transshekaralyq ózender. О́zderińiz bilesizder, Qazaqstanǵa quıatyn ózenderdiń bir bóligi Qyrǵyzstannan bastaý alady. Sý máselesin sheshýdegi jumystar týraly aıta ketseńiz?
– Búginde Ortalyq Azııa óńiri túrli sebepterge baılanysty sý resýrstarynyń tapshylyǵyn sezinip otyr. О́ńirdegi elder klımattyń ózgerýi, energetıkalyq, áleýmettik-ekonomıkalyq, ekologııalyq jáne basqa faktorlardyń áserin eskere otyryp, sý-energetıka máselelerine keshendi kózqarastyń bolmaýy turaqty damýǵa kedergi keltirýi múmkin ekenin túsiný kerek. Sondyqtan Qyrǵyzstan aımaqtaǵy sý resýrstaryn keshendi paıdalanýda Ortalyq Azııanyń barlyq memleketiniń ońtaıly damýyna baǵyttalǵan sharalar júıesin anyqtaýdy qoldaıdy.
Osyndaı ózara is-qımyldyń mysaly retinde Qyrǵyzstan men Qazaqstannyń Shý jáne Talas ózenderi boıynsha yntymaqtastyǵy tájirıbesin keltire alamyn. Onda Qazaqstan tarapy memleketaralyq sý sharýashylyǵy nysandaryn ustaýǵa jumsalǵan shyǵyndardy óteýge úles qosady. Sondaı-aq alynǵan sý kólemine proporsıonaldy túrde kelisilgen is-sharalardy júzege asyrady. Bul taraptardyń is-áreketterin úılestirý sý jónindegi úkimetaralyq komıssııa deńgeıinde oryndalady.
Bul ózara tıimdi yntymaqtastyq tájirıbesin óńirdiń sý resýrstaryn ózara tıimdilikke qol jetkizý maqsatynda paıdalaný úshin oblystyń basqa ózen basseınderinde qoldana alamyz. Biz sondaı-aq Qazaqstannyń Qyrǵyzstandaǵy gıdroenergetıkalyq jobalarǵa ınvestısııa quıýyn quptaımyz. Bul sý-energetıka salasyndaǵy ekijaqty yntymaqtastyqty odan ári damytýǵa jáne nyǵaıtýǵa kúshti serpin beredi. Qyrǵyzstan óz tarapynan aımaq memleketteriniń múddelerin eskere otyryp, sý-energetıka máseleleriniń barlyq kesheni boıynsha jan-jaqty jáne syndarly dıalogke árqashan ashyq.
– Sý taqyrybynan aýytqymaıyq. Qazir jahandyq jylynýdyń saldarynan jer betindegi muzdaqtar orasan zor qarqynmen erip jatqany belgili. Osy oraıda Qyrǵyzstan eldegi muzdaqtardyń joıylýyn boldyrmaý úshin qandaı sharalar qabyldap jatyr?
– Qyrǵyzstan aýmaǵynyń 90 paıyzdan astamyn halyqtyń ál-aýqatyn qamtamasyz etetin sýǵa, azyq-túlikke, energetıkalyq jáne basqa da resýrstarǵa baı taýlar alyp jatyr. Bıik qyrattardan bastaý alatyn ózender Ortalyq Azııadaǵy sý resýrstarynyń 40 paıyzyn quraıdy. Qyrǵyzstannyń taýly ekojúıeleri klımattyq ózgeristerden zardap shegip otyr. Ortalyq Azııada sonyń saldarynan óńirdegi búkil muzdaqtyń tórtten birine jýyǵy erip ketken. Qyrǵyzstandaǵy jahandyq jylynýdyń teris áserine 2022 jylǵy shildede brıtandyq
týrısterdiń kózinshe Ystyqkól shatqalynda úlken muzdyń opyrylýy mysal bola alady.
Ǵasyrlar boıy qalyptasqan muzdaqtar men qarly alqaptardyń erýi, olardyń qalpyna kelý áleýetiniń tómendeýi jáne sonyń saldarynan Qyrǵyzstandaǵy sý resýrstarynyń azaıýy elimizge ǵana emes, búkil Ortalyq Azııaǵa da tıgizer áseri aýqymdy bolmaq. Ekologııalyq, azyq-túlik, energetıkalyq, áleýmettik-ekonomıkalyq damý salalaryna zardabyn tıgizedi. Jyl saıyn turǵyndar men ekonomıkaǵa aıtarlyqtaı zııan keltiretin sel tasqyndarynyń kóbeıýi de muzdaqtardyń qarqyndy erýiniń saldary. Ýran qaldyqtaryn kómý oryndaryndaǵy sel tasqyny respýblıkalyq jáne aımaqtyq aýqymda ekologııalyq apat qaýpin arttyrady. Sondyqtan táýelsizdik alǵaly beri muzdaqtar men bıoártúrlilikti saqtaý, taýlardyń turaqty damýy jáne taý ekojúıelerin qorǵaýmen tyǵyz baılanysty ártúrli ekologııalyq bastamalardy belsendi túrde ilgeriletip kelemiz.
– Qazirgi tańda Qazaqstan men Qyrǵyzstan arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynas qandaı deńgeıde? Bolashaqta taýar aınalymyn qanshalyqty arttyra alamyz?
– О́tken jyly Qyrǵyzstan men Qazaqstan arasyndaǵy taýar aınalymy 35 paıyzǵa ósip, bir mlrd dollardan asty. 2022 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda ózara saýdanyń ósimi 24 paıyzdy qurady. Endi bul kórsetkishti eki mıllıard dollarǵa jetkizý mindeti tur. Keleshekte memleketter basshylarynyń bul tapsyrmasyn oryndaımyz dep oılaımyn. Buǵan múmkindikter bar. Yntymaqtastyqtyń perspektıvaly baǵyttary saýda, gıdroenergetıka, týrızm, tikeleı iskerlik baılanystardy keńeıtý, qoldanystaǵy tranzıttik jáne kólik kommýnıkasııalaryn tıimdi paıdalaný, aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý salalaryn qamtıdy.
О́zara taýar aınalymynyń ósýine yqpal etetin faktorlardyń biri – qyrǵyz-qazaq shekarasynda ónerkásiptik saýda-logıstıkalyq keshenniń qalyptasýy. Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Qyrǵyzstanǵa resmı sapary barysynda tıisti memorandýmǵa qol qoıyldy. Onyń negizinde kıim-keshek, farmasevtıka, aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý salalarynda jobalardy júzege asyrý josparlanyp otyr.
– Siz birneshe jyl Qazaqstanda elshi boldyńyz. Eki el arasyndaǵy mádenı baılanystar týraly birer sóz aıtyp ótseńiz.
– Mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyǵymyz óte joǵary deńgeıde. Eki eldiń zııaly qaýymy men jurtshylyǵynyń qatysýymen túrli konsert, poezııa keshi, kórme, dóńgelek ústel, semınar júıeli túrde ótkizilip turady. Olar buqaralyq aqparat quraldarynda keńinen jarııalandy. Bul rette eki eldiń ǵalymdary men saıasatkerleriniń kezdesýleri Bishkek pen Astanada mezgil-mezgil ótip turady. Máselen, ótken jyly Qyrǵyzstanda Qazaqstannyń mádenıet kúnderi ótip, onyń ashylý saltanatyna Qyrǵyzstan Prezıdenti S.Japarov qatysty.
Bıylǵy mamyr aıynda Bishkek qalasynda Qyrǵyzstan men Qazaqstan basshylarynyń qatysýymen Abaı Qunanbaıuly eskertkishi men Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń fılıaly ashyldy. О́tken jyly qazaq jazýshysy Baıanǵalı Álimjanovtyń qazaq tilindegi «Manas», «Semeteı», «Seıtek» kitaptarynyń tusaýyn kesti. 2020 jyly «Manas» epopeıasyn «Manas – Qyrǵyz halqynyń eposy» atty kitap retinde qazaq tilinde basyp shyǵardy. Osylaısha, 60 jyldan keıin jaryq kórgen ekinshi basylym atandy.
«Manas» eposyn damytý men nasıhattaýǵa qosqan orasan zor úlesi úshin qazaq aqyny Baıanǵalı Álimjanov «Dostyq» ordenimen marapattaldy. Joǵary marapatty S.Japarov 2021 jyldyń naýryz aıynda Astanaǵa memlekettik sapary kezinde ózi tapsyrdy. Bıyl biz Qyrǵyzstannyń Qazaqstandaǵy mádenıet kúnderin abyroımen ótkizdik. Sondaı-aq aldaǵy ýaqytta Astanada qyrǵyz eposynyń qaharmany Manas pen qyrǵyzdyń uly jazýshysy Shyńǵys Aıtmatovqa eskertkish ornatýdy josparlap otyrmyz. Jalpy alǵanda, elderimizdiń mádenı-gýmanıtarlyq saladaǵy qarym-qatynasy jan-jaqtylyǵymen erekshelenedi.
– Keıingi jyldary túrki álemi arasyndaǵy qarym-qatynas jańa deńgeıge kóterildi. Túrki memleketteri uıymy quryldy. Osy oraıda túrkitildes elderdiń yntymaqtastyǵyn qalaı baǵalaısyz?
– Biz túrkitildes elder arasyndaǵy yntymaqtastyqty joǵary baǵalaımyz. О́ıtkeni túrki halyqtaryn ortaq tarıh, mádenıet jáne til biriktiredi. Uıym qurylǵan sátten bastap Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyǵyn keńeıtý jáne damytý boıynsha eleýli, jemisti jumystar atqaryldy. Búginge deıin toǵyz sammıt ótti. Onda ózara qyzyǵýshylyq týdyratyn barlyq saladaǵy yntymaqtastyqtyń ózekti máseleleri qaraldy.
Máselen, «Túrki áleminiń kózqarasy-2040» baǵdarlamasyn qabyldaýymyz – úlken beles, Túrki yntymaqtastyǵynyń jańa paraǵy. Qujatta saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik-mádenı ıntegrasııa jónindegi is-sharalardy qamtıtyn uzaqmerzimdi perspektıvalar belgilengen. Qujatty kezeń-kezeńimen júzege asyrý maqsatynda qazirgi ýaqytta taraptar «2022-2026 jyldarǵa arnalǵan Túrki memleketteri uıymy strategııasy» jobasyn kelisip jatyr. Qujat uıymnyń odan ári damýyna jol ashady. Joǵaryda aıtylǵandardy qorytyndylaı kele, túrki baýyrlarymyzben ortaq qundylyqtar negizinde jemisti jumys isteýge daıynbyz. Búkil qıyndyqty jeńip, jaqsy álem qurýǵa úles qosamyz dep senemiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
