Bir kóshtiń tarıhy

Batys Qazaqstan oblysynda osy tarıhty qaýzap, «Kapýstın Iаr» áskerı polıgony: qazaq deportasııasy» atty jınaq shyǵarǵan ǵalym, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Baqtyly Boranbaevanyń aıtýynsha, Kapýstan Iаr ıadrolyq synaq polıgonyn ashý týraly buı­ryqqa Stalın 1951 jyldyń naý­ryz aıynda qol qoıǵan. Osylaı­sha, polıgon aýmaǵynda qalatyn Orda aýdanyndaǵy 175, Jańaqala aýdanyndaǵy 125 ujymshar tara­tyl­ǵan. Eki aýyl Gýrev obly­syna qosylǵan. Taratylǵan kolhoz­dardyń Batys Qazaqstan obly­sy­nyń birneshe aýdanyna, al Orda aýdanynan 774 turǵyn 1952 jyly 11 shildede Ońtústik Qazaqstanǵa jóneltilgen.

Bul úlken tragedııa bolatyn. Áıgili Isataı men Mahambetke, Qur­manǵazy men Dınaǵa týǵan jer, atameken bolǵan qasıetti qum Na­ryn kúshpen bosatyldy. El týǵan jerinen eńirep kóshti. Bú­ginde sol qaraly kerýenniń, jylaýly kósh­tiń kýágerleri saýsaqpen sanar­lyq qana qaldy. Biraq atamekeni­nen eriksiz ajyraǵan aǵa býyn­nyń qanyndaǵy qyzý, sanasyndaǵy saǵynysh keıin­gi urpaqtyń júre­gine de jattalyp qalǵandaı.

Bulaı deýimizge sebep – ja­qyn­da Batys Qazaqstan obly­sy Qaztalov aýdanyna qa­ras­ty Qaraoba aýylynda jante­biren­ter­lik jıyn ótti. 1952 jyly qum Narynnyń qoınynan, burynǵy Jańa­qala aýdany Umtyl aýyl keńesine qarasty Amangeldi kol­hozynan eriksiz kóshirilip, Qara­obaǵa qonystandyrylǵan ha­lyq­tyń urpaqtary jaz boıy uıym­da­syp, birneshe taǵylymdy is-shara ótkizdi. Osydan jetpis jyl buryn bolǵan oqıǵany sovettik ıdeologııa da, ýaqyt taby ada qan­sha jasyrǵanymen, tarıh tozańy­nan arshyp, halyqtyń muń-zaryn alyp shyqty. Osy bastama­shyl toptyń serkeleriniń biri – Batys Qazaqstan óńirinde talaı laýa­zymdy qyzmet atqarǵan el aǵasy Ná­sipqalı Imanǵalıuly 1952 jyly Narynnan eriksiz kóshiril­gen halyqty sovettik repressııa qur­bandary qataryna jatýy qa­jet­tigin aıtady. Bizdiń oıymyzsha, bul ábden durys talap. Búgin bolmasa da, erteń bul tarıh tolyq ashylady. Áskerı polıgonnyń áleginen oıran bolǵan aýyldardyń taǵdyry áli-aq shynaıy baǵasyn alady.

Qaraoba aýylynyń qarttary, qaraly kóshtiń kózi tiri kýágerleri Kárim Qaraǵoıshın, Násıbolla Ǵu­bashev, Nábıdolla Májıtov, Qadyrjan Ǵazızov, Temirbolat Abdy­ǵalıev syndy aqsaqaldar 1952 jyly jasóspirim bala bolsa da, kóp jaıtty eske saqtap qal­ǵan. Búginde barymen bólisip, sonaý qum qoınaýynda qalǵan ata­jurtqa degen saǵynysh pen ma­habbatty keıingi urpaqtyń sanasyna sińire beripti. Sodan da bolar, bıyl Qaraoba aýylynyń jas-kárisinen quralǵan birneshe eks­pedısııa Naryn qumyna arnaıy sapar shegipti. Ol jaqtaǵy ata-baba qorymdaryn izdep taýyp, eldiń tabanyna – burynǵy Amangeldi kolhozynyń ornyna eskertkish belgi ornatqan. Odan keıin qazirgi qonys – Qaraoba aýy­lynda «Tarıhqa taǵzym» atty alleıasy ashylǵan. Aýyldyq má­denıet úıiniń aýlasynda ornalas­qan bul múıiste sýburqaq, kóshe shamdary ornatylyp, órnektas tóselgen. Jalpy, alleıany abattandyrý jumysy sapaly júrgizilgen. «Aldaǵy jyly osy jerge Jańa­qala aýdanyndaǵy №12 aýyldan Qaraobaǵa kóship kelgenderdiń esimderin jazyp qoımaqpyz. Bizdiń esebimizshe, 1952 jyly osy jerge 120-ǵa jýyq otbasy kóshirilgen eken», deıdi Qaraoba aýyldyq okrýginiń ákimi Jalǵas Súndetov.

Aıta keteıik, «Tarıhqa taǵzym» alleıasyn jasaqtap, abattandyrýǵa 5 mln teńgeniń ústinde qarajat jum­salypty. Biraq bul qarjyny to­lyǵymen halyq ózi kóterip alǵan.

Qaraobalyqtardyń uıym­shy­ly­ǵy ár isinen kórinip turady eken. Oblys ortalyǵynan da, aýdan­ ortalyǵynan da shalǵaı jat­­qan, asfalt joly joq eldi me­ken bolsa da, sharýasyn shashyrat­paı, tap-tuınaqtaı etip ustap otyrǵan aýyl azamattaryna rıza boldyq. Áıgili Ǵumar Qarashtyń esimin ıe­lengen Qaraoba mektep gımnazııasy – 1996 jyly elimiz boıynsha aýyldyq jerde ashylǵan al­ǵash­qy gımnazııanyń biri eken. Jyl saıynǵy jetistikteri bólek ma­qalaǵa júk bolarlyq. Biz sóz etip otyrǵan ataýly is-shara da mektep ómirin aınalyp ótpegen. Mektepte 1952 jylǵy oqıǵa týraly tárbıe saǵattary ótkizilip, beınerolıkter shyǵarylǵan. Oqýshylar arasynda «Týǵan jer» taqyrybyna sýret baıqaýy, «Týǵan jerim tamasha» atty esse baıqaýy uıym­dastyrylǵan. Munyń bári jas urpaqtyń sanasynda 70 jyl bu­rynǵy josyqsyz oqıǵanyń umy­tylmaı saqtalýyna sebep.

Ár istiń basy-qasynda ýaqy­ty men kúsh-jigerin, mahabbatyn salyp qyzmet qylatyn azamat­tar bolady. Qaraoba aýylynda at­qarylǵan taǵylymdy is-sha­ra­lardyń syrtynda aýyl azamat­ta­ry, ártúrli kásip ıeleri Nur­ly­­ǵalı Saǵynǵalıuly, Rýslan Ju­maǵulov, Rysty Qaısaǵa­­­lıe­va syndy jankeshti jandar júr eken. Aýyl mektebinde uıym­das­ty­ryl­ǵan shaǵyn mýzeıden aýyl tarı­hyna degen ystyq ma­habbatty sezindik. Al ardager ustaz, tarıhshy muǵalim Rysty Júnis­qyzynyń «Saǵyndyrǵan sa­ǵym qum» atty jınaǵy biz sóz etip otyrǵan oqıǵanyń túp qazyǵy, julyn-júıesi dese de bolǵandaı. Qa­rapaıym aýyl muǵalimi 70 jyl burynǵy oqıǵany ábden zerttep, kýágerlerdiń esteligin jınaqtap, ár sózin arhıv qujattarymen beki­tip qoıypty. Ázirshe qoldaǵy prın­terden shyǵarylyp, qoldan túp­telgen kitapsha sál-pál óńdep, kásibı baspahanadan basylsa, to­lyqqandy ǵylymı eńbekke aınal­ǵaly tur.

Qaraoba aýylyndaǵy keshendi is-sha­ralardyń núktesin «Saǵyn­dyr­ǵan saǵym qum» atty ǵylymı-taǵylymdyq konferensııa qoı­dy. Shaǵyn aýyl klýbynda ót­ken jıynǵa halyq kóp jınaldy. Jıynǵa aýdan ortalyǵynan ar­naıy kelgen Saǵıt Sadyqov atyn­daǵy aýdandyq mádenı-demalys or­talyǵynyń jas ártisteri «Sa­ǵyn­dyrǵan saǵym qum» atty qoıy­lym­dy sahnalady.

Konferensııa barysynda­ «Qur­met» ordeniniń ıegeri, Qaz­­talov jáne Jánibek aýdan­da­rynyń qurmetti azamaty Ná­sipqalı Iman­ǵalıuly jańa­qala­lyq ól­ke­tanýshy Tynyshtyq О́tesh­qa­lıev deportasııa taqyrybynda baıandama jasap, 70 jyl burynǵy oqıǵanyń sebep-saldary týraly sóz qozǵady. Konferensııanyń taǵy bir qonaǵy Álıhan Dekartuly osy oqıǵaǵa quqyqtyq baǵa berý kerek degen usynys aıtty. Jıynǵa qatysqan Qaztalov aýdany ákimi Rústem Zulqashev «О́tken ómir – biz úshin úlgi-ónege, tálim-tárbıe. Tarıhı-mádenı is-sharalar kóptep uıymdastyrylyp, qarııalarymyz jastarǵa jıi aqyl-keńesin aıtyp otyrsa, nur ústine nur bolar edi», degen tilegin aıtty. Osy is-sharaǵa kómek qolyn sozǵan kásipkerler, aýyl azamattary alǵys hattarǵa ıe boldy. Is-sharanyń sońy ata-baba rýhyna baǵyshtalǵan asqa, sońynan dala qyzyqtaryna ulasty.

Shaǵyn ǵana Qaraoba aýylyn­da taǵylymdy is-sharaǵa qatysyp, tu­shynyp qalǵanymyzdy jasyr­maı­myz. Sońǵy kezde baı­qap júrmiz, ár aýyl óz tarıhyn túgendep, jeke jınaq shyǵarýy úrdis alyp keledi. Jáne bul bastama tómennen, sol aýyl azamattarynyń tarapynan bastalǵanymen de qundy. О́tkensiz bolashaq joq, el tarıhy jekelegen eldi mekenderdiń tarıhynan quralady. Jekelegen adamdar­dyń taǵdyry qoǵam qubylysyn aıqyndap turady. Sondyqtan 70 jyl burynǵy tarıhty túgendep, úlken másele kóterip, taǵylymdy is-shara ótkizgen Qaraoba halqyna myń alǵys aıtamyz.

Batys Qazaqstan oblysy