Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Másele sýbmerdigerden bastalady
Joldyń jaıyn bılik te, buqara da jaqsy biledi. Biraq qabyldanyp jatqan sharalar áli de azdyq etip tur. Sondyqtan bul máselege Memleket basshysynyń ózi erekshe nazar aýdaryp keledi. Máselen, Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Joldaýynda «Avtojol qurylysyna, sonyń ishinde jergilikti joldardyń sapasyna basa mán berý kerek. Bıýdjetten qyrýar qarjy bólinse de, bul másele áli de sheshimin tappaı otyr», dedi. Prezıdent joldyń sapasyna aıryqsha kóńil bólý kerektigin, jóndeý jumystaryn sozbalańǵa salýǵa bolmaıtynyn osy jyldyń shildesinde ótken Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda da eskertkeni esimizde.
Depýtattar tarapynan da aıtylýdaı-aq aıtylyp jatyr. Mysaly, Senat depýtaty Sultan Dúısembınov jazǵy ýaqytta óńirlerdi aralaǵan kezde jol sapasyna qatysty birshama máselemen betpe-bet kelgenin jetkizdi. Onyń sózine qaraǵanda, qazirgi ýaqytta jol jóndeý jumystaryna qatysatyn sýbektilerdiń tıisti tehnıkasy men mamandarynyń bar-joqtyǵyn tekserip jatqan eshkim joq. Sol sebepti konkýrsty utyp alǵan bas merdiger óz mindettemelerin úshinshi tulǵaǵa berip, sońynda jaýapty tulǵalardy tabý qıyndyq týdyryp jatady.
– Máselen, Taldyqorǵan – Qalbataý – О́skemen baǵytyndaǵy kúre joldyń bas merdigeri – «CITIC Construction Co.Ltd.» kompanııasy. Ol óz mindettemelerin oryndaý úshin «Astana-auto-stroy», «Sıne Mıdas Stroı», «Lıder stroı» syndy sýbmerdigerlerdi tartqan. Mundaı mysal óte kóp. Joldardyń bólip-bólip paıdalanýǵa berilýi, berilgen bólikterinde jol jıekteriniń jasalmaýy jáne paıdalanýdaǵy joldardyń tómen sapasy jol-kólik oqıǵasy kórsetkishteriniń jyl saıyn ósýine tikeleı sebepshi bolyp otyr, – degen senator Jetisý oblysyna qatysty derekterdi alǵa tartty.
Mysaly, Jetisý oblystyq Polısııa departamentiniń málimetinshe, respýblıkalyq mańyzy bar tas joldarda 2020 jyly 144 jol-kólik oqıǵasy oryn alyp, 48 adamnyń ómiri qıylǵan, 223 adam zardap shekken. Byltyr 186 jol-kólik oqıǵasy tirkelip, 76 adam qaıtys boldy, 368 adam zardap shekti. Osy jyldyń jeti aıynda 105 jol-kólik oqıǵasynan 45 adam qaıtys bolǵan jáne 157 adam zardap shekken.
– Osy oraıda «Qazavtojol» kompanııasy men Jol aktıvteriniń ulttyq sapa ortalyǵy jóndeý jumystarynyń júrgizilý úderisi men sapasyn baqylap otyrýǵa múmkindigi jetkiliksiz be?» degen suraq ta týyndaıdy. Jaǵdaı osylaı jalǵasa berse, Memleket basshysynyń 2025 jylǵa deıin jergilikti joldardyń keminde 95 paıyzyn jaqsartý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý sóz kúıinde qalady, – dedi S.Dúısembınov.
Standartqa saı emes
Májilis depýtaty Albert Raýdyń pikirine súıensek, joldardy baǵalaý sapasyn qaıta qaraý kerek. Tek sonda ǵana naqty kartınany kóz aldymyzǵa ákelýge múmkindik bar. Áıtpese, qazirgi derekter shyndyqtan alshaq jatyr.
– Respýblıkalyq mańyzy bar joldardyń shamamen 12 myń shaqyrymyn rekonstrýksııalaý qajettigi týyndap otyr. Bul respýblıkalyq joldardyń shamamen 50 paıyzyna teń. Al Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń derekterine súıensek, bizdegi joldardyń 90 paıyzy – qanaǵattanarlyq jaǵdaıda. «Qýatty óńirler – el damýynyń draıveri» ulttyq jobasyna sáıkes, 2025 jylǵa deıin respýblıkalyq joldardyń shamamen júz paıyzyn jaqsy jáne qanaǵattanarlyq jaǵdaıǵa jetkizýge tıispiz. Joldardyń jartysy áli kúnge deıin jóndeý kórmese, bul maqsatqa qol jetkizý qalaı bolar eken. Mysaly, ortalyq-batys Astana – Qorǵaljyn – Torǵaı – Yrǵyz kólik dálizin iske asyrýǵa kirispeı turyp, jobalaýǵa 3 mlrd teńge jumsalǵan. Mınıstrliktiń málimetinshe, jergilikti mańyzy bar joldardyń 80 paıyzy – qanaǵattanarlyq jaǵdaıda. Alaıda júrgizilgen taldaý kórsetkendeı, tek 18 myń shaqyrymyna nemese jergilikti joldardyń 26 paıyzyna ǵana asfalt-beton jabyny tóselgen. Qalǵan 74 paıyzy she? Jalpy, bul kórsetkish qalaı esepteldi? Qıyrshyq tastan jáne topyraqtan jasalǵan joldardy qanaǵattanarlyq jaǵdaıǵa jatqyzbaý kerek. Sondyqtan respýblıkalyq joldardy baǵalaý sapasyn qaıta qaraý qajet. Sodan keıin biz jergilikti joldardyń jaǵdaıyna qatysty naqty kartınaǵa kóz jetkizetin bolamyz, – deıdi Májilis depýtaty.
Halyq qalaýlysynyń pikirine den qoısaq, jol sapasynyń nasharlaýynyń negizgi sebepteriniń biri – bıtým jetispeýshiligi. Onyń aıtýyna qaraǵanda, otandyq kásiporyndar ishki naryqty qajetti bıtýmmen zorǵa qamtamasyz etip otyr. Al otandyq bıtýmnyń sapasy bizdiń tabıǵı-klımattyq jaǵdaılarymyzǵa saı ázirlengen ulttyq standarttyń talaptaryna sáıkes kelmeıdi.
– Sala mamandary elimizdiń ulttyq standartyna sáıkes bıtým óndirýdi qajet dep sanaıdy. Al «GOST» standartyn qoldanýdy doǵaratyn ýaqyt jetti. О́ıtkeni onyń talaptary bizdiń ulttyq standartymyzdan áldeqaıda tómen. Byltyr Jol aktıvteriniń ulttyq sapa ortalyǵy respýblıkalyq mańyzy bar joldarda 1 400-den astam jol bıtýmynyń synamasyn tekserdi. Onyń 21 paıyzynyń sapa normatıvteriniń talaptaryna sáıkes kelmeıtini anyqtaldy. Al bıyl barlyq synamanyń 28 paıyzynyń talaptarǵa sáıkes kelmeıtini belgili boldy, – dep naqtylady A.Raý.
Bıtým sapasy mańyzdy
Bıtým sapasyna qatysty máseleni Jol aktıvteriniń ulttyq sapa ortalyǵynyń bas dırektory Zamır Saǵynov ta rastady. Onyń pikirine súıensek, jol bıtýmy synamalarynyń úshten biri tıisti talaptarǵa sáıkes kelmeıdi.
– Bıyl bizdiń ortalyq munaı óńdeý zaýyttary, asfalt zaýyttary jáne bıtým qoımalarynan 900-ge jýyq jol bıtýmynyń úlgisin paıdalanyp, synap kórdi. Onyń ishinde 232 synama (26 paıyzy) sapa standarttaryna sáıkes kelmeıtini anyqtaldy. Osyǵan baılanysty bıtým sapasyna qatysty máselelerdi tereń zertteý úshin ortalyq bazasynda bıtýmdy jáne polımerli-modıfıkasııalanǵan bıtýmdy baılanystyrǵyshtardy zertteý jónindegi ortalyq zerthana quryldy. Ol zamanaýı jabdyqtarmen jaraqtandyrylyp jatyr, – dedi Z.Saǵynov.
Onyń aıtýynsha, ortalyq Nazarbaev ýnıversıteti professorlarymen birlesip, elimizdiń ártúrli óńirindegi naqty kólik paıdalaný jáne klımattyq jaǵdaılardy eskere otyryp, asfalt-betonnyń beriktik sıpattamalaryn arttyrý, jóndeýaralyq qyzmet merzimin ulǵaıtý boıynsha sheteldik tájirıbeni zerdelep jatqan kórinedi. Sondaı-aq L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetimen birlesip, sement-beton jabyny bar avtojoldarda aqaýlardyń paıda bolý sebepterin anyqtaý boıynsha ǵylymı-zertteý jumystary júrgizilip jatyr. Jumystyń qorytyndysy boıynsha qoldanystaǵy normatıvterge ózgerister engizý boıynsha usynystar beriletin bolady.
– Osy jyly ortalyq jol-qurylys materıaldarynyń 29 myń úlgisinen synama aldy. Olardyń 9 myńy respýblıkalyq jelige, 20 myńy jergilikti jelige tıesili. 7,3 myń materıal synamasy nemese 24 paıyzy belgilengen normatıvtik talaptarǵa sáıkes kelmeıdi. Osylaısha, respýblıkalyq jeli boıynsha 13 paıyz (1 166), jergilikti jeli boıynsha 30 paıyz (6 234) sáıkessizdik anyqtaldy. Sapa saraptamasymen jergilikti jeli boıynsha iske asyrylatyn barlyq jobanyń nebári 63 paıyzy, al respýblıkalyq joldar boıynsha barlyq joba qamtylǵan. Tehnıkalyq qadaǵalaýda oryn alǵan buzýshylyqtar boıynsha óńirlik Memlekettik sáýlet qurylysy basqarmalaryna ótinishter joldanýda. 2020 jyldan beri bizdiń ortalyqtyń joldaǵan ótinishteri boıynsha 81 tehnıkalyq qadaǵalaý qyzmeti ákimshilik jaýapkershilikke tartylsa, 56 ınjenerdiń attestaty kúshin joıǵan. Sondaı-aq 4 merdiger uıym jol qurylys jumystaryn júrgizý lısenzııasynan aıyryldy. Jalpy salynǵan aıyppul somasy 110 mln teńgege teń, – dedi Z.Saǵynov.
Biryńǵaı baza qurylady
Memleket basshysynyń avtojol salasyn reformalaý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi arnaıy túzetýler paketin daıyndaǵanyn atap ótken jón. Osylaısha, Qazaqstan jol ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda jańa tehnologııalar men jol-qurylys materıaldarynyń biryńǵaı bazasy qurylady.
– Qazir karerlerdiń, bıtým zaýyttary materıaldarynyń sapasy jaıly aqparat jınaqtalyp jatyr. Sondaı-aq klımat erekshelikteri, geologııalyq jáne gıdrogeologııalyq derekter eskeriletin bolady. Atalǵan ınstıtýt qozǵalys qarqyndylyǵyn, eseptik júktemelerdi eskere otyryp, árbir óńir úshin jol tósemderiniń úlgilik konstrýksııalaryn qalyptastyratyn bolady. Biryńǵaı bazanyń bastapqy derekteri jobalaý jáne qurylys jumystary kezinde negizge alynbaq, – deıdi Avtomobıl joldary komıtetiniń tóraǵasy Tólegen Abdýllın.
Onyń aıtýynsha, búgingi tańda Qazaqstannyń avtojol salasynda 1 200-den astam standart pen normatıv bar. Reformalaý sheńberinde mınıstrlik normatıvtik bazany qalyptastyrý tásilderin ózgertýde. Aldaǵy ýaqytta ulttyq standarttardy ázirleý kezinde ǵylymı jáne zerthanalyq zertteýlerdiń qorytyndylary, tájirıbelik ýchaskeler men qanatty jobalardyń uzaqmerzimdi monıtorınginiń nátıjeleri eskeriletin bolady.
– Qazaqstan jol ǵylymı-zertteý ınstıtýty normatıvtik-tehnıkalyq qujattardyń jańa biryńǵaı júıesin qurýda. Ol jetildirilgen, normalardyń qaıtalanýyn boldyrmaıtyn shamamen 50-70 ulttyq standart pen normatıvtik-tehnıkalyq qujattan turatyn bolady. Tıisti normatıvtik qujattar 2025 jylǵa deıin kezeń-kezeńimen engizilmek. Jol salasyna qatysty jańa tehnologııalar iske qosylǵannan keıin olardy ózektendirý máselesi jedel júzege asyrylatyn bolady, – deıdi T.Abdýllın.
