Dıplomatııalyq qatynasty nyǵaıtqan tulǵa

1989 jyldan 2002 jylǵa deıin Qytaı kompartııasynyń Bas hatshysy jáne 1993 jyldan 2003 jyl­ǵa deıin QHR tóraǵasy qyzmetin atqarǵan Szıan Szemın bılikke ataqty Tıananmen alańyndaǵy na­razylyqtardan keıin kelgen edi.

Szıan Szemın – Qazaqstan –Qytaı qatynastarynda erekshe ról atqarǵan saıası tulǵa. Dál sonyń tusynda QHR KSRO-da bolǵan kórshi respýblıkalarǵa nazar aýdara bastady. Szıan Szemınniń tusynda Qytaı – 1991 jylǵy 27 jeltoqsanda Qa­zaqstan Respýblıkasynyń táýel­sizdigin mo­ıyndaý týraly jarııalaǵan úshinshi el, al Qazaqstan – Qytaımen elshilikter deńgeıinde dıplomatııalyq qaty­nastar ornatqan Ortalyq Azııa óńiriniń birinshi memleketi.

Qazaqstan men Qytaı arasyn­daǵy dıplomatııalyq qatynas­tar­dyń tamyry tereńde jatyr desek, eki el arasyndaǵy baı­lanystyń berik­tigi dál osy Szıan Szemın tu­syn­da ornyqqanyn aıta ketken jón. О́ıtkeni jyldar boıǵy Qytaı men Qazaqstannyń tabysty yntymaq­tastyǵynyń eń joǵary baǵasy – shekara­lyq problemalardy jan-jaq­ty jáne túpkilikti sheshý osy kezben – Szemınniń el tizginin ustaǵan on­jyl­dyqpen tuspa-tus keledi. Ol tipti Qytaı – Qazaqstan shekarasy «eki el halyqtary arasyndaǵy dostyqtyń baı­lanystyrýshy býynyna aınalatynyn» málimdegen edi.

Esterińizde bolsa, Qazaqstan men Qytaı 1994 jyly 26 sáýirde Qazaqstan men QHR arasyndaǵy memlekettik shekara týraly tarı­hı kelisimge qol qoıdy. Bul – qazaq tarıhynyń jańa betin ashqan mańyzdy qujat. Bu­laı deýimizge sebep – ǵasyrlar boıy mo­ıyndalmaı kelgen bizdiń aýmaqtyq tutastyǵymyzdy alyp Qytaıdyń mo­ıyndap, Shekara týraly shartqa qol qoıýyna álemdik qoǵamdastyq sońǵy sátke deıin senimsizdik tanytqan edi.

1997 jyldyń 24 qyrkúıe­ginde «Qazaqstan men QHR ara­syndaǵy Qazaqstan – Qytaı mem­lekettik shekarasy týraly qosymsha kelisimge» qol qoıyl­dy. Al 2002 jyl – QHR tóraǵa­sy qyzmetinen keterden bir jyl buryn Beıjiń qalasynda «Qazaq­stan – Qytaı shekarasyn demarkasııalaý týraly hattamaǵa» qol qoıyldy. Osylaısha, Qazaqstan – Qytaı memlekettik shekarasyn halyq­aralyq-quqyq­tyq resimdeýdiń nátıje­sinde uzyndyǵy 1783 shaqyrym bolatyn memlekettik shekaraǵa 688 shekara belgisi ornatyldy. Onyń 346-sy elimizge tıesili bolsa, 342-si Qytaı ja­ǵyn­da. Eki el­diń memlekettik shekara­lar týraly to­lyq ýaǵdalastyqqa qol jetkizýiniń mańyzdylyǵy – Qazaq­stan­nyń búkil tarı­hynda tuńǵysh ret Qytaımen halyq­aralyq deńgeıde tanyl­ǵan jáne zańdy resimdelgen mem­lekettik she­karaǵa ıe bolǵan­dyǵynda jatyr.

Elimiz úshin mańyzy erek, tarıhı má­ni bólek osy úsh qujat Szıan Sze­mı­n­niń bılik basynda otyrǵan kezin­de jasalǵan edi. Tatý kórshilik pen dos­tyqty nyǵaıtý, kórshi Qazaqstanmen dos­tyq qarym-qatynasty saqtaý jáne elimiz­di strategııalyq se­riktes retinde qaras­tyrý – mine, Szemınniń bılikte otyr­ǵan kezinde QHR-dyń belgilengen baǵy­ty pen memlekettik saıasaty osyndaı.

Qytaı – Qazaqstan baılanys­taryn odan ári nyǵaı­tý jónin­de Szıan Szemın engiz­gen usynystardyń al­dyń­ǵy qata­rynda eki el arasyndaǵy dostyq­ty urpaqtan-urpaqqa damytý ıdeıasy turdy. QHR men Qazaqstan arasyndaǵy tatý kórshilik, dostyq já­ne ynty­maqtastyq týraly eń al­ǵash­qy kelisimge qol qoıylar tusta da Qytaıdyń sol kezdegi basshysy «eki el halyqtarynyń dostyqty ur­paqtan-urpaqqa tereńdetýge degen shyn júrekten umtylǵanyn qalaımyn» degen edi. Sondyqtan da bolar, HHI ǵasyr­daǵy eki­jaqty qatynastardy keńeı­tý baǵyt­tarynyń birinde ózara senim­di­likti tereń­detý jáne yntymaq­tastyq­ty jandandyrý qajettigi turdy. Sol sebepti de, qazaq eli Szemın bıligin «eki el arasyndaǵy berik dostyqty nyǵaıtýǵa súbeli úles qosqan kezeń» dep baǵalaıdy.