HH ǵasyrdyń saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııanyń jumysyn nasıhattaý men tarıhshy ǵalymdardyń izdenisterin zerdeleýdi maqsat tutqan jıynǵa otandyq jáne sheteldik ǵalymdar, qoǵam qaıratkerleri, doktoranttar men magıstranttar qatysty.
Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń professory Hankeldi Ábjanovtyń aıtýynsha, repressııa kezinde ońtústik óńirde de qasiretke ushyraǵandar kóp bolǵan. «Eki jyldan astam ýaqyt qurbandardyń ómir derekteri zerttelip, alǵashqy nátıjesi shyǵa bastady. Aldaǵy ýaqytta 30 tomǵa jýyq qujat jarııalanady», degen ǵalym aýqymdy jumys atqarylǵanymen aqtaý isiniń áli bastalmaǵanyn aıtady.
– Gorbachevtiń dáýirinde arnaıy qaýly qabyldanyp, bir jyldyń ishinde Qazaqstanda 29 myń adam aqtalypty. Al bizde eki jyl ótse de 29 adam áli aqtalǵan joq. Komıssııa aqtaýdan buryn zertteýmen aınalysyp ketti. Zertteý – úzdiksiz, jalǵasa beretin úderis. Al aqtaý máselesi kútip turmaıdy. Qazir saıası qurbandardy nemereleri turmaq balalary umytyp barady. Osy máselede halyqtyń sanasyn oıata alsaq, tarıhtaǵy aqtańdaqtardy joıatyn edik, – dedi H.Ábjanov.
Qupııa qujattarmen jumys isteýde kedergilerdiń kóp ekenin alǵa tartqan ǵalym tarıhshylardyń bul máseleni budan buryn da kótergenin aıtty.
– 1993 jyly qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jóninde zań qabyldandy. Bul zań boıynsha qolyna qarý alyp, keńes ókimetine qarsy shyqqandar aqtalmaıdy. Demek Sozaqta bolǵan halyq kóterilisteri sııaqty tolqýlardyń birin de aqtaýǵa bolmaıdy. Sondyqtan 1993 jylǵy zańnyń kúshin joıý kerek, – degen ǵalym saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jónindegi iste Polsha men Ýkraınanyń tájirıbesine súıený artyqtyq etpeıtinin aıtty.
Jalpy, komıssııa búginde 700 myń qylmystyq is boıynsha qujattardy anyqtaǵan bolsa, munda saıası qýǵyn-súrginniń qurbany bolǵan1,5 mln adamnyń taǵdyry bar. Solardyń ishinen qazaqstandyqtardy súzip alsaq, 1 mln-daı adam shyǵady. Ǵalym náýbet keńes odaǵynyń barlyq halqyn sharpyǵanymen qazaqtardyń ashtyqtan kóp qyrylǵanyn da jasyrmady.
Konferensııanyń plenarlyq otyrysynda sóz sóılegen qalalyq ishki saıasat jáne jastar isteri jónindegi basqarmasy basshysynyń orynbasary Beksultan Ábilhanov Shymkentte qurylǵan jumysshy toptyń quramynda 29 zertteýshi baryn, ákimdik tarapynan qarjylaı jáne materıaldyq qoldaý kórsetilip jatqanyn baıandady. Jumysshy top issaparmen basqa óńirlerde, О́zbekstanda bolǵan.
«Qurban bolǵandarmen birge japa shekkender sany 3 mıllıonnan asyp jyǵylady. Sol tusta adamdar qojanovshylar, sádýaqasovshylar bolyp aıyptaldy. Olarǵa endi tarıh óziniń ádil baǵasyn berý kerek», dedi memlekettik komıssııanyń jobalyq keńsesiniń jetekshisi Sabyr Qasymov.
Qala ákimdigi janynan qurylǵan saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi komıssııa jumys tobynyń jetekshisi Gúlnár Janysbekovanyń aıtýynsha, zertteý jumystary qalamen ǵana shektelmeı, tutas respýblıkanyń ońtústik óńirin qamtyǵan. Jýyrda ǵana Astana qalasynda shyǵarylatyn 30 tomdyq eńbektiń bir tomyna derekter jınalyp, betteýge jiberilgen. Arhıvterden júzdegen qujat alynǵan.
– Shań basqan tom-tom qujattardy aqtaryp otyryp, ishinen qurbandardyń biriniń deregin taýyp alyp, qatty qýanǵan kúnderimiz boldy. Týǵan jerinen aýa kóshken qazaqtardyń tarıhy jóninde zertteýshimiz Erjan Pozılov «Bolashaq» baǵdarlamasynyń utyp alǵan shákirtaqysyna Máskeý qalasynda
6 aı qujattardy zerdeleýmen aınalysty. Sonymen birge eki zertteýshimiz О́zbekstannyń Bostandyq aýdanyna baryp, Bostandyq kóterilisi týraly tyń derekter jınap qaıtty, – dedi G.Janysbekova.
Jınalǵan barlyq qujattar Astana qalasyndaǵy memlekettik komıssııanyń jobalyq keńsesine ótkiziledi. G.Janysbekovanyń málimdeýinshe, árbir saıası júıeniń qurbany jeke-jeke zertteýdi qajet etedi.
Al tarıhshy Barshagúl Isabek Shymkentte osy baǵyt boıynsha 11 top jumys istep jatqanyn aıtty. Ǵalym táýelsizdik jolynda kúreskenderdiń jáne ǵylymı-mádenı saladaǵy kózqarastary úshin qýǵyn-súrginge ushyraǵan tulǵalardyń ómir tarıhyn zertteý men zerdeleý dep atalatyn 9 topqa jetekshilik jasaıdy. Onyń biri – Alash ardaqtysy Faızýlla Ǵalymjanovtyń ómir joly men qoǵamdyq-saıası qyzmeti bolsa, ekinshisi qoǵam qaıratkeri Qazmuhamed Kúletovtiń taǵdyry týraly eńbek. Jumysshy top osy eki azamatqa qatysty arhıvterden qundy derekter tapqan. Máselen, Kúletov «Aqjol» gazetin shyǵarǵan redaktorlardyń biri bolǵan, Sultanbek Qojanovpen birge jumys istegen. HH ǵasyrdyń basynda halyqtyń saýatyn ashýǵa, mádenı-saıası kózqarasyn baıytýǵa umtylǵan áreketterine bola olardy alashordashylar dep aıyptap, qýǵynǵa ushyratqan.
Tarıhshynyń aıtýynsha, 1937-38 jyldary Shymkent qalasynda 7 myńnan astam adam tutqyndalǵan. Sonyń 2,5 myńnan astamy atylǵan degen boljam bar. Biraq naqty tizim áli belgisiz. Basylymdarda, saıttarda jarııalanǵan eńbekterdi qaraý arqyly onyń sany zerttelip jatyr. Konferensııa jumysyna onlaın qatysqan tarıhshy, UǴA akademıgi Mámbet Qoıgeldi te taqyrypqa baılanysty biraz zertteýdiń betin ashty.
ShYMKENT
