Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Jaqsy joba – jalpyǵa ortaq
– Baqtyqoja Salahatdınuly, keıingi jyldary elimizde jańa reformalar júzege asyrylyp jatyr. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń saılaýaldy baǵdarlamasynda da tyń baǵyttar qamtylǵan. Onyń bári ózińizge aıan. Degenmen, ákim, mınıstr ári depýtat bolyp jemisti eńbek etken qaıratker retinde dál qazir qandaı salanyń damýyna basymdyq berer edińiz?
– Iá, elimizde kóptegen ózgeris bolyp jatyr. Jaqynda el Prezıdentine óz usynystarymdy joldadym. Memleket basshysy usynystardy tıisti organdarǵa jiberdi. Solardyń keıbirine egjeı-tegjeı toqtalǵym kelip otyr.
Indýstrııalandyrýdyń eki besjyldyǵyn artqa tastadyq. Sonyń nátıjesinde óńirlerde ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵytta túrli jobalar iske qosyldy. Onyń ishinde úlgi retinde tutas elge jaıar ozyq jobalar bar. Orta jolda toqyrap qalǵandaryn da kórdik. Dese de, jumysyn oıdaǵydaı jalǵastyryp jatqandary kóp. Mine, osyndaı jemisti jobalardy jınaqtap, tutas elge taratý kerek. Olardy jınaqtaýdyń arnaıy formasy da ázir. Onda joba týraly jalpy málimetter qamtylady. Iаǵnı qaı óńirde júzege asqany, baǵasy, qarjylandyrý kózi, salynǵan qarjynyń ótelýi, alynatyn ónim, jumys oryndarynyń sany, tólenetin ortasha jalaqy sekildi mańyzdy málimetterdi jınaqtaımyz. Osylaısha, jaqsy jobalardy iriktep alyp, árbir óńirde júzege asyrýǵa bolady.
Qazir Prezıdent aýyldyń damýyna erekshe nazar aýdaryp otyr. Jasyratyny joq, aýyldyqtardyń kóbi áli kúnge jumyssyz júr. Biraq aýylda jer men sý jetkilikti. Demek mal ósirip, eginshilikpen nemese dıqanshylyqpen aınalysýǵa bolady. Túrli baǵytta shaǵyn bıznes ashýǵa múmkindik bar. Alaıda adamdar qoldan keletin qarapaıym dúnıelerdiń ózin jasaı almaı otyr. Bir ǵana Túrkistan men Atyraý oblystarynyń ózinen aýylda qolǵa alýǵa turarlyq talaı tamasha jobany keziktirýge bolady. О́zge óńirlerde de úlgi eterlik jobalar jeterlik. Mine, osylardyń bárin barynsha jınaqtap, óńir-óńirge taratý mańyzdy.
Qazaqstan Dúnıejúzilik saýda uıymynyń múshesi bolǵandyqtan, uıymnyń sharttaryn tolyq saqtaýy kerek. Sondyqtan Prezıdent atap kórsetkendeı, endigi jerde san emes, sapa aıqyndaýshy kórsetkish retinde qaralýǵa tıis. Buryn barynsha arzan ónim izdesek, endi sapalysyna qol jetkizýge tyrysatyn boldyq. Sol sebepti budan bylaı otandyq taýarlar men qyzmetterdiń durys baǵalanýyna jol ashylýy qajet. Ol úshin «Memlekettik satyp alý týraly» zańǵa tabıǵı ónimdi, ekologııalyq taza ónimdi aıqyndaýshy kórsetkish retinde engizý mańyzdy. Iаǵnı tabıǵı ónimderge basymdyq beretin ýaqyt keldi.
Sheteldik ónimdermen básekelese alamyz
– Bizde halyqaralyq talaptarǵa saı keletin qandaı tabıǵı ónimder shyǵarýǵa bolady? Mysal keltire alasyz ba?
– Álbette. Mysal óte kóp. Máselen, Atyraý oblysynda ákim bolǵan ýaqytta 300 tonna qoıdyń, 100 tonna túıeniń júnin paıdalanyp, ıtalııalyq tehnologııamen jamylǵy kórpe shyǵaratyn óndiris ashqanymyz bar. Tamasha joba boldy. Biraz jyl jumys istedi. Biraq qazir aınalym qarajatynyń joqtyǵyna baılanysty qıyndyqty bastan keshirip jatyr. Otandyq óndiristiń tyǵyryqqa tirelýiniń birden-bir sebebi bizdegi temirjol, balabaqsha, aýrýhana, ınternat sekildi jamylǵy kórpelerdi tutynatyn mekemelerdiń barlyǵy derlik sheteldiń arzanqol sıntetıkalyq ónimin satyp alady. Birinshiden, sıntetıkalyq jamylǵynyń baǵasy arzan. Ekinshiden, mundaı jerde belgili bir toptardyń múddesi jatady, ıaǵnı sybaılas jemqorlyq belgileri bar. Olar ózimizde bar ónimdi ysyryp tastap, syrttan aldyrý arqyly paıda tabýǵa tyrysady. Joǵaryda sapaǵa kóńil bóletin ýaqyt jetti deýimniń birden bir sebebi de sol. Túptep kelgende, balabaqshadaǵy balalar men aýrýhanadaǵy naýqastar, temirjol jolaýshylary sapaly jamylǵyny tutynýǵa tıis. Zańǵa tabıǵı ónimdi, ekologııalyq taza ónimdi aıqyndaýshy kórsetkish retinde engizý arqyly otandyq óndiristi qoldaýǵa jol ashamyz ári Dúnıejúzilik saýda uıymynyń talaptaryna sáıkes keletin sapaly ónim shyǵarýǵa kóshemiz. Importtyq taýardy alyp, sheteldiń ónimin qoldaǵannan utarymyz shamaly ekenin uǵynatyn ýaqyt áldeqashan jetti ǵoı.
Men bir ǵana óndiristi mysalǵa keltirdim. Osy sekildi tamasha jobalar barlyq salada bar. Solardy tutas elge jaıyp, kóbeıte berý kerek. Taǵy bir mysal. Kezinde Atyraýda lımon ósiretin sharýashylyq ashtyq. Sol sharýashylyq byltyr 29 tonna, bıyl 35 tonna ónim aldy. Tamasha emes pe?! Onyń ıesine bolashaqta lımonnan túrli sýsyn shyǵarý jaǵyn qarastyrý keregin aıtqanym bar. Qazir germanııalyq tehnologııanyń kómegimen sýsyn shyǵarýdy qolǵa aldy. Buǵan qosa dál osy sharýashylyq alma da ósire bastady. Bıyl 800 tonna ónim jınady. Atyraýdyń jerinen osynshama kólemde alma jınaý degen bir qarasańyz aqylǵa qonymsyz dúnıe sekildi. Mine, qazirgideı tehnologııa damyǵan ýaqytta kez kelgen jobany ózimizde júzege asyrýǵa múmkindik bar. Bylaı qarasań, jeri qumdaq, munaıly Atyraýda lımon, alma ósiriledi degendi kópshiliktiń sanasy qabyldaı qoımaıdy. Osyndaı qasań stereotıpterdi buzý kerek.
Energetıka mınıstri bolyp turǵanda Italııaǵa issaparmen bardyq. Sonda sútti eshki sharýashylyǵyn kórip, tań qaldym. «Mynadaı jobany Qazaqstanda da qolǵa alýǵa bolady ǵoı» dep qatty qyzyǵyp edim. Aqyry Atyraý oblysynyń ákimi bolǵan jyldary osy jobany júzege asyrdyq. Shetelden ákelingen zaanen eshkileri shetinen sútti. Bulardyń árqaısysy kúnine 5-7 lıtr sút beredi. Búginde biz ashqan sharýashylyq eshki sanyn 900-ge jetkizdi. Qazir eshki sútinen 10-nan asa ónim túrin shyǵaryp otyr. Onyń ishinde densaýlyqqa óte paıdaly kashkaval irimshigin de óndiredi. Irimshiktiń bir bóligin Reseıdiń Orynbor óńirine eksporttaıdy. Eshki sútiniń quramy jaqsy. Ana sútin almastyra alatyny barshaǵa málim.
Sol sekildi Atyraýda talshyqty-optıkalyq kabel óndirisin jolǵa qoıǵanymyz bar. Otandyq zaýyt kezinde «Qazaqtelekom» kompanııasynyń 30 paıyzdyq qajettiligin ótep turdy. Qazir budan da kóbeıgen bolýy múmkin. Mine, dál osyndaı nege taǵy bir zaýyt ashpasqa?! Qyrýar qarjy Qytaı men AQSh-tyń ónimine ketip jatyr. Demek biz múmkindigimiz bola tura sheteldik naryqtarǵa jumys istep kelemiz. Osy bir tendensııany doǵarý qajet.
Jer – halyqtyń menshigi
– Azyq-túlik qaýipsizdigi máselesin aqsatyp alyp otyrǵanymyz da sheteldik ónimge ıek artyp alýymyzdyń saldary ǵoı.
– Azyq-túlik qaýipsizdigi – bizdiń eldegi eń úlken másele. Onyń qanshalyqty mańyzdy ekenin keshegi koronavırýs pandemııasy kezinde kórdik. О́kinishke qaraı, árbir aımaq bul baǵyttaǵy múmkindikterin tolyq paıdalanbaı otyr. Joǵaryda aıtylǵan oılarymnyń jelisi de negizinen azyq-túlik qaýipsizdigine kelip tireledi. Munaıshylar elinde lımon men alma ósirip, eshki baǵýǵa bolatynyn, jeńil ónerkásippen aınalysýǵa múmkindik baryn meńzegenim de sondyqtan. Ár aımaqta osyndaı keremet jobalar bar. Ásirese, ońtústik óńirlerde túrli jobalar qolǵa alynyp jatady. Qaıtalap aıtamyn, solardy respýblıkanyń túkpir-túkpirine taratý kerek. Atyraýda ósken lımon О́skemende shyqpaıdy dep oılaısyz ba? Shyǵady, álbette.
Azyq-túlik qaýipsizdigi máselesin retteýdegi mańyzdy baǵyttyń biri – sýarmaly egistik. Bizdiń el tamshylatyp sýarý tehnologııasyn keńinen paıdalanýy kerek. Prezıdenttiń saılaýaldy baǵdarlamasynda 25 sý qoımasy salynady, 16 sý qoımasy qaıtadan jóndeledi dep jazylǵan eken. Bul da kerek, árıne. Biraq qazir sý tapshylyǵymen betpe-bet kelip otyrǵan jaıymyz bar. Sondyqtan sýdy barynsha únemdeý kerek. Únemdeýdiń joly – tamshylatyp sýarý. Osyny sharýalarǵa zańmen mindetteý kerek. Mundaı tehnologııaǵa qajetti jabdyqtardyń deni ózimizde shyǵarylady. Sondaı-aq atalǵan tehnologııanyń nátıjesinde adamdardyń jumys júktemesi de azaıar edi. Burynǵydaı bir gektar jerdi sýarý úshin 20-30 adamdy jumyldyrýdyń qajeti bolmaıdy. 3-4 adam ǵana sýarý jumystaryn oıdaǵydaı atqaryp shyǵady. Buǵan qosa tyńaıtqyshty shashý jumystary da birkelki oryndalady. Sonda sý da, tyńaıtqysh ta árbir túpke birkelki shashylady. Onyń ústine tamshylatyp sýarmasa jer jyldam tozady, tuzy shyǵyp ketedi. Menińshe, álemde keń taralǵan bul tehnologııany durys paıdalana bilgenimiz abzal.
Sonymen qatar bizde áli kúnge deıin un, sút, et, kókónis, jemis-jıdekterdi qaıta óńdeý durys jolǵa qoıylmaǵan. Osyǵan kóbirek kóńil bólinse eken. Bul rette dál osy baǵytta jumysyn endi bastaǵan óndiristerdi qoldap, yntalandyrý mańyzdy.
Qazir birshama aýylǵa aýyzsýmen qatar sharýashylyqqa qajetti jazǵy sý da júrgizildi. Aýyldaǵy ár turǵynnyń ıeliginde kem degende 10 sotyq jer bar. Aıtpaǵym, endigi jerde árkim óziniń aýlasynda kókónis, jemis-jıdek ósirýdi qolǵa alýy kerek. Irgege kelip turǵan sýdyń ıgiligin osyndaıda kórmegende, qashan kóremiz?! Muny da oıdan shyǵaryp aıtyp otyrǵan joqpyn. Kezinde týǵan aýylyma jazǵy sý tartylǵan soń, jerlesterimdi qal-qaderinshe sharbaq ishinde kókónis, jemis-jıdek ósirýge shaqyrǵanym bar. Sol bastama óz jemisin berdi. Búginde aýyl adamdary qajetti azyq-túligin óz aýlasynan jınap alyp otyr. Bylaı qarasańyz, qarapaıym ǵana dúnıe sekildi. Al paıdasy shashetekten.
Jer demekshi, myńdaǵan gektar jerdi ıelense de, túk bitirmeıtin kásipkerler bar. Olar úlken aýmaqty alǵanymen qoımaı, ony ózgelerge jalǵa berip qoıady. Sóıtip, bir dán ekpeı-aq ózgelerden aqsha jınaıdy. Menińshe, jerdi alǵannan keıin árkim ózi paıdalanýy kerek. Paıdalanbaıdy eken, memlekettiń menshigine keri qaıtarsyn. Nelikten naqty jumys isteıtin sharýashylyqtar ózgelerdiń jerin jalǵa alýy kerek? Nelikten olar memleketke emes, basqa bireýge aqsha tóleýi qajet? Olaı bolsa, jerdi de naqty jumys isteıtin sharýashylyqtarǵa bereıik. Osy máseleni uzaq jyldar boıy kóterip kelemin. Ras, kishigirim sharýashylyqtarda qajetti tehnıka bolmaýy múmkin. Endeshe jerdi jalǵa berýshi jerdiń emes, tehnıkanyń qojaıyny retinde tabys tapsyn. Sebebi jer memlekettiń emes, halyqtyń menshigi. Halyqqa tıesili jerdi tamyr-tanystyqpen ıelenip alyp, saýsaǵyn qımyldatpaı-aq halyqtyń ózine jalǵa berý aqylǵa syımaıtyn dúnıe. Mundaı bassyzdyqty toqtatý kerek. Aýyldarda jaıylymdyq jerler tarylyp barady. О́ıtkeni myńdaǵan gektar jerdi ıelenip otyrǵan kásipkerler jaıylymdyq jerlerdi qorshap alǵan. Bul máseleni de birjaqty etpeı bolmaıdy. Aýyl adamdary aýylda otyryp mal basyn kóbeıte almasa, qasiret qoı.
Ár óńirdiń áleýeti joǵary
– Áńgime aýany aýyl sharýashylyǵy tóńireginde órbip otyr ǵoı. Bizdegi jemqorlyq jaılaǵan salanyń biri – sýbsıdııa jaıly ne aıtar edińiz?
– Sýbsıdııa berý tártibin qaıta qaraý kerek. Ol úshin sharýa qojalyqtary ókilderinen usynystar jınaqtaý qajet dep oılaımyn. Sonyń nátıjesinde tıimdi tetikterdi iske qosýǵa bolady. Parlamentte otyrǵan depýtattardyń ishinde de bul máseleni jaqsy biletin adamdar bar. Olardyń da pikirin eskerý mańyzdy. Bul jerde eki máselege nazar aýdarý kerek. Birinshi – sýbsıdııanyń sharýalarǵa tıimdiligin aıqyndaý, ekinshi – zańdylyǵyn retteý. Qalaı desek te, bul sharýashylyq ıelerine paıdaly qural bolýǵa tıis. Shet elderdi kóp araladym. Nıderland, Danııa, Kanada sekildi álemniń aldyńǵy qatarly elderiniń ózi sýbsıdııanyń kómegimen aýyl sharýashylyǵyn alǵa bastyryp otyr. Bul elderde salaǵa beriletin sýbsıdııanyń kólemi de joǵary. Demek aýyl sharýashylyǵyn sýbsıdııasyz damytý múmkin emes. Biz de tıimdi tetigin tabýǵa tıispiz. Bul baǵytta jumys múldem júrgizilmeı jatyr deýden aýlaqpyn. Birshama sharýa tyndyryldy. Biraq sýbsıdııa máselesin qaıta qaraý qajet. Búgingi kezeń bizden osyny talap etip otyr.
Tyńaıtqysh máselesi de ózekti. Máselen, bıdaıdyń ózindik qunyndaǵy tyńaıtqyshtardyń úlesi Kanadamen salystyrǵanda bizde birneshe ese tómen. Úıeńki japyraqtylar elinde jerdiń bonıtet baly joǵary bola tura, sharýalar tyńaıtqyshtardy kóp qoldanady. Qazaqstanda kerisinshe jerdiń bonıtet baly áldeqaıda tómen. Tıisinshe, biz tyńaıtqyshtardy Kanadaǵa qaraǵanda barynsha kóp qoldanýymyz kerek. Biraq naqty jaǵdaı olaı bolmaı tur. Sondyqtan otandyq tyńaıtqysh óndirýshilerdi qoldaýdyń tıimdi tetikterin engizý mańyzdy.
Ár óńirdiń aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy múmkindikterin qaıta qaraıtyn ýaqyt týdy dep oılaımyn. Ras, soltústikte egin sharýashylyǵyn, ońtústikte maqta sharýashylyǵy men dıqanshylyqty, shyǵysta mal sharýashylyǵyn, batysta balyq sharýashylyǵyn damytý áleýeti joǵary ekenin bári biledi. Biraq bul – burynǵy kózqaras. Sondyqtan ár óńirdiń áleýetin jańasha zerdeleý kerek. Máselen, balyq sharýashylyǵyn batysta ǵana emes, elimizdiń kez kelgen túkpirinde damytýǵa bolady. Álemniń keıbir elderi balyq sharýashylyǵyn teńiz ben kólsiz, ózensiz-aq ilgeriletip otyr ǵoı. Qazir toǵandardyń ózinde balyqtyń túr-túrin ósirýge bolady jáne bul óte tıimdi. О́kinishke qaraı, sony durys paıdalana almaı kelemiz.
Qysqasy, ár aımaqtyń áleýeti men múmkindigin tolyq qamtıtyn arnaıy qujat ázirlenýi kerek. Sol qujat elimizdiń ekonomıkalyq damýynyń naqty strategııalyq baǵdary bolýǵa tıis.
Men jańalyq ashyp otyrǵan joqpyn. Joǵaryda aıtqan dúnıelerdi barsha jurt bilýi múmkin. Biraq bári bilse, nege eshkim istemeıdi dep te oılaımyn keıde. Soǵan qaraǵanda qarapaıym dúnıelerdiń ózin bilmeıtin sekildimiz ǵoı. Sol sebepti aqylymnyń asqanynan emes, kórgenimniń kóptiginen aıtamyn.
– Túptep kelgende, kez kelgen jobany júzege asyrý úshin jaýapkershilik aldymen ákimderge túsedi ǵoı.
– Jaýapkershilik bir bólek. Eń aldymen mundaı jobalardyń bárine ákimderdiń ózi bastamashy bolýǵa tıis. Artyq aıtsam keshirim suraımyn, biraq qazirgi ákimder atqarýshynyń ǵana qyzmetin oryndap júr. Ákim atqarýshy emes, bastamashy bolýy kerek. Aǵymdaǵy sharýa eshqashan bitpeıdi. Ár ákimniń sońynda jaqsy iz qalýy kerek. О́zimdi maqtaǵanym emes, áńgimeniń retine qaraı bir mysal keltireıin. Atyraý oblysyna ákim bolyp barǵanda tań qalǵanym, jergilikti halyq tutastaı shekaranyń arǵy betindegi Astrahan óńiriniń jumyrtqasyn tutynady eken. Sheteldiń ónimine bulaısha ıek artýǵa bolmaıdy ǵoı. Sondyqtan birden qus fabrıkasyn salýdy qolǵa aldyq. Men qyzmetten ketkende atalǵan fabrıkada jylyna 60 mln jumyrtqa óndiriletin. Qazir bul kórsetkish 100 mln-ǵa jetti. Mine, júıeli jumystyń nátıjesinde búginde bir ǵana fabrıka tutas óńirdiń qajettiligin qınalmaı-aq ótep otyr. Sol sekildi bódeneniń 2 mln jumyrtqasyn óndiretin óndiristi de iske qostyq. Bul bir ǵana mysal. Aıtpaǵym, ákimder ár oblystyń múmkindigin barynsha paıdalanýǵa tıis.
Gazdy syrtqa satý tıimsiz
– Álemdegi geosaıası jaǵdaılarǵa baılanysty qazir gaz máselesi aldyńǵy orynǵa shyqty. Elimizdiń bul baǵyttaǵy múmkindigi týraly pikirińizdi bilgimiz keledi.
– Elimiz gaz eksportyn birtindep azaıtyp keledi. Durys. Gazdyń ıgiligin aldymen ózimiz kórýimiz kerek. Onyń ústine gazdy eksporttaý tıimsiz. Onyń mýltıplıkatıvti áseri mol. Birinshiden, halyq kómirmen salystyrǵanda gazǵa aqshany áldeqaıda az tóleıdi. Ekinshiden, adamdar kómirdiń beınetinen arylady. Úshinshiden, aýa lastanbaıdy. Gaz ekologııalyq turǵydan tıimdi. Tórtinshiden, ekonomıkanyń túrli salalaryna serpilis beredi. Máselen, gaz tartylǵan jerde jylyjaı ashý eshqandaı qıyndyq týdyrmaıdy. Sondaı-aq gaz óndiristik oryndardaǵy jylytý máselesin jeńildetedi.
Myna bir oqıǵa oıǵa oralyp otyr. 2003 jyly Energetıka mınıstriniń birinshi orynbasary bolyp júrgende Memleket basshysyna ońtústik óńirlerdi gazdandyrý týraly joba usyndym. О́ıtkeni ońtústikti gazben jabdyqtaý qysta úlken máselege aınalatyn. Qysqasy, óńirge kerek gazdy «Ortalyq Azııa – Ortalyq» gaz qubyrynan alyp, sonsha gazdy Qarashyǵanaqtan bereıik degen usynys aıttym. Ol úshin «Ortalyq Azııa – Ortalyq» jáne «Buhara – Oral» gaz qubyrynyń arasyn qosyp, ońtústikke Shymkent arqyly Taldyqorǵanǵa deıin gaz qubyryn tartý kerek. Bul jobanyń ekinshi bir tıimdi tusy bar edi. Ol – Kaspıı teńizindegi Qashaǵan ken ornyn ıgerip, gazdyń kólemin kóbeıtý jáne ábden tazartylǵan gazdy Qytaıǵa eksporttaý. Joba birshama kedergilerge ushyrady. Biraq báribir júzege asty. Mine, qazir sonyń nátıjesinde Astanaǵa gaz jetti.
– Astanaǵa kelgen gaz ári qaraı soltústik óńirlerge jetýi kerek edi ǵoı. Alaıda joba toqtap qalǵan syńaıly. Sol sebepti elimizdiń soltústigi men shyǵysyn gazdandyrý ózekti bolyp tur. Bul máseleni qalaı sheshemiz? Reseıdiń gazyn tutynǵan durys pa? Álde ózimizdiń ınfraqurylymdy tartqan tıimdi me?
– Árıne, otandyq gazdy tartqan tıimdi bolar edi. Alaıda oǵan eldegi gazdyń qory jetkiliksiz. Mine, másele qaıda jatyr. Onyń ústine gaz qubyryn soltústik óńirge deıin tartýǵa qyrýar qarjy kerek. Reseıden gaz alý da tyǵyryqtan shyǵar jol emes. Sebebin túsindireıin. Birinshiden, tarıf joǵary bolady, ıaǵnı qymbatqa túsedi. Ekinshiden, ózge memleketke jaltaqtap, solardyń oıyn erejesimen júrýge týra keledi. Buǵan Kaspıı qubyr konsorsıýmyna qatysty jaǵdaı jarqyn mysal bola alady dep oılaımyn. Sondyqtan óz basym Reseıdiń gazyn tutynýdy quptamaımyn.
– Sonda tyǵyryqtan shyǵar jol qaısy?
– Geologııalyq barlaý jumystaryn júrgizý kerek. О́kinishke qaraı, bul baǵytta atqarylyp jatqan jumystarǵa meniń kóńilim tolmaıdy. Qazaqstanda barlaý júrgizilýge tıis aýmaq óte kóp. Bálkim, gazdyń da mol qory tabylyp qalar.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Farhat QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
