Juqtyrylǵan ımmýn tapshylyǵy sozylmaly aýrýlar qataryna qosylmaq

Biraq qaı el bolsyn, jahan­dyq qaýipti aýrýlar qata­ryn­da qala beretin «VICh»-tiń epı­demııaǵa aınalyp ketpeýin qada­ǵalaýǵa múddeli. Bul tek azǵyn­da­ǵandardyń aýrýy emes ekeni júz jerden dáleldense de, AITV-ahýal­dylardyń qoǵam túrtpegine ushy­raıtyny da – úlken másele. Buǵan kezinde túsindirme, nasıhat jumystaryn durys júrgize almaǵan jaýapty mekemelerden bastap, jýrnalısterdiń de «úlesi» az emes. Dıagnoz qoıyl­ǵan­nan keıin sýısıd jasaýǵa deıin májbúrleıtin oqıǵalar halyqaralyq uıymdardan udaıy ju­mys isteýdi talap etetindikten, endi BUU AITV/JITS jónin­de­gi Birikken baǵdarlamasy (IýNEIDS) «Teńdik ýaqyty» deı­tin naýqandy iske qosqany belgili. Osy bastamaǵa oraı As­t­ana qalasynyń AITV-ınfek­sııasynyń aldyn alý orta­ly­ǵy men DSM Qazaq dermatologııa jáne ınfeksııalyq aýrýlar ǵylymı ortalyǵy sońǵy má­li­met­te­rimen bólisti.

– Búginde «AITV-ınfek­sııa­sy» dıagnozy ólimge dýshar etetin dert emes. Medısınalyq izdenister arqyly DDU AITV-ny sozylmaly juqpaly aýrý re­tinde tanydy. AITV-men ómir súretin adamdar (AО́A) antı­ret­ro­vırýstyq terapııany (ART) qabyldaı otyryp, ǵumyryn uzar­typ, otbasyly jáne deni saý balany dúnıege ákele alady. BUU-nyń 2021 jylǵy Saıası deklarasııasy men IýNEIDS-tiń 95-95-95 maqsattaryn oryndaý aıasynda Qazaqstanda AITV-ahýal­dy adamdardyń 87%-y ózde­riniń AITV-ahýaldy ekenin bile­di, 81%-y ART qabyldaıdy, – dedi Qazaq dermatologııa jáne ınfeksııalyq aýrýlar ǵylymı orta­lyǵynyń dırektory Asylhan Ábishev.

Bul – elimizdiń memlekettik, halyqaralyq jáne úkimettik emes uıymdarmen júıeli júr­giz­gen jumysynyń nátıjesi. Qa­zaqstan da AITV jáne JITS epı­demııasy shoǵyrlanǵan satysynda tur. Keıingi on jylda AО́A arasyndaǵy ólim-jitimi eki esege azaıdy. Bul aýrýǵa ózdiginen tekseriletinderdiń sany artyp keledi.

DDU usynymdaryna sáıkes elimizde 2021 jyldan bastap «Baılanysqa deıingi profılaktıka» engizildi. Iаǵnı bul rette AITV juqtyrmaǵan, biraq juqtyrý qaýpine dýshar bolǵandar ART-ny turaqty qabyldaıdy. Adam óz dıag­nozy týraly neǵurlym erterek bilip, ART-ny qabyldaı bastasa, soǵurlym densaýlyǵyn saqtap, vırýstyń basqalarǵa berilýine jol bermeıdi.

Eń bastysy, elde JITS ortalyq­tarynyń zerthanalaryn jab­dyqtaý jaqsaryp keledi. 2021 jyly aımaqtyq JITS ortalyqtarynyń 15 zert­­hanasy JITS, týberkýlez jáne bezgekpen kúresý jónin­degi Jahandyq qordyń qol­da­ýy­men avtomattandyrylǵan PTR jabdyqtaryn satyp aldy. AITV-ty emdeýge arnalǵan zamanaýı preparattar bar, em-domnyń tıimdiligine zerthanalyq monı­torıng júrgiziledi. Osy oraıda Astana qalalyq AITV ınfeksııasynyń aldyn alý orta­lyǵynyń dırektory Sábıt Abdraımov jyl saıyn qa­la­nyń 25%-dan asa turǵyny AITV-ǵa tekserilip, testileýdiń qol­je­timdiliginiń nátıjesinde pa­sıent­terdiń 83,5%-y aýrýdyń 1-2 saty­synda óz ahýalynan habardar bolyp jatqanyn aıtady.

AITV-ınfeksııasyn ba­qy­laý­dan shyǵaryp almaýdyń taǵy bir joly – vırýstyń anadan balaǵa berilýiniń aldyn alý. «Áıel­der keńesinde» tirkelgen aıaǵy aýyr kelinshekter AITV-qa eki ret josparly tekserýden ótetini belgili. 2020 jyldan bas­tap júkti áıelderdiń jy­nys­tyq serikteri de AITV-ǵa test tapsyrady. AITV-ahýaldy kez kelgen áıel bala týyp, ana atanýǵa quqyly, tek dúnıege deni saý bala ákelý úshin mamandardyń barlyq shartyn oryndaýǵa tıis. Máselen, 1997 jyldan beri AITV juqtyrǵan 274 áıel bosanyp, deni saý184 sábı týdy. AITV-ahýaldy 24 áıel 3-4 balaly boldy.

Sonymen ARV-profı­lak­tı­kasymen júkti áıelderdi qam­tý Astanada keıingi bes jylda 90%-dan 100%-ǵa deıin, al AITV-ahýaldy analardan týǵan náresteler bıyl 91%-dan 100%-ǵa deıin ulǵaıdy. Bul nárestelerdiń barlyǵy tegin sút qospalarymen qamtamasyz etiledi. Osy arqyly perınataldyq transmıssııa deń­ge­ıi tómendep, sońǵy 3-4 jyl­da qalada vertıkaldy jolmen berilgen AITV jaǵdaılary tir­kel­megen.

О́kinishke qaraı, Almaty qa­la­sy JITS-tiń aldyn alý jáne oǵan qarsy kúres ortalyǵy bas dárigeriniń orynbasary Alfııa Denebaeva keıingi jyldary jalpy elde bolsyn, son­daı-aq megapolıste AITV-tyń jynystyq jolmen berilý jaǵ­daı­larynyń 2013 jylǵy 63%-dan 2022 jyly 77,9%-ǵa deıin kóbeıgenin aıtady.

AITV-ny aýyzdyqtaý máse­le­sinde halyqtyń osal toptary­nan, ıaǵnı jeńil júrispen kún kóretinder men esirtki paıdalanatyndardan attap ótýge bolmaıdy. Ineksııalyq esirtki qabyldaıtyndar arasynda pa­ren­teral­dy jolmen juǵýdyń aldyn alý úshin «Zııandylyqty azaıtý» baǵdarlamasy jumys isteıdi. Bul – esirtki qoldanýdyń jaǵymsyz saldaryn, ıaǵnı AITV, týberkýlez, vırýstyq gepatıt sııaqty aýrýlardyń juǵýyn azaıtýdy kózdeıtin keshendi sharalar. Osy maqsatta Almaty qalalyq emhanalarynda 19 senim pýnkti men 5 Dostyq kabıneti jumys isteıdi. Bul iske úkimettik emes uıymdar kómek kórsetedi.

Joba aıasynda basqa elder men basqa jobalarda jaqsy ná­tı­je bergen modelder engizi­lip jatqanyn aıtý kerek. Zama­na­ýı sıfrly tehnologııalardy qoldanýdyń ınnovasııalyq modelderdiń biri – AITV-tes­te­rine onlaın-tapsyrys berý, bul AITV-ny juqtyrý qaýpi oryn alǵan jaǵdaıda adamdarǵa ózine-ózi test jasaýǵa bolatyn óte tıimdi ádis. Mysaly, mundaı testi Almaty qalalyq JITS ortalyǵynyń saıtynda hivtest.kz siltemesi arqyly tapsyrys berýge bolady. AITV-ny juqtyrý qaýpi joǵary adamdar úshin baılanysqa deıingi profılaktıka tıimdi engizilip jatyr. Baılanysqa deıingi profılaktıka (BDP) bastamasyna oraı aımaqtyq HUB qurylǵan, onyń bazasynda Qyrǵyzstan, Tájikstan, Reseıdiń JITS or­ta­lyq­tarynyń mamandary men ÚEU ókilderi oqytyldy.

Sol sııaqty Almatyda eki jyl­dan beri AITV epıdemııa­syn baqylaý jobasy júzege asy­rylyp keledi. Bul – Elton Djon qorynyń AITV-men kúres jónindegi RADIAN «Qalalar-modelder» bastamasyna kiretin alǵashqy joba. Joba aıasynda ozyq aqparattyq tehnologııalar men qupııalylyqty saqtaý qaǵı­dattarymen AITV-ǵa testi­leý­ge tapsyrys berýdiń onlaın ádis-tásilderi júzege asyrylady. Onyń ishinde patronajdy meıirbıke kútimi modeli antı­retrovırýstyq terapııa qabyl­daıtyn AITV-ahýaldy egde jastaǵy adamdardy emdeý nátı­je­lerin jaqsartýdy kózdeıdi.

Jobada ártúrli sıfrly tehnologııalar – baılanysqa deıingi profılaktıkada dári-dármek alý úshin dárigerge barý týraly avtomatty SMS eskertýler, seriktester habarlamalarynyń balamaly túrleri, áleýmettik jelilerde, messendjerlerde aqpa­rattandyrý keńinen qolda­ny­lady. «Pasıent mektebi» Telegram boty» ázirlengen, onda emdelýshiler dárigerge, psı­hologke, keńes berýshige suraq­tar qoıyp, AITV-men ómir súretin adamdarǵa arnalǵan ózara kómek kórsetý tobynyń chatyna qosyla alady. Joba osy eki jylda qo­ǵam­dyq uıymdardyń kúshimen halyqtyń sheshýshi toptarynyń 6 myńnan asa ókilin túrli pro­fılaktıkalyq, áleýmettik jáne quqyqtyq qyzmettermen qam­tydy.

Aıtqandaı, Almaty modeli Kanadanyń Monreal qalasynda ótken JITS jónindegi 24-inshi Halyqaralyq konferen­sııasy men Ispanııanyń Sevılıa qalasyndaǵy «FAST-TRACK CTIES 2022: JITS epıde­mııa­sy­nyń aıaqtalýy jolynda» konferensııasynda tanys­ty­ryl­ǵan.

Al Astanadaǵy AITV-ınfek­sııasynyń epıde­mıo­lo­gııalyq ahýaly turaqty jáne bul jalpy eldegi jaǵdaıdy kórsetedi. Elordada AITV-ǵa jyl saıyn 300 myńnan astam adam tek­se­riledi. О́tken jyly 323 052 test tapsyrylsa, bul aldyńǵy jyldan 16,7%-ǵa joǵary, tur­ǵyndardy tes­tileýmen qamtý 23,4% qurady, bul – AITV-nyń taralýyn baǵalaý úshin jetkilikti kór­set­kish. DDU usy­nymyna sal­saq, jylyna ha­lyqtyń ke­min­de 10%-y tekserilýi qajet.

«Biz naýqastardy áleýmettik qoldaýǵa únemi kóńil bólip otyramyz. Bul jumys ÚEU, Áleýmettik qorǵaý basqarmasynyń qatysýy­men júzege asyrylady», deıdi Astana qalalyq AITV ınfek­sııasynyń aldyn alý ortaly­ǵy­nyń dırektory Sábıt Abdraımov.

Máselen, Astana qalasynda AITV-ahýaldy adamdar toqsan saıyn 5 AEK kóleminde áleý­met­tik kómek alady. 1 jeltoqsan – Dúnıejúzilik JITS-ke qarsy kúres kúninde 7 292 teńge beriledi. Sondaı-aq 2020 jyldyń qazan aıy­nan bastap qalalyq máslıhattyń sheshimimen 18 jasqa deıingi AITV juqtyrǵan balalarǵa 25 AEK (72 925 teńge) mólsherinde áleýmettik kómek berile bastady.

Qoryta kelgende, dál AITV ınfeksııasyna kelgende qoǵamǵa qalǵýǵa bolmaıdy. Áli kúnge deıin emi tabylmaǵan, ásirese jynystyq jolmen juǵatyn JITS deıtin jazylmaıtyn dert­tiń bar ekenin jastardyń qu­la­ǵyna únemi quıa berý kerek. Áıtpese týra irgemizdegi kórshimiz Reseı dúnıe júzinde AITV juqtyrý jaǵynan al­ǵash­qy bes­tikti bastaıdy. Tek Ońtústik Afrıka, Mozambık, Nıgerııa, Brazılııaǵa ǵana jol beredi...

ALMATY