Mysaly, «Habar» telearnasynyń «Mánshúk» teleserıalyn alaıyq. Osyny bala-shaǵamen otyryp kóretin serıal etip túsire almaǵanymyz óte ókinishti. Mánshúktiń ómirin retimen baıandap otyryp-aq qyzyqty sıýjet jasaýǵa bolatyn edi. Jalpy serıal degen janrdyń ereksheliginiń ózi de osynda. Alaıda shyǵarmashylyq top Mánshúkke ótken ómirin aýyzsha aıtqyzatyn jasandy tásil oılap tapqan. Bul tásil teleserıaldy bylaı qoıyp, telejýrnalıstıkanyń ózinde «sóıleıtin bas» dep synalyp júr.
Shyǵarmashylyq top burynǵydaı soǵys týraly kıno kórgisi keletinderdiń de, qazirgideı aqtańdaqtardy aıtýdy paryz sanaıtyndardyń da kóńilin qaldyrǵysy kelmegen. Biraq qaı jaǵynda jańa mazmun basymyraq ekenin bilmegen jáne qaı jaǵyn qalaı aldyńǵy planǵa shyǵarý keregine asa bas qatyryp jatpaǵan. Al sol eki toptyń da artynda halyq, halyqtyń qolynda shyndyq, shyndyqtyń jolynda taǵdyr turǵanyn eskermegen. Qandaı soǵys, qandaı saıası oqıǵa bolsa da, sonyń arasynan taǵdyrdy sýyryp alyp kórsetý kez kelgen kórkem týyndynyń basty sharty ekeni nazardan tys qalǵan. Áıtpese bylaı da oqyp alýǵa bolatyn derekter úshin kórkem shyǵarma jazyp, serıal túsirip áýre bolýdyń ne keregi bar?
Bul serıalda Mánshúkten «sóıleıtin bas» jasaǵany óz aldyna, soǵys sıýjetin de daıyn úlgige salyp, burynnan bar shematızmge urynǵan. Toqtaǵan jerdiń bárinde áńgime soǵyp otyratyn aqjúrek kári soldatty soǵys týraly keńestik fılmderden talaı kórgenbiz. Keńestik ıdeologııanyń sheńberinde túsirilgen belgili kınofılmderge qaı jaǵynan bolsa da uqsaıtyn tustary óte kóp. Mánshúktiń ózin de eskili-jańaly oqýlyqtardan alǵandaı jattandy qalypta túsirgen. Qazirgi zamanda Mánshúk týraly bulaısha serıal túsirý, onyń shyn taǵdyryna da obal.
Serıaldaǵy soǵys kórinisteri de oıynshyq tankimen soǵysqandaı, qýyrshaq jaýmen atysqandaı, sahnalyq qoıylym jasaǵandaı tym jutań ári nanymsyz. Eger kerek deseńiz, soǵystyń naǵyz shyndyǵy Mánshúktiń maıdandasy Ázilhan Nurshaıyqovtyń kúndeliginde jazylǵan. Ol áldeqaıda áserli ári halyqtyq sıpaty basym, ashy shyndyǵy da bar. Biraq serıal túsirýshiler sony oqymaǵan, jetkilikti izdenbegen, jańa mazmun úshin kúrespegen. Halyq jazýshysy Ázilhan Nurshaıyqov Mánshúk ólgende qazaq jaýyngerleriniń báriniń jylaǵanyn aıtady. Erlikpen, qaharmandyqpen birge ózderiniń kórgen qorlyqtaryn da meńzeıdi. Az ult soldattaryna as-sýdy alalap berip, qıyn jerge jumsap tómendetkenderin, soǵan ózderiniń narazylyq bildirgenderin keltiredi. Demek Mánshúktiń ákesin halyq jaýy etken ádiletsiz qoǵam taǵy aldarynan shyǵyp otyr. Bul jaǵdaıdy ójet qyz Mánshúktiń de kórmeýi, mán bermeýi múmkin emes. Ondaı shyndyqtardy Reseı kınorejısserleri ózderi de ashyqtan-ashyq túsirip, kórsetip kele jatqaly qashan. Mysaly, Reseı telearnalarynan talaı ret kórsetilgen «Shtrafbat» serıalynda osyǵan uqsas neshe túrli sumdyq kórinister bar. Solardyń bárin kórmeı-bilmeı tap qazir soǵys jaıynda, onyń ishinde Mánshúk týraly serıal túsirýge bola ma?
Endi búgingi ómir týraly Ulttyq arnanyń tapsyrysymen túsirilgen, kórermen suraýy boıynsha bıyldyqqa taǵy jalǵasqan «Aq jaýyn» serıalyna keleıik. Eger solaı degenniń ózinde, ol jalpy kópshilik halyqtyń emes, belgili bir áleýmettik toptyń ǵana suraýy bolýy múmkin dep oılaımyz. Eń birinshi, serıaldyń osy qalpynda «Aq jaýyn» dep atalýy kúmán týdyrady. Aty men mazmuny sáıkes kelmeıdi. Seken Turysbekovtiń ataqty kúıleriniń biri osylaı atalady, bul ataý sol kúımen jaqsy astasady. Halyq solaı qabyldap qalǵannan keıin, basqa at tańdasa da qazaqta sóz jetedi. Sebebi qoldan jasalǵan jasandy muń men dekoratıvti kórinisterge negizdelgen serıal bul ataýdy ashpaıdy. Sondyqtan jalpyhalyqtyq súıispenshilikke bólengen kúıdiń atyn qor qylmaı, serıalǵa ózine laıyqty basqasha bir ataý berý kerek edi.
Sondaı-aq bul serıalda elý úsh mınýt boıy bir úılený toıynyń rásimderi kórsetilýi tym uzaq boldy. Ádemi ómirdi kórsetemiz dep, toǵysharlyqty táptishtep ketken tustary shamadan tys kóp. Salystyra aıtsaq, ataqty túrik serıaldarynda han-sultandar men olardyń urpaqtarynyń úılený toıyn bir-aq epızodpen beredi. Basqasy basqa, tost kóterip, tilek aıtý sııaqty epızodtardyń engizilýi serıaldyń ýaqytyn saǵyzsha soza túsýdiń amaly sııaqty. Tost aıtqyzyp alyp, sony taldatyp qoıý da eshqandaı áleýmettik júk arqalap turǵan joq. Eń bastysy, serıal sıýjetine arqaý bolǵan máseleler qoǵamdyq talqyǵa alyp shyǵýǵa laıyq emes. Bul serıaldyń qazirgi qoǵamǵa qandaı ıdeıa ótkizý, nendeı mıf qalyptastyrý maqsaty bar ekeni de túsiniksiz. Bizdińshe, sergeldeńsiz serıal joq, al serıal degen sergeldeń týdyratyn sıtýasııalardan turady. «Aq jaýynnyń» keıipkerleri ýaqyttarynyń kóbin sergeldeńmen emes, sendelispen ótkizedi. Sergeldeńniń ornyn sendelis basqan jerde serıalda súıekti sıýjet te bolmaıdy. Keı tusta «Aq jaýynnyń» keıipkerleri ádemi kıinip alyp, ne isterin bilmeı erigip júrgen adamdarǵa uqsap ketedi. О́mirde solaı eken dep, maqsatsyz adamdardan keıipker jasaý serıal janrynyń tabıǵatyna da kelmeıdi. Bizde osylar ádemi ómir men toǵysharlyqty shatastyryp alǵan joq pa eken degen kúdik te bar. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, munda da jalpyhalyqtyq sıýjet joq.
Osy eki serıaldy qysqasha taldaýdan-aq basqalarynyń da ortaq kemshilikterin shyǵaryp aıtýǵa bolady. Qazirgi qazaq teleserıaldarynda qaıtalanbaıtyn obraz, kórmeseń tura almaıtyn erekshe sıýjet, ańyz etip aıtyp júretindeı ózgeshe taǵdyr, adam janyn astań-kesteń etip tóńkerip tastaıtyndaı bir-eki epızod, qoǵamdyq qaıshylyqtarmen astasatyn ótkir konflıkt, teńdeý sheshkendeı esil-dertińdi jaýlap alatyn shytyrman oqıǵalar men este saqtalyp qalatyndaı ótimdi frazalar kemshin. «Aq jaýyndaǵy» sııaqty «súıiktim syılyǵymdy qabyldaı ma, qabyldamaı ma» dep myń oılanyp, júz tolǵaný eshqandaı da ıntrıga týdyrmaıdy. Teleserıaldarymyz, shynyn aıtqanda, bir kórmekke ǵana jaraıdy, bul onda qaıtadan saǵynyp kóretin tebirenisti sátter joq degen sóz. Qandaı taqyryptaǵy serıal bolsa da, keıipkerlerdiń ómirlik ustanymdary men kózqarastarynan buryn, aldymen taǵdyrdy alyp shyǵý kerek ekenin taǵy da qaıtalap aıtqymyz keledi.
Sońǵy kezde Ulttyq arna túsirip júrgen tarıhı serıaldardyń halyqqa unap jatqan sebebi, olardyń bárinde tragedııamen aıaqtalatyn tulǵalar taǵdyry bar. Bul serıaldar keıipkerleriniń ıdeıalyq kúresi úshin qymbat desek, qatty qatelesemiz. Oǵan dáleldi osyǵan deıingi eń ótimdi taqyryptarǵa túsirilgen kórkem fılmderdiń qalaı sátsizdikke ushyrap jatqanynan da kórýge bolady.
Árıne, teleserıaldy kórkem fılmge qoıylatyn sharttar boıynsha túsirý de, baǵalaý da múmkin emes. Alaıda sońǵy jyldary túsirilgen teleserıaldar kórkem fılmdermen osy taǵdyrly keıipkerleri arqyly básekelese bastady desek, asa qatelese qoımaspyz. Bul turǵyda Aqan Sataevtyń «Anaǵa aparar jol» atty kóp serıaly kórkem fılmi tabıǵaty jaǵynan teleserıalǵa óte jaqyn. Aldaǵy ýaqytta teleserıal túsirgisi keletinder kásibı biliktilikke baılanysty osy fılmdi úlgi etip alǵany jón shyǵar.
Qalaı degende de qazir teleserıaldar teledıdarda ǵana emes, jalpy kıno óndirisinde ájeptáýir dúmpý týdyryp jatqanyn moıyndaýymyz kerek. Ásirese Ulttyq arna usynǵan birtýar tulǵalar týraly serıaldar qalyń kórermenniń qyzý talqysyna túsip jatyr. Bul turǵydan «Ahmet. Ult ustazy», «Mirjaqyp. Oıan qazaq», «Maǵjan. Men jastarǵa senemin», «Álkeı. Ǵulama ǵumyr» serıaldary eshkimdi beıtarap qaldyrmaǵanyna bárimiz kýámiz. Terip qana aıtsaq, «Mirjaqyp. Oıan qazaqta» kitap negizgi ıntrıgaǵa aınalady. Ol tipti Mirjaqyp pen Gaıanyń mahabbat ıntrıgasynan áldeqaıda kúshti shyqqan. Kitaptyń taǵdyry adam taǵdyry sekildi jeke lınııada alynýy buryn-sońdy bolmaǵan shyǵar. Ártúrli áleýmettik top, tap, qyzmet ókilderiniń «Oıan, qazaq» degen bir kitapqa qatysty ıntrıgaǵa tartylýy shynaıylyqpen berilgen. Osy kórinister serıaldy halyqqa etene jaqyn etip, barshaǵa ortaq yqylas týdyra alǵan deýge bolady. Sol sııaqty, «Maǵjan. Men jastarǵa senemin» serıalyndaǵy «Meniń júregim bir kúni ólimniń, bir kúni ómirdiń aldynda bılep júr»; «Ultshyl bolmasań, ultqa qalaı perzent bolasyń?» taqylettes sóz oramdary men frazalar; «Baı qolyndaǵysyn bere me?» dese, «Biz barmyz ǵoı, beredi» deıtin eki qyzyl áskerdiń dıalogi óte sátti shyqqan. Osy rette Ulttyq arna sergeldeńinen sendelisi kóp «Aq jaýyn» teleserıalynyń jańa maýsymyna berilgen múmkindikti, Maǵjan týraly teleserıaldyń jalǵasyna qıǵanda áldeqaıda utatyn edi. Munymyz birtýar tulǵalardan basqa taqyryptarǵa teleserıal túsirmeý kerek degen sóz emes. Qaıta atalǵan serıaldar bul salaǵa serpin ákelip, senimdilik týdyrǵanyn basa aıtqan jón.
Sonymen qazaq teleserıaldary kúrt eńse tiktegen kúrdeli bir kezeńnen ótti. Ulttyq arna men «Habardan» óńge de telearnalar jarysa teleserıaldar túsire bastady. Aldaǵy ýaqytta ózara báseke týyp jatsa, qýana qol soǵar edik. Taǵy bir aıtarymyz, teleserıaldardyń kólemimen birge, árbir jeke serııasynyń ýaqytyn da zamanǵa saı yqshamdaý týraly bastama der kezinde kóterilip otyr. О́ıtkeni teleserıaldar qazaqsha beker telehıkaıa dep atalyp júrgen joq. Bir jaǵynan teleroman dep atasa da jarasyp tur. Al ádebıette romandardyń taraýlary qysqarmaǵanmen, beti azaıyp jatqany zaman ózi tańǵan shyndyq. Odan bos sózdilikten arylyp, kórkemdik sapa alǵa shyqqany da ótirik emes. Jaqynda ǵana Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi qurǵan teleserıaldar jónindegi qoǵamdyq keńes osy baǵytta jemisti jumys isteıdi degen úmit zor.
Qaı úıge barsaq ta, qazaqsha serıal kóretin bir keıýana otyratyn edi. Abaı, Ahmet, Mirjaqyp, Maǵjandar teleekranǵa shyqqaly, jastar da serıal kóre bastapty. Jalpyhalyqtyq serıal túsirýdiń alǵashqy nyshany osy shyǵar dep túıdik.
Júsipbek Qorǵasbek,
jazýshy, kınodramatýrg
