2021-2022 jyldary elimizde 4 qana donor tabylyp, osy tórt máıitten alynǵan aǵzalar 25 adamdy ajaldan arashalady, eń jaqyn adamdarynyń taýqymetin azaıtty. Mamandar qaıtys bolǵannan keıin aǵzasyn berýge ruqsat beretinderdiń sany munan on ese kóp bolýy ábden múmkin edi deıdi. Máselen, 2017 jyly donorlyq aǵzaǵa ruqsat bergender sany júzdiń ústinde bolǵan. О́kinishke qaraı, transplantologter Atyraýdaǵy oqıǵa bul kórsetkishti kúrt azaıtqanyn alǵa tartyp otyr.
Esesine, jyl ótken saıyn «Kútý paraǵynda» tirkelgenderdiń sany kóbeıip keledi. Eger ol azaıatyn bolsa, kóbine qaıtys bolyp ketkender esebinen kemıdi. Mysaly, qazir elimizde shamamen 8 myńdaı naýqastyń kúni dıalızge qarap qalǵan. Qysqasy, jyldar boıy óz donorlaryna jete almaı ólip ketip jatqan jaǵdaılar bizdi Qazaqstandaǵy aǵza aýystyrý taqyrybynda túsirilgen «Kútý paraǵy» derekti fılmin kórýge jeteledi.
Ekranda búıregi, baýyry, júregi, ókpesi jaramaı qalǵan jandardyń kúrsinisi, kóz jasy, otbasynyń basyna túsken taýqymet kórinis tabady. Búıregi jańǵaq sııaqty semip qalǵan pasıentter onyń jumysyn atqaratyn dıalızge apta saıyn jumysqa barǵandaı, úzbeı barady. Eger bir-eki apta barmaı qalsa, sońy – ajal. Donor tapqannan basqa bul tyǵyryqtan shyǵatyn jol joq. Zalda qaıta-qaıta aýyr kúrsingender bolsa, olar – donorlyq aǵza kútip júrgen adamdardyń ózderi nemese olardyń eń jaqyn týystary bolatyn.
– Balapandarym úshin ómir súrýim kerek!
– Eger jaqyndarym bolmasa baıaǵyda ólip, qazir jylymdy bir emes, eki ret berip qoıatyn edi...
– Bizdi jurt baı dep oılaıdy. Bireý saǵan búıregin bergenimen, ol seniń aǵzańa sáıkes kelmeýi múmkin.
– Kóbi ana dúnıege barǵanda músheń túgel bolmasa suraýy bolady deıdi. Týysqandar sol úshin bermeıdi. Qaıta bul saýap emes pe?
Derekti fılmniń aýyr tusy da sol, donorlyq aǵza kútip júrgen keıipkerlerdiń keıbiri qazir bul ómirde joq, al qýantatyny kelesi birine donorlyq aǵza tabylǵan.
«Jurttyń kóbi «Kútý paraǵynda» turǵandardyń aqshasy, tamyr-tanysy bolsa, kezeksiz donor taba alady nemese aqsha berip kezektiń aldyna shyǵyp ketýge bolady dep oılaıdy. Múlde olaı emes, donorlyq aǵza tabylǵanymen, ol aǵzaǵa sáıkes kele me jáne dál sol sátte syrqattyń densaýlyǵy aǵza almastyrýǵa daıyn bola ma, másele – sonda, – deıdi derekti fılmniń keıipkeri Anar.
Qysqasy, derekti kartınadan túıgenimiz, transplantologııaǵa qatysty aqparattardy kóbeıtý arqyly qoǵamdyq pikirdi ózgertýge bolady. Aýyr da bolsa, bul máseleni qoǵam talqysyna salyp otyrý qajet.
Atalǵan fılmdi túsirýdi táýelsiz rejısser-dokýmentalıst, New York Film Academy túlegi Qanat Beısekeev, prodıýser, Binocle jobasynyń avtory Qaırat Nurmuǵambetov pen jýrnalıst Oksana Akýlovalar 2021 jyldyń qarashasynda bastaǵan. Fılmniń taǵy bir mańyzdy tusy – avtorlar ótken jyly kúzde keıipkerler basynan ótip jatqan ózgeristerge qaıta oralady. Mysaly, tórt balanyń ákesi Ádilhan Jumabaev óz basyna túskenshe ómirde ózgeniń azǵasyna zárý adamdardyń bar ekenin, tipti «Kútý paraǵy» degen bolatynynan múldem habarsyz bolǵan. 14 jyldaı buryn búıregi jaramaı qalǵannan keıin, 2013 jyly Belarýsta donorlyq búırek salǵyzǵanymen, araǵa úsh jyl salyp aǵza ony qaıtaryp tastaıdy. Ádilhannyń da qazir «Kútý paraǵynda» turǵanyna jeti jyldaı bolǵan. Baqytyna oraı, bul keıipkerge týra kınozalda halyq qarajat jınaýdy bastady. Áriptesimiz, kásibı jýrnalıst, tanymal bloger Álisher Elikbaev sol arada óz qarajatynan 1 mln teńge beretinin málimdedi. Qajetti qarajat jınalsa, Ádilhan óz elimizden bolmasa da, ózge elden donor tabýy múmkin.
Al Qazaqstanda aǵza satý-satyp alý qylmystyq áreket bolyp sanalady. Aǵzasyn satqan da, satyp alǵan da qylmystyq jaýapkershilikke tartylady. Tek jaqyndary ǵana týysqandaryna aǵzasyn tegin berýge sheshim qabyldaýǵa tıis. Alaıda eń jaqynyńnyń ózi mundaı táýekelge bara bermeıtini de shyndyq.
Fılm barysynda on jyldan beri donorlyq júrekpen júrgen otandasymyz Jánibek Ospanovty da kórdik. Ol – elimizde birinshi bolyp júrek transplantasııasy jasalǵan baqytty adam. Oǵan kezinde Igor Vorotnıkov degen azamat mıy ólgen óz anasynyń júregin salýǵa kelisim bergenin bilemiz. Igordiń «ıá» degen jalǵyz sózinen keıin Jánibek qazir ekinshi ómirin ǵana súrip otyrǵan joq, Álibek atty uly da dúnıege kelgen.
Túsirilim barysynda «Strategııa» áleýmettik jáne saıası zertteýler ortalyǵy qazaqstandyqtardyń transplantologııaǵa qatysty pikirin bilý maqsatynda arnaıy saýaldama júrgizipti. Áleýmettanýshylar aqparat taratý arqyly aǵza donorlyǵy taqyrybyna yqpal etýge bola ma, osy máseleni qaýzaǵan aqparattar qaıtys bolǵannan keıingi donorlyqqa qatysty kózqarasty ózgerte ala ma degen negizgi suraqtarǵa jaýap izdeıdi. Túrli ult ókilderi tartylǵan saýaldama eki kezeńnen turady. Birinshisi – «Transplantologııa jaıly ańyz ben aqıqat» taqyrybyndaǵy leksııaǵa deıin, ekinshisi – 40 mınýttyq leksııa aıaqtalǵannan keıin júrgizilgen. Osydan keıin respondentterdiń leksııaǵa deıin jáne keıin bergen jaýaptary salystyrylady.
Áleýmettik eksperıment barysynda lektor, «MedSupportkz» qozǵalysynyń jetekshisi, dáriger Botagóz Káýkenova Qazaqstandaǵy transplantologııanyń qazirgi jaı-kúıi, taqyryp tóńiregindegi shyndyqqa janaspaıtyn qaýesetter, donorlyq týraly zań, bul máseleniń moraldyq jaǵy, aǵza almastyrýǵa zárý pasıentter udaıy betpe-bet keletin kedergilerdi qozǵaıdy. Qos saýaldama nátıjesi leksııadan keıin aýdıtorııanyń eldegi aǵza donorlyǵyna qatysty pikiri ózgergenin kórsetip otyr.
Leksııaǵa deıin respondentterdiń basym bóligi (44%) donorlyq organ qajet pe degen suraqqa jaýap berýge qınalǵan bolsa, dáristi tyńdaǵannan keıin olardyń pikiri ózgerip, donorlyq aǵzanyń tapshylyǵyn ótkir problema retinde moıyndaǵan (59%). Saýaldarǵa jaýap berýge qınalǵandardyń úlesi eki esege, 44%-dan 22%-ǵa tómendegen. Sonymen qatar olardyń qaıtys bolǵannan keıingi donorlyqqa qatysty pikiri de ózgerdi. Leksııadan keıin «bul ıdeıany senimdi túrde qoldamaımyn» degen jaýapty tańdaǵandar sany 4 esege, ıaǵnı 15%-dan 4%-ǵa deıin tómendegen. Atalǵan ıdeıany qoldaıtyndar úlesi aldyńǵy 19%-dan 26%-ǵa deıin kóterilip, «Bireýdiń ómirin saqtap qalý úshin qaıtys bolǵan týysyńyzdyń aǵzasyn berýge kelisim beresiz be?» degen saýaldyń jaýabyn salystyrsaq, kelisim beremin dep senimdi túrde jaýap bergender úlesi 19%-dan 30%-ǵa deıin artyp otyr. «О́z aǵzańyzdy basqa adamdarǵa berý týraly ósıethat jazýǵa kelisim berer me edińiz?» degen suraqqa oń jaýap bergender sany 4%-dan 22%-ǵa deıin artqan. Odan úzildi-kesildi bas tartqandar sany 44%-dan 30%-ǵa deıin qysqarǵan.
Qoryta aıtqanda, áleýmettanýshylar saýaldama nátıjesine qarap transplantologııa taqyrybyna qatysty aqparattardy kóbeıtý arqyly azamattardyń aǵza donorlyǵy máselesine túsinistikpen qarap, oń sheshim qabyldaýyna yqpal etýge bolady degen tujyrymǵa kelip otyr. Sondyqtan adamdardyń transplantologııaǵa kúmánmen qaraýynyń bir túıtkili de osy degen tujyrym jasaýǵa bolady. Durys aqparatty kóbeıtý aıtarlyqtaı jyldam nátıje bere qoımasa da, adamdardy bir sát bolsa da osy problema jaıly oılanýǵa ıtermeleıdi. Bizdiń qoǵam úshin jabýly kúıinde kele jatqan taqyrypqa degen kózqarasty ózgertedi.
Qazir elimizde aǵza almastyrýǵa zárý 3 532 adam kezek kútip júr, onyń – 67-si – bala. О́kinishke qaraı, 2021 jyly jáne 2022 jyldyń 10 aıynda donor aǵzasyn kútken 558 pasıent kóz jumǵan.
Al joba avtory, jýrnalıst Oksana Akýlova derekti fılmge arqaý bolǵan oqıǵalardy osydan bir jyl buryn jaza bastaǵan. Osy bir jyl ishinde keıipkerler ómiri qanshalyqty ózgergeni ashyp kórsetilgen. Onyń aıtýynsha, qaıtys bolǵannan keıingi donorlyq jaıly kóbirek aıtý qajet jáne bul másele jabyq taqyryp qatarynan shyǵýǵa tıis. Qazaqstanda bul – qorqynysh pen qaýesetten ári asa almaı otyrǵan baǵyttardyń biri. Sonyń saldarynan elimizde baqılyq bolǵannan keıin donor bolǵysy keletinderdiń sany tym sırek.
ALMATY
