Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Elde jekemenshik mektepter áli ashylmaǵan tusta ata-analardyń basym kópshiligi balasynyń jaqsy oqyp, sapaly bilim alýy ynta-jigerine, talpynysyna, tárbıesine baılanysty dep topshylady emes pe? Túısikte «Balalardyń múmkindigi birdeı. Osaly joq» degen sıpattaǵy oı qalyptasyp, sanaǵa sińip jatqany qazir ǵoı. Buryn (qazir de bar-aý) muǵalimder joǵary synyptaǵy ozat oqýshynyń deńgeıine kóbirek kóńil bólse, úlgerimi tómen balalar nazardan tys qalatyn. «Tentekti tentek dese, bórki qazandaı bolady» degen. Oqýshyny oqymaıdy eken dep erkine jiberse, bala da muǵalimniń osy áreketin sanaǵa túıip jetiledi ǵoı. Elimizde balanyń bos ýaqytyn tıimdi uıymdastyrý úshin mektepten tys qosymsha úıirme jáne sport nysandaryn ashýǵa basymdyq berýiniń máni osynda sekildi.
Ári byltyr «Jaıly mektep» ulttyq jobasynyń qolǵa alynýy tekten-tek emes. Ata-analar balanyń úlgerimine tómengi synyptan bastap qaraılassa, bilimniń negizin sanaǵa sińirgen oqýshy orta jáne joǵary synypta ózi úshin izdene bastaıdy. Qazaq otbasylarynda kóbine-kóp úı kenjesiniń úlgerimi tómen bolatyny, saıyp kelgende balanyń sabaǵyna jiti nazar aýdarmaǵannan bolsa kerek.
Oqý-aǵartý mınıstrliginiń málimetine súıensek, elde jan basyna shaqqandaǵy normatıvtik qarjylandyrý sheńberinde 500-ge jýyq jekemenshik mektep jumys isteıdi. Onyń 300-den astamy – aqyly. Osy tusta jekemenshik mektepterdiń úlesin arttyrýǵa arnalǵan baǵdarlama birinshiden, mekteptegi oryn tapshylyǵyn joıýǵa baǵyttalǵanyn aıta ketkenimiz jón. Sebebi elde úsh aýysymda bilim beretin, eski, apatty jaǵdaıdaǵy mektepter bar. Ekinshiden, bilim berý sapasyn jaqsartyp, pedagog mártebesin arttyrýǵa yqpaldasady. Úshinshiden, ınvestorlar úshin uzaqmerzimdi bıznes joba. Ashyp aıtar bolsaq, memleket jeke kásipkerlerge 8 jyl sheńberinde mektep salǵany úshin 96 AEK, mektepti jańartqany úshin 47 AEK, sonymen qatar operasııalyq shyǵyndar úshin jylyna bir oqýshyǵa orta eseppen 500 myń teńgeden asa qarajat aýdarady. Iаǵnı aldymen kásipker óz qarajatyna mektep salady. Mekteptiń qurylysy aıaqtalǵan soń memleketten aqshalaı tólem ala bastaıdy. Jeke mektep kásipkerdiń menshiginde qalady jáne kásipker qalaýy boıynsha oqý aqysyn belgileıdi. Bul rette jekemenshik mektepterde oqý aqysy qazaqstandyq oqytý nysany kezinde jylyna 1 200 AEK-ten jáne halyqaralyq oqytý nysany kezinde jylyna 2 400 AEK-ten aspaýǵa tıis degen qaǵıda bar. Memlekettik tólemder tek mektepte oqıtyn balalardyń naqty sanyna qaraı tólenedi. Osyǵan baılanysty oqýshylardy óz mektebine shaqyrý úshin aqyly mekteptiń baǵasy men sapasy talapqa saı, kóńilge qonymdy bolýy kerek.
Astana qalasy ákimdigi bilim basqarmasynyń málimetinshe, elordada 50 jekemenshik mektep jumys isteıdi. Ondaǵy oqýshy sany – 31 244. Onyń ishinde 5 «Binom school» mektebi memleket-jekemenshik seriktestik aıasynda salynǵan. Aqyly mektepte ata-analar aldyn ala jasalǵan kelisimshart boıynsha belgilengen oqý aqysyn tóleıdi, al «Binom school» mektebinde orta bilimge memlekettik bilim berý tapsyrysy boıynsha jan basyna qarjylandyrý «Qarjy ortalyǵy» AQ arqyly júrgiziledi. Iаǵnı osy mektepte ata-analar oqýǵa aqsha tólemeıdi. Barlyq jekemenshik mektep bilim berý qyzmetin júrgizýge quqyq beretin lısenzııa boıynsha jumys isteıdi. Sondaı-aq mektepterdiń oqý jospary bilim basqarmasymen kelisilip, bekitiledi. Demek aqyly mekteptiń bilim berý saıasatymen qatar bilim berý baǵdarlamasy da baqylaýda.
Oqymaıtyn oqýshy joq
Aqyly mektepke suranys joǵary. Mysaly, elordada 2018 jyly ashylǵan «Astana Garden School» mektebi búginde básekege qabiletti ekenin dáleldep otyr. Atalǵan mekteptiń damý jáne zertteý jumystary jónindegi departamentiniń dırektory Maqsat Janpeıisov mektep ashylǵan tusta nebári 5 oqýshyny qabyldaǵanyn, keıinnen oqýshylardyń sany 40-qa jetkenin aıtady.
– Bizdiń mektepte bilim alýdy oılastyrǵan balalardyń sany toqsan saıyn arta bastady. О́ıtkeni biz o basta mektepke senim artyp kelgen 40 oqýshynyń ózin azsynbaı, asa qurmetpen qaradyq. Mektep basshylyǵy oqýshylardyń joǵary oqý ornyna túsýine, durys tańdaý jasaýyna basa nazar aýdardy. Iаǵnı IELTS, SAT syndy testilerge daıyndyqty kúsheıtip, oqýshylardyń sheteldegi joǵary oqý ornynda bilim alýyna járdemdesetin daǵdylaryn damyttyq. Akademııalyq jazý, kreatıvti jazý, synı oılaý, erektiler qozǵalysy, áleýmettik joba, ǵylymı joba, bıznes jobaǵa mán berdik. Qysqasy, oqýshylardyń shetelge oqýǵa túserde qajet bolatyn qujattaryn keńeıtýge tyrysamyz. Sondyqtan oqýshylarymyz alǵashqy jyldan-aq jaqsy nátıje kórsetti. 40 oqýshynyń barlyǵy derlik sheteldegi jáne eldegi úzdik joǵary oqý oryndaryna oqýǵa tústi. Mektepte 2019 jyly 86 oqýshy bolsa, 2020 jyly – 134, 2021 jyly – 357, byltyr qazan aıyndaǵy esep boıynsha 770 oqýshy qabyldansa, qazir shamamen 800 oqýshy bar. Oqýshylarymyzdyń Eýropa, Amerıkanyń 19 elinde bilim alýyna múmkindigi bar. Mektep ashylǵaly sheteldegi joǵary oqý oryndarynan bizdiń oqýshylarǵa 208 shaqyrtý tústi. Onyń ishinde 31 oqýshyny sheteldiń bedeldi oqý oryndary tegin oqýǵa shaqyrsa, 60 oqýshyny jeńildikpen shaqyrdy, – deıdi ol.
Byltyr paıdalanýǵa berilgen mekteptiń jańa ǵımaratynyń qurylysyna ınvestorlar járdemdesken. Aqyly mektepterdiń taǵy bir artyqshylyǵy, ata-analar balasyna qosymsha úıirme izdep áýre bolmaıdy. Mektep ujymy balanyń qaı baǵytta bilimin jetildirýge beıil ekenin bilip, mamandyq tańdaýǵa da járdemdesedi. Bastaýysh, orta jáne joǵary synyptyń oqýshylary sheteldiń ozyq bilim berý tásilderin meńgerip shyǵady. Iаǵnı bilim berý baǵdarlamasyna halyqaralyq standarttar engizilgen. Atalǵan mektepke qazir memleketten ár balaǵa jan basyna qarjylandyrý esebinen aqsha túsip otyrady. Endi osy ujym halyqaralyq dárejedegi mektep mártebesin alsa, ár oqýshyǵa bólinetin qarjynyń kólemi de artady.
Munda oqý aqysy balanyń qaı synypta oqıtynyna qaraı belgilenedi. Joǵary synypta oqıtyn oqýshylardyń oqý aqysy da joǵary bolady. Ashyp aıtar bolsaq, tómengi synypta oqıtyn oqýshylardyń ata-anasy jylyna 4 mln teńgeniń shamasynda aqsha aýdarsa, orta synypta – 5 mln, al joǵary synypta oqıtyn oqýshylarǵa belgilengen oqý aqysy – 6 mln teńgeniń mańaıynda. Balalardyń mektep formasy, sporttyq kıimi, oqýshylardyń tańǵy 8:00-den keshki 17:00-ge deıin mektepte ýaqytyn tıimdi ótkizýi, tipti tórt mezgil tamaǵy osy qarajatqa kiredi. Qysqasy, ata-analar balanyń bilimine bas qatyrmaıdy. Shyntýaıtynda, oqý aqysy qymbat mundaı mektepterde ekiniń biriniń bilim alýyna múmkindik joq. Osydan keıin bilim bızneske aınalmady dep aıtyp kór. Endi taqyryptyń ózegi bolǵan saýalǵa oralsaq, aqyly mekteptiń damý jáne zertteý jumystary jónindegi departamentiniń dırektory Maqsat Janpeıisov te «Oqymaıtyn oqýshy joq, qyzyqtyra almaıtyn muǵalimder», deıdi.
– Eń áýeli oqýshyny pánge qyzyqtyrý qajet. Eger oqýshy taqyrypty ne úshin úırenýge tıis ekenin túsinse, ol mindetti túrde pándi meńgeredi. Ol úshin muǵalim sabaqqa tyńǵylyqty daıyndalyp, sabaqtyń barysyn josparlap, ol jospardy izdeniske negizdese nátıje shyǵady. Muǵalimder ár balaǵa jeke tulǵa retinde qarap, ár oqýshyǵa jeke kóńil bólýi kerek dep oılaımyn. Bizdiń memlekettik mektepterden aıyrmashylyǵymyz, bálkim muǵalimderdiń ár oqýshyǵa kóńil bólip, tulǵa retinde ár balany syılaýynda, jaqsy kórýinde bolsa kerek. Bizde muǵalimderdiń mıssııasy bar. Mysaly, sheteldiń mańdaıaldy oqý oryndarynda bilim alǵan muǵalimder óziniń túıgen-bilgenin oqýshylarǵa túsindirgisi keledi. Oqýshylardyń qabiletin arttyryp, álemdegi, eldegi beldi JOO-ǵa túsýine barynsha járdemdesedi. Sondaı-aq muǵalimder balalardy shetelde qalyp ketpeı, týǵan, ósken, óngen ólkesine qyzmet etýge úndeıdi. Bizdiń maqsatymyz bıznes qurý emes. Maqsatymyz – oqý-aǵartý isine óz úlesimizdi qosý, – deıdi AQSh-tyń Kalıfornııa shtatynda bilim alǵan sala mamany.
Osy mektepte M.Janpeıisov syndy shetelde bilimin shyńdaǵan muǵalimder kóp. Mektep basshylyǵy da sheteldiń úzdik oqý oryndarynan bilim alypty. Árıne, mektepte tek shetelde ǵana emes, elimizdiń JOO, mektepterinen kelgen pedagogter de bar. Olar da mektepke jumysqa ornalasý úshin sheberligin dáleldeıdi. Atalǵan mektepte balasyn oqytýǵa nıetti ata-analar kóp. Qazirdiń ózinde bir orynǵa shamamen 6 oqýshy úmitker desedi. Osy tusta «Astana Garden School» mektebine 5 balasyn oqýǵa bergen kópbalaly ana Aıgúl Elýbaevanyń pikirin bilgen edik.
– Joldasymyz ekeýmiz jeti bala tárbıelep otyrmyz. Qazir eki úlken qyzymyz – stýdent. Aqyly mektepke barǵan ekinshi qyzymyz qazir BAÁ-Brıtanııalyq ýnıversıtetinde oqıdy. Keıingi perzentterimiz 9, 7, 5, 4 jáne 2-synypta oqıtyn balalarymyzdy osy mektepke aýystyrdyq. Munda joǵary synyptyń oqýshylaryna álemniń bedeldi ýnıversıtetterinde bilim alýǵa jaǵdaı jasalǵan. 8, 9-synyptan bastap 11-synypqa deıin muǵalimder balanyń qandaı baǵytta bilim alýǵa qyzyǵatynyna qarap, qandaı oqý ornyna tapsyrý tıimdi ekenin aıtady, jol nusqaıdy. Mundaıdy ózge mektepterden kórgen emespin. Sosyn ata-ana retinde ózimiz qosymsha kýrstar izdep sabylmaımyz. Bizde balalarymyz shetelde oqysa da keıin elde jumys istese, elge kómegi tıse degen nıet qoı. Al aǵylshyn mektepterinde ulttyq qundylyqtarǵa asa nazar aýdara qoımaıdy. Sodan ekinshi qyzymyz 10-synyptan aqyly mektepke aýysty. Kóp uzamaı 11-synyp oqyp júrgende shetelden oqýǵa shaqyrtý aldy. Árıne, oqý aqysy arzan dep aıta almaımyz. Qazir aqyly mekteptegi balalarymyz jeńildikpen oqyp jatyr, – deıdi ana.
Mekteptiń de ozyǵy bar
Astana qalasyndaǵy Qaıym Muhamedhanov atyndaǵy №90 ulttyq gımnazııa dırektory Aıatjan Ahmetjannyń aıtýynsha, memlekettik mektep pen jekemenshik mektep arasynda aýyz toltyryp aıtarlyqtaı aıyrmashylyq joq.
– Memlekettik mekteptiń de ozyǵy bar. Nashary da joq emes. Aqyly mektepter de týra osyndaı degim keledi. Iá, qazir jurttyń múmkindigi bolsa balasyn jekemenshik mektepke súıreýiniń basty sebebi nede degen saýal týady. Aıtaıyn, birinshiden, memlekettik mekteptegi synyptarda bala sany kóp. Aqyly mekteptegi bir synypta – 15, ári assa, 20 bala oqıdy. Tipti bir synypta 12, 13 bala oqytatyn jekemenshik mektepter bar. Ekinshiden, kóbinde jekemenshik mektepterdiń materıaldyq bazasy memlekettik mektepten kósh ilgeri bolady. Jeke mektepterdiń birli-ekili osyndaı artyqshylyǵy bolmasa, aýyz toltyryp aıtarlyqtaı metodıkalyq ádis-tásilderi joq. Endi keıbir aqyly mekteptegi muǵalimder memlekettik mekteptegi muǵalimderden artyq aqsha alyp otyrǵan soń, ustazdardyń sapasy jaqsy bolyp jatady. Osylaısha, memlekettik jáne aqyly mekteptiń de artyq jáne kemshin tustary bar dep aıtar edim, – deıdi tájirıbeli ustaz.
Bilim salasynda túrli qyzmette bolyp, abyroıly eńbek etken ardager ustaz Esenkúl Qohaevanyń da pikiri osyǵan saıady.
– Qazir aqyly mektepte balalar jaqsy oqıdy, onda bilim sapasy joǵary degen kózqaras qalyptasqan. Al jalpy orta bilim beretin mektepterde balalardyń bilim sapasy ártúrli bolsa, mektep-gımnazııalarda joǵary. О́ıtkeni gımnazııaǵa ozat, iriktelgen balalar qabyldanady. Muǵalimder de solaı irikteledi. Aqyly mektepte oqıtyn balalardyń bilim sapasy da árqalaı. Balasyn aqyly mektepke bergen ata-analardyń pikirin estidik. Aqyly mekteptegi ár synypta oqýshy sany az bolady. Muǵalimniń 10-15 balany oqytýy jeńilirek. Sondaı-aq mektepke ata-analar aqsha tólegen soń, muǵalimderdiń de bilimdi shákirt tárbıeleýge yntasy joǵary bolady dep oılaımyn. Menińshe, qandaı mektep bolsa da muǵalimniń sabaq berý ádistemesi durys bolsa, oqýshylardyń bilim sapasyna oń áser etedi. Tipti taqyrypty túsindirgen muǵalimniń sóıleý máneri, mádenıeti, daýsynyń yrǵaǵy, jaǵymdylyǵy da balaǵa áser etedi. Muǵalimi bilimdi bolsa, bala qandaı mektepte oqysa da sol pándi jetik meńgeredi. Men ózim pedagogıkalyq sheberlik ortalyǵynda basshylyq qyzmette júrgende ár mektepten kelgen muǵalimniń deńgeıi ártúrli bolatynyn bildim. Sonyń ishinde alǵyr, belsendi, bilimdi, sózge usta, neniń durys, neniń burys ekenin bajaılaı biletin, óz oıyn ashyq aıta alatyn muǵalimder bar edi. Keıinirek mektepten kelgen muǵalimderdiń arasynda deńgeıi tómendeý, kitap sózimen sóıleıtin, tipti óziniń pánin jetik meńgermegen muǵalimderdi de kórdik. Myqty ustaz qaıda eńbek etse de ózi bilimdi, ári túıgen-bilgenin oqýshyǵa túrli ádispen jetkizetin qabileti bolsa, oqýshy da alǵyr bolady. Balasyn aqyly mektepke bergen ata-analar ózderine jaýapkershilik alǵysy kelmeıdi. Aqshasyn tólep otyrmyz, mektep oqytady deıdi de balanyń bilimine bas qatyrmaıdy, – dedi ardager ustaz.
Al psıholog Aıgúl Abdrahmanova aqyly mektepte oqıtyn balalardyń kóbine jaýapkershiligi joǵary bolatynyn jetkizdi.
– Myna mektep jaqsy, myna mektep nashar dep short kesip aıta almaımyz. Alaıda memlekettik mekteptegi balalar qarapaıym, onda básekelestik asa joǵary emes. Al aqyly mektepterdegi oqýshylardyń mendik qasıetteri joǵary bolady. Iаǵnı aqsha berip oqyǵan soń, jaýapkershiligi joǵary bolady. Muǵalimderde de qulshynys joǵary bolady. Olardyń bos ýaqyty joq. Kún tártibinde bos ýaqyty kóp balalar ǵalamtorǵa, taǵysyn taǵy jaǵymsyz nárselerge áýestigi bolyp jatady. Aqyly mektepterde úıirmeler kóp. Muǵalimder oqýshynyń tańdaǵan baǵytynda bilim berýge kóbirek kóńil bóledi. Memlekettik mektepterde úıirmeler bar bolsa da, balalar sol múmkindikti 100 paıyz paıdalanyp jatyr dep aıta almaımyz, – dedi psıholog.
Bilim salasyna engizilgen reformalardyń túp negizi bilimdi, tárbıeli, básekege qabiletti urpaq qalyptastyrýǵa baǵyttalǵany belgili. Bilim berýdiń ozyq úlgidegi ádis-tásilderin Oqý-aǵartý mınıstrligi saralap, halyqtyń bolmysyna, tabıǵatyna saı keletin ozyǵyn kezeń-kezeńimen usynýda. Bul az deseńiz, qazirgi bilim berý baǵdarlamasynyń kúrdeli ekenin aıtyp, shyryldaıtyn ata-analar bar. Sonyń ishinde aqyly mektep ashýdaǵy eń negizgi maqsat básekege qabilettilikti arttyrý, oryn tapshylyǵyn azaıtý bolǵany anyq. Al kez kelgen ata-ana balasyn qaı mektepte oqytsa da erteń úlgili, alǵyr, tárbıeli azamat bolsyn dep úmit artady jáne sol nıetine ishteı senedi. Endeshe, bilimge umtylǵan jas ulan shyn izdense, qaı mektepte oqysa da jaqsy nátıjege qol jetkizedi degen aldyńǵy aǵa býynnyń túsinigin de teriske shyǵara almaımyz.
