Saýda sóresindegi otandyq taýardyń úlesi

Biraq byltyrǵy daǵdarys daýyly qatty boldy. Qazaqstan ekonomı­kasy tyǵyryqqa ábden tireldi. Úki­met geosaıası daǵdarystan týyn­­da­ǵan zor qıyndyqqa qarsy yń­ǵaıly jospar qura almady. Sol sebep­ti bir­­neshe ret Prezıdent syny­na da ushy­rady. Dál qazir halyq úshin eń qa­jettisi – azyq-túlik pen tu­tyný ónim­derine qoljetimdi baǵa, bız­nes úshin keregi – qolaıly shart­tarǵa ıe ká­sip­kerlik jobalar. Osy rette Saý­­da jáne ıntegrasııa mınıstr­li­gi­ne ha­barlasyp, bıyl atqarylar jo­­ba­larǵa qatysty saýaldar qoıǵan edik.

Elimizde bıyldan bastap zamanaýı saýda ınfraqurylymdaryn jasaý isi belsendi túrde qolǵa alynyp, aýmaǵy 3-ten 50 myń sharshy metrge deıingi saýda ortalyqtaryna paıyzdyq mólsherlemesin jyldyq 6 paıyzben sýbsıdııalap, 5 mlrd teńgege deıin nesıe berilmek. Birinshi kezekte osy maqsatqa 20 mlrd teńge bólinedi. Saýda jáne ıntegrasııa mı­nıstr­liginiń habarlaýynsha, qazir ór­kenıetti saýda formatynyń úlesi 75 paıyzǵa jetken. Mundaı zamanǵa saı saýda ortalyqtarynyń bolýy taýar­lardyń kóleńkeli aınalymy problemasyn sheshýge jaǵdaı jasaıdy. 

Salalyq vedomstvonyń bizge bergen túsiniktemesi boıynsha, mem­le­kettik qoldaý sharasy zamanaýı formattaǵy saýda nysandaryn qurý esebinen saýda ınfraqury­ly­myn damytý úshin qajet. Bul oraı­daǵy basty maqsat – saýda alań­darynyń qoljetimdiligin arttyrý.

«Zańǵa sáıkes saýda ortalyǵy – aralas assortımenti bar kóptegen ishki saýda sýbektisi usynǵan saýda obektisi, 25 myń jáne odan da kóp ataýdan (birlikterden) turatyn assortıment kólemi, óz aýmaǵynyń shekaralary sheginde (saýda jelilerine kiredi nemese kirmeıdi) avtokólik quraldaryn qoıýǵa arnalǵan alańy bolady. Qazir­gi tańda jergilikti atqarý­shy or­gandarmen birlesip qazirgi zaman­ǵy formattaǵy saýda alań­dary­nyń qajettiligine taldaý júrgi­zilýde», dep jaýap berdi. Biraq bizdiń birneshe saýalymyz suraýly kúıinde qaldy. Atap aıtqanda:

«Jyldyq 6 paıyzben nesıe rásim­deıtin saýda oryndarynyń aldyn ala tizimi bar ma?»

«Nesıeni alǵan saýda ortalyq­tary ol qarajatty qandaı maqsatqa jumsaı alady?

«Mundaı tıimdi nesıeni óndirý­shilerge de usyný josparda bar ma?»

«Nesıe qarajaty qaıdan bólinedi?».

Saýda salasyndaǵy taǵy bir ma­ńyz­dy másele – áleýmettik mańy­zy bar ónimder baǵasyn turaq­tan­­dyrý jaıy. Zańǵa sáıkes áleý­mettik mańyzy bar azyq-túlik taýa­ry­na (ÁMAT) shekti saýda úste­­me­siniń mólsheri óndirýshiniń satý baǵasynyń nemese kóterme jetkizýshiniń satyp alý baǵasynyń 15 paıyzynan aspaýǵa tıis.

«Monopolııaǵa qarsy retteý sharalary boıynsha júrgizilip jat­qan jumys sheńberinde básekelestik­ti qorǵaý salasyndaǵy zańnamany buzýshylyqtarǵa jol bermeý, sondaı-aq ÁMAT óndirýshilerimen, saýda jelilerimen jáne kóterme jetkizýshilermen ÁMAT saý­da ústemesin 15 paıyzdan 10 pa­ıyzǵa deıin tómendetý boıynsha monopolııaǵa qarsy komplaens jasalady. Bul kelisimder erikti negizde iske asyrylady. 2022 jylǵa taýyq jumyrtqasy, un óndirýshilerimen, saýda jelilerimen jáne qant, kúrish, qaraqumyq, jemis-kókónis ónimderi men sıyr etiniń kóterme jetkizýshilerimen 175 monopolııaǵa qarsy komplaens aktisi jasaldy», delingen bizge usynylǵan jaýapta.

Qazir vedomstvo Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi, Básekeles­tik­ti qorǵaý jáne damytý agenttigi, «Atame­ken» UKP, «Maıly daqyl­dar­dy qaıta óńdeýshilerdiń ult­tyq qaýymdastyǵy» ZTB jáne «Qazaqstannyń maıly maı odaǵy» qaýymdastyǵy» ZTB-men birlesip ishki naryqta kúnbaǵys maıynyń baǵasyn turaqtandyrý boıynsha is-qımyl josparyn ázirlepti. Soǵan oraı, zaýyttardan saýda jelilerine 10 paıyz saýda ústemesimen tikeleı jetkizý kózdeledi.

Al saýda jelileri óz sóresine qazaqstandyq ónimderdi kóbirek qoıýǵa qanshalyqty qulyqty? Mı­nıstr­liktiń habarlaýynsha, Qazaq­stan Res­pýb­­­lı­kasynyń Ishki saýda qaǵı­dalaryna sáıkes otandyq óndiristiń azyq-túlik taýarlary jalpy saýda alańynyń jáne (nemese) sórelik keńistiktiń keminde 30 paıyz saýda alańynda jáne (nemese) sórelik keńistiginde ornalas­tyrady.

«Qazaqstandyq ónimdi jyljytý maqsatynda «Qazaqstanda jasalǵan» brendimen jalpyulttyq jobany iske qosý jumystary júrgizilýde. Onyń ishinde, «Qazaq­standa jasalǵan» uǵymyna sáıkestik krıterıılerin aıqyndaý josparlanýda. О́nimdegi jergilikti qamtý úlesin ulǵaıtý bo­ıynsha otandyq óndirýshilerdi yntalandyrý maqsatynda memlekettik qoldaý sharalaryn negizinen otan­dyq shıkizatty nemese komponent­ter­di paıdalanatyn óndirýshilerdiń paıdasyna baǵyttaý usynylady. Sondaı-aq ishki saýda erejelerine otandyq taýar óndirýshilerdiń azyq-túlik taýaryn saýda jelileriniń sórelerinde ornalastyrý paıyzyn 30-dan 50 paıyzǵa deıin ulǵaı­tý bóliginde ózgerister engizý týraly máse­le pysyqtalyp jatyr», delin­gen habarlamada.

Mınıstrliktiń habarlaýynsha, azyq-túlik taýarlarynyń ımport­qa táýeldiligin tómendetý úshin Úki­met júıeli qujattardy qabylda­dy. Máselen, agroónerkásiptik ke­­shen­di damytýdyń 2021-2025 jyl­darǵa arnalǵan ulttyq jobasy sheńberinde ımportqa táýeldi tamaq ónimderiniń árbir baǵyty boıynsha naqty ınvestısııalyq jobalar anyqtalyp, iske asyrylmaq.

«Nátıjesinde, 2024 jyldyń sońyna deıin qantty qospaǵanda, ónimniń osy túrleri boıynsha ishki naryqtyń qamtamasyz etilý deńgeıin 100 paıyzǵa, al qant bo­ıynsha 80 paıyzǵa jetkizý mindeti qoıyldy. Azyq-túlik qaýipsizdigin qam­tamasyz etý maqsatynda 31 is-sha­rany kózdeıtin 2022-2024 jyl­darǵa arnalǵan azyq-túlik qaýip­sizdigin qamtamasyz etý jospary qabyldandy. Bul jospar azyq-tú­lik taýarlarynyń fızıkalyq jáne ekono­mıkalyq qoljetimdiligin, tamaq ónimderiniń sapasy men qaýip­sizdigin qamtamasyz etýge baǵyt­talǵan. 230 ınvestısııalyq jobany (2022 jyly – 80 joba, 2023 jyly – 85 joba, 2024 jyly – 65 joba) iske asyrý josparlanǵan, bul halyqty otandyq óndiristiń azyq-túligimen qamtamasyz etýge múmkindik beredi», delinedi vedomstvo jaýabynda.

Osylaısha, 2024 jylǵa qaraı negizgi ımportqa táýeldi taýarlar (alma, balyq, shujyq ónimderi, irimshikter men súzbe, qus eti) bo­ıynsha 100 paıyz qamtamasyz etýge qol jetkizý josparlanyp otyr.

Buǵan deıin Saýda jáne ıntegrasııa vıse-mınıstri Arman Shaqqalıev mınıstrliktiń saýda jelilerin aınalym shemalary boıynsha qarjylandyrýdan bas tartyp, óndirýshilerdi tikeleı qar­jylandyra bastaıtynyn málim­degen edi.

«2023 jyldan bastap otandyq aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler aqpanǵa deıin 2023 jylǵy kúzgi eginge qarajat alatyn bolady. Forvardtyq aqsha agroónerkásip keshenderine aldyn ala kelisimsharttar jasaýǵa jáne óńirdiń kókónisterge degen úsh aılyq qajettiliginen ónim kólemi­niń 30 paıyzyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Iаǵnı óndirýshi­niń ishki naryqqa kókónister men jemisterdi jetkizý boıynsha qarsy mindettemeleri bolady», degen edi. 

Taǵy bir mindet – erte kókónis­terdi satyp alýdy qamta­masyz etý. Olardy ýaqtyly satyp alý maýsym­ara­lyq ke­zeńde ba­ǵanyń kúrt aýyt­qýyn bol­dyrmaýǵa kó­mek­­tesedi. Vıse-mınıstrdiń aı­týynsha, Tá­jik­stan men О́z­bekstannan pııaz, sábiz jáne qy­ryqqabat jet­kizý boıynsha aldyn ala kelisim­der jasalǵan. Sondaı-aq Iran men Páki­stannan kókónisterdi ım­port­­­taý máselesi pysyqtalýda. О́ńir­­lik turaqtandyrý qorlary sáýir men maýsym aralyǵynda naryq­ty kókónistermen qamtymaq. Olar­dyń negizgi mindeti – baǵanyń maýsymdyq aýytqýyna jol bermeý.

Vedomstvo málimeti boıynsha, qazirgi ýaqytta óndiris kólemi ha­lyqtyń qajettilikterin ótemeıtin 19 áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń tizbesi anyqtal­dy. Buǵan, atap aıtqanda, sút jáne sút ónimderi, sondaı-aq taýyq eti kiredi.

A.Shaqqalıevtiń aıtýynsha, 2023 jyly respýblıkalyq bıýdjet naq­tylanǵannan keıin iri taýar­ly sút fermalary men taýyq etin óndirýdi ulǵaıtýǵa shamamen 400 mlrd teńge bólý josparlanýda. Bul rette qarajat ataýly ba­ǵyt­talady. Eńbek ónimdiligi joǵa­ry jáne taýar aınalymynyń qada­ǵalanýy bar tájirıbeli taýar ón­dirý­shiler memlekettik sýbsıdııa­ny alý múmkindigine ıe bolady. Min­detti talap – barlyq ónim tek eldiń ishki naryǵyna jetkizilýi kerek.