Kartada joq aral

– Siz izdep, kóremin dep kele jatqan Barsakel­mes áne, aǵaı! Ol anaý alqaptan bastalady.

Osylaı degen jolbasshym Záýresh júıitkı qozǵalǵan máshıne terezesinen aldymyzdaǵy qalyń toǵaıdy nusqady. Onyń bul habaryna aldymen qýandym. Sodan soń degbirsizdene mazasyzdandym. Qýanǵanym: «45 jylǵa jýyq ańsap, armandaǵan tabıǵattyń osy bir jumbaq núktesine tabanym tıdi-aý!» degen shattyq sezimi edi. Al mazasyzdanǵanym: «Baıaǵydan beri biz kitaptan oqyp, sýretterden kórgen bul jerdiń tóńiregindegi teńiz qaıda?» dep kúmándanǵan elegizý bolatyn. Sóıtken jaryqtyq darııa sýy osydan shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt buryn, atap aıtqanda HH-HHI ǵasyrlardyń toǵysynda bul jerden sheginip ketken eken. Kóliktegi ekinshi bir serigim Arman osyny aıtqanda, alaburtqan kóńilim sý sepkendeı basylyp, oıym júdep sala bergendeı kúı keshtim de qaldym. Sebebi osy sátte kóz aldyma talaı jyldardan beri ertegideı elestetip, qııalymmen terbetken romantıkalyq ıllıýzııanyń kúlparsha bolǵan áınekteı synyp, entýzıazmge toly pafostyń da kúrt báseńsı bastaǵandyǵy edi. Osyǵan baılanysty buzylǵan astań-kesteń kóńil-kúıimdi sezdi-aý deımin, rýlde kele jatqan Dastan: «Barsakelmesti baıaǵyda, teńiz sýy bar kezde kelip kórgenińizde ǵoı, shirkin!.. Onda ǵajap bir áserge bólener edińiz», dedi. Osylaı dep ún qatqan ol: «Kesheli bergi yntyzarlyqpen aıtqan áńgimeńizge qaraǵanda, buryn sondaı oı bolyp pa edi sizde», dep maǵan qarsy saýal tastady.

«Iá, bolǵan», – dedim men sonaý artta qalǵan 1977 jyldyń jazyn esime túsirip. Sóıttim de kólik ishindegi serikterime sondaǵy jaǵdaıdy aıta bastadym. «Lenınshil jas» gazetinde jumys istep júrgen kezim edi. О́ziniń qupııasy mol jumbaq álemimen odaqtaǵy «Vokrýg sveta», «Znanıe ı sıla» jýrnaldary men Ortalyq televızııadaǵy «Kınosaıahattar klýbyn» jaýlap alǵan Barsakelmeske syrttaı qyzyǵyp, tánti bolyp júrgen kúnder-tin ol ýaqyt. Máskeý basylymdary men telearnalary tilshileriniń tanymdyq taqyrybyna aınalǵan ol jerge óz respýblıkamyzda turyp, nege barmaımyz, kórmeımiz dep namysqa qamshy basqanymyz bar birde bizdiń. Sóıtip, sol óńirdiń týmasy, kásibı fotograf Alashybaı Esmaǵambetov ekeýmiz jolǵa shyqqanbyz. Aǵa áriptesimmen portty qala Aralǵa kelip at basyn tiregenimizde, oıǵa alǵan isimizdi oryndaýdyń ońaı emes ekendigine kóz jetkize bastadyq. Birinshiden, Barsekelmeske bul jerden aparatyn, qaıtarda ol jaqtan alyp qaıtatyn júk bolmaǵandyqtan, oǵan keme júrmeıdi eken. Ekinshiden, aınalasyna aý salýǵa ruqsat joqtyǵynan biz dittegen aımaqqa balyqshylar barjasy da barmaıtyn bolyp shyqty. Al portqa teń-teń maqta alyp kelip, qap-qap kúrish tıep áketip jatqan úlkendi-kishili kemelerge kelsek, olar teńiz akvatorııasynyń ortasymen eshqaıda burylmaı, Qaraqalpaqstandaǵy Moınaq aılaǵyna tike tartady eken. Biletinderdiń aıtýynsha, Barsakelmeske barar jalǵyz múmkindik ol osy Araldan ár jarty aı saıy­n ushatyn AN-2 samoleti sııaqty. Muny estigende qala mańyndaǵy aerodromǵa asyǵa-aptyǵa jetpeımiz be?! Biraq... Taǵy da sátsizdik. Aeroport bastyǵynyń jaýaby óte qysqa boldy. Aıtqany: «AN-2-niń kezekti reısine deıin áli 8 kún bar. Ony tosýǵa issapardaǵy senderdiń jaǵdaılaryń kele me? Barsakelmeske barǵan soń samolet onda 40-45 mınýt qana aıaldaıdy. Bul merzim aralyǵynda atalmysh jerden ne kórip, ne bilip úlgeresińder? Bárinen de qıyny – AN-2-degi orynnyń joqtyǵy. Mundaǵy ár sharshy metrdi sóz etip otyrǵan qoryqtaǵy ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizip jatqan Almaty, Lenıngrad ǵalymdaryna qajet medıkament, banderol jáne azyq-túlik jáshikteri qoıylatyn oryndarǵa bólinip qoıylǵan. Samolet bortyna myna turǵan ekeýińdi alý úshin odan ol jaqqa aparatyn eki qap kartopty túsirip tastaýymyz kerek. Al bul ondaǵy ekspedısııa múshelerin 15 kúndik nápaqasynan aıyrý degen sóz. Sondyqtan...»

Myna áńgimeden soń bári de túsinikti edi. Osy­ǵan kózimiz jetken biz aeroport basshysyna eshqandaı ýáj aıta alma­ǵanbyz. Gazetke daıyndalatyn Barsa­kelmes týraly qııal­ymyzdaǵy qyzyq materıaldyń ornyna, «Aralsol» kombınatynan «Tuz» degen fotoreportaj ben Qazalydaǵy Ǵanı Muratbaev mýzeıi irgesine japsarlasa ósken alyp aǵash týraly «Úı tóbesindegi úıeńki» atty habar jazyp qaıtqanbyz.

Janymdaǵy serikterim: Barsakelmes memlekettik tabıǵı qoryǵynyń burynǵy bas­shysy, qazirgi Araldy qutqarý uıymy dırek­torynyń orynbasary Záýresh Álimbetova men ózimiz sóz etkeli otyrǵan qoryq mekemesiniń bólim meńgerýshisi Arman Jylqaıdarov jáne júrgizýshi Dastan Jasaralovqa joǵarydaǵy jáıtti aıtyp bola bergenimde, kólik úlken tóbege kelip toqtady. Bul uzyndyǵy 28, eni 12 shaqyrym jerdi alyp jatqan burynǵy Barsakelmestiń ońtústik jaǵy eken. Bıiktigi 100 metrge jýyq jota ústinen aınala alaqan­da­ǵydaı anyq kórinip tur. Bular: qumdy ózek, sek­seýildi dala men qaq sýy bý bop ushyp jat­qan aq taqyrly alqap jáne... alystaǵy Qara­qalpaqstannyń Moınaq jaǵynan býaldyr­lana baıqalǵan uzyndy-qysqaly kógildir jolaq beldeýler. «Bul ne?» – dedik ishimizden oǵan asyqpaı, anyqtap qaraýǵa kúsh salǵan biz. Sóıtsek, 15 shaqyrymdaı jerden áreń baı­qalǵan ol qashqan teńizdiń Qazaq eli jerin­degi juqana jaǵalaýy eken. Araldyń Barsa­kelmes jaǵynan kózge shalynǵan búgingi bir belgi, mine, osy. Budan basqa bul jerde ke­she­gi aıdyndy da aıbyndy darııa­dan eshteńe qalmaǵan.

– Siz teńizdiń ketip qalýymen munda bári bitken, sondyqtan el-jurtqa aıtyp jetkizetin eshteńe qalǵan joq dep oı­lamańyz, – dedi qulazyp turǵan kóńilimdi kótermek bolǵan jolbasshylarym jamyraı til qatyp. – Bul jer týraly talaı týyn­dy jazylyp, túrli derekti fılmder túsirilse de ol dúnıelerden tys qalǵan tyń da sony derekter jetkilikti. Másele buryn qozǵalmaǵan sırek faktilerdiń kózin taba bilýde. Siz, mine, sondaı nárse­lerdi surańyz. Al biz óz kezeginde olardy qaderı-halimizshe aıtyp kóreıik.

– Olaı bolsa, – dedim men ýaqyt ót­kiz­beýge tyrysyp. – Aıtyńyzdarshy, osy Bar­sakelmeske adam aıaǵy eń alǵash qashan, qalaı tıdi eken? Eger ondaı jáıt belgili bolsa, ol ınternette órip júrgen ańyz, efsanalarmen emes, qaǵaz betine túsken, sóıtip naqty qujattar arqyly dáleldengen be?

– Bul taqyryp jóninde Araldaǵy Balyqshylar mýzeıinde bir jádiger bar, – dep ile jaýap qatty Záýresh. – Ol áskerı teńizshi A.I.Býtakovtyń «Dnevnye zapısı plavanııa po Aralskomý morıý v 1848-1849 g.g.» atty eńbegi. Onda patsha ar­mııasynyń ofıseri ol kisi sol ózi aıtqan jyldardyń alǵashqysynyń jazynda «Konstantın» jáne «Nıkolaı» degen eki shhýnamen Barsakelmeske kelip túsedi. Sondaǵy, ıaǵnı kapıtan-leıtenant ol basqarǵan kemelerdiń munda eń alǵash zákir tastap, tuńǵysh turaqtaǵan tusy anaý Jamanmuryn múıisi eken. A.I.Býtakov munda óziniń 26 adamdyq qosynymen bir aıǵa jýyq ýaqyt bolǵanynda eki nársege kóz jetkizedi. Onyń alǵashqysy bulardy osy bir jumbaq jerdiń ósimdikter álemi men jan-janýarlar dúnıesiniń baı­lyǵy keremet tańǵaldyrǵandyǵy-tyn. Sózimiz qurǵaq bolmas úshin naqty derek keltireıik. 250-ge jýyq shóp pen gúl jáne 100-den astam qus túrleri!.. Teńizshilerdiń 35 kún ishinde taýy­p, jınaǵan botanıkalyq gerbarııleri men ornıtologııa ǵylymyna qajet oljalary, mine, osyndaı bolǵan. Shaǵyn aral massıvi úshin bul az ba, kóp pe? Árıne, kóp!

A.I.Býtakovtyń Barsakelmestegi osyn­daı flora men faýnany ashqannan keıingi ekinshi paıymy ol ózderine deıin de munda jergilikti halyq – qazaqtardyń bul jerdi meken etkendigin baıqatatyn zertteýshilik ıntýısııasy edi. Iá, uly dala­nyń perzentteri olar bul aralǵa ylǵı bolmasa da ara-tura kelip-ketip turǵan. Oǵan dálel kapıtan-leıtenanttyń qasyn­daǵy mamandar tapqan tórt qudyq. Ekeýi Barse­kelmestiń soltústik-batys jáne soltús­tik jaǵynda, al qalǵandary araldyń dál ortasy men batysynda ornalasqan olar ekspedısııa basshysynyń jazbalarynda bylaı sıpattalady: «Qudyqtardyń qabyrǵa topyraqtary ishke opyrylyp túspes úshin jaqtaýlar ylǵalǵa tózimdi sekseýil butaqtarymen shegendelip, aýzy shilik pen sheńgel shybyqtary aralastyryla órilip jasalǵan aǵash qaqpaqpen jabylǵan. 2,5 arshyn tereńdikten shyǵyp, móldireı kóringen sý tushy. Ony iship, shól basýǵa, shaı qaınatyp, tamaqqa paıdalanýǵa bolady. Biraq kóp saqtaýǵa kelmeıtini baıqaldy».

Osylaı degen A.I.Býtakov keıbir qazaq aýyldarynyń munda kelip ketýin Qoqan bıleýshileriniń zorlyq-zomby­lyǵymen baılanystyrady. Atap aıtqanda, jatjurttyq kórshilerdiń qaıta-qaıta alym-salyq talap etýinen zárazap bolǵan jaǵalaýdaǵy el teńiz muzy qatqan qys kezinde búkil mal-janymen aralǵa ótip kelip, esterin jıyp otyrǵan. Sóziniń sońyn ol ózderiniń aldynda oryn alǵan bir oqıǵany aıtýmen aıaqtaıdy. «Ekinshi shhýnanyń basshysy, – deıdi ekspedısııa jetekshisi, – kemedegi qara jumysqa jaldanǵan qazaqtardan mynadaı áńgime estigen. Olardyń aıtýynsha araldaǵy jurt­qa uzynqulaqtan Syrdarııa jaǵa­synda bekinis salyp jatqan orys áskerleri kóp keshikpeı Barsakelmeske de keledi eken degen habar jetedi. Bul sózden sekemdengen mundaǵylar: «Eger shynymen solaı bolsa, jatjurttyqtar malymyzdy alyp, ózimizdi quldyqqa salady», – deıdi de osy jylǵy qańtardyń ortasynda teńizdegi qatqan muz ústimen qurlyqqa ótip ketedi». Biz munda kelgendegi araldyń ıesiz jatýy mine, sodan eken».

– Demek... Iá, joǵarydaǵy derekterden baıqaǵanymyz... Barsakelmeste buryndary da adamdar bolǵandyǵy. Olardyń jergilikti qazaq­tar ekendigi. Mine, sodan keıin baryp oǵan aıaq basqan kapıtan-leıtenant A.N.Bý­takov bastaǵan orys teńizshileri ǵoı shamasy.

– Iá.

– Al sóz etip otyrǵan ekspedısııaǵa sondaı araldyń bar ekenin aıtyp, jolbasshy bolǵan kimder dep oılaısyzdar? Sodan soń... Ol kez HIH ǵasyrdyń ortasyndaǵy ýaqyt qoı. Bul Reseıde fotografııa óneriniń ómirge kelip, onyń múm­kindigin qaladaǵy adamdar ǵana emes, daladaǵy saıahatshylar da asqan qyzy­ǵýshylyqpen paıdalana bastaǵan kez. Bileıik degenimiz, ózimiz sóz etip otyrǵan ekspedısııa músheleri arasynda fotoapparatýrasyn arqalaǵan bir sırek mamandyq ıesi bolyp, sonyń eńbegi arqasynda 174 jyl burynǵy Barsakelmesti beınelegen belgi qalmady ma eken degen úmit qoı bizdiki.

– Bul saýalyńyzǵa men jaýap bereıin, – dedi osy arada kenetten til qatqan Arman. – Aldymen jolbasshy jóninde birer sóz. Iá, ondaı adam bolǵan. Ol A.I.Býtakovtyń joǵaryda atalǵan eki kemesin Syrdarııa saǵasynan Aral teńizi aıdynyna alyp shyǵyp, odan Barsakelmeske deıin ákelýge atsalysqan Rahmatýlla Ábızarov atty qandasymyz. Bul atalǵan ekspedısııa qosynyna kezdeısoq tartylǵan kisi emes-ti. Onyń kapıtan-leıtenantpen baılanysy 1847 jylǵy Oral taýynyń etegindegi Or qamalynan Aral teńizi aılaǵyndaǵy Raıym bekinisine deıingi 800 shaqyrymdyq sapardan bastalǵan bolatyn. Ol kerýenniń mańyzdylyǵy sol, onda Syrdarııa saǵasyna jetken soń qurastyrylyp, uly darııaǵa shyǵýǵa tıis úsh kemeniń úlkendi-kishili bólshekteri bar edi. Solardy 800 túıe men 500 ógizge artqan áskerı jasaqty Rah­matýlla, Álmaǵambet jáne Sıranbek atty qandastarymyz aıtylǵan jerge aman-esen alyp kelgen-di. Mine, sodan arada bir jyl ótkennen keıin Raıym prıstanynda jasalyp, daıyn bolǵan kemelerdi joǵarydaǵy jolbasshy qazaqtardyń biri Rahmatýlla teńizge alyp shyqqan ǵoı. Kel­tirilip otyrǵan derekter jergilikti ól­ketanýshy L.Sapojnıkovanyń «Trı poezdka v Barsakelmes» kitabynda bar.

Al endi sizdiń joǵarydaǵy: «Osy A.I.Bý­takov ekspedısııasynyń Barsa­kelmes sapa­rynda araldyń sol ýaqyttaǵy kórinisi beınelengen fotolar bar ma eken?» degen ekinshi saýalyńyzǵa ke­leıik. Iá, bar. Biraq fotografııalyq týyn­dylar emes, qolmen salynǵan sýretter der edik. «Onyń ıesi kim?» – deısiz ǵoı. Ataqty aqyn T.G.Shevchenko! Kóp jurt bul taǵdyrly tulǵanyń qazaq jerinde aıdaýda bolǵanyn Mańǵystaýdaǵy kezi arqyly ǵana biledi. Uly kobzar HIH ǵasyrdyń alǵashqy jartysyndaǵy túnekte Kaspııdegi Fort-Aleksandrovsk garnızonynan basqa, Aral teńizi jaǵalaýyndaǵy áskerı ekspedısııa quramynda da bolǵan. Ony aqynnyń 1848-1849 jyldarǵy A.I.Býtakov jasaǵy qatarynda júrip salǵan kóptegen sýretteri aıǵaqtaıdy. Solardyń ishindegi bizdiń zamanymyzǵa deıin jetip qýantqany T.G.Shevchenkonyń «Barsakelmes araly jaǵalaýyndaǵy ekspedısııa shatyry» degen týyndysy. Qaıtarda Aral qalasyna soqqanda kórersiz, ol sondaǵy Balyqshylar mý­zeıinde tur. Aıtpaqshy... Toqtańyz. Eger ...Uıaly telefonyńyz istep tursa, sóz etilgen jádigerdi ınternetten de kórýge bolady. Myna jota ústi bıik qoı. Osy jerden aı­fo­nyńyz keńistikke qosylyp ta qalýy múmkin.

Osylaı degen Arman meniń de, óziniń de uıaly telefonyn jáne kóliktegi kompıý­terin qolyna alyp, olardan: «T.Shev­chenko. 1848-1849 j.j. Aral teńizi», – degen sózderdi terýge kiristi. Ara­da biraz ýaqyt ótken soń noýtbýk ekra­nynan qaryndashpen salynǵan túrli eskızderdiń sulbasy kórine bastaǵany!.. Odan keıin «T.Shevchenko. «Qosaraldaǵy maıak», «Aral teńizindegi jarqabaq» degen kartınalar jarq ete tústi de ile-shala ol aqynnyń «Raıym bekinisi», «Qazaqtardyń kıiz úıli turaǵy» atty fragmentterge aýysty. Sodan soń baryp, «T.Shevchenko. Barsakelmes araly jaǵalaýyndaǵy ekspedısııa shatyry» degen sarǵysh tústi qaǵaz fonyndaǵy týyndynyń shyǵa kelgeni! Baıyptap qaraǵan adamǵa shyǵarma óte áserli. О́tken zamannan habar beretin onda biz qazir myna ózimiz ústinde turǵan úlken jota men onyń sol kezdegi teńiz sýyna tıip turǵan Jamanmuryn atty tusy anyq beınelengen. Etektegi qumdy jaǵada sırek ósken jyńǵyldyń bir úlken túp butasy kórinedi. Onyń ber jaǵynda ekspedısııa músheleri tikken shatyr tur. Al sonaý kóz ushyndaǵy teńiz aıdynynda jalǵyz keme alysqa qaraı mańyp barady. Ol myna jumbaq jerdi zerttep, kartaǵa túsiretin topograf, geodezıst, botanıkterdi aralǵa jańa ǵana túsirip ketken «Konstantın» nemese «Nıkolaı» shhýnalarynyń biri boldy-aý shamasy.

...Jolbasshylarymnyń Barsakelmes týraly joǵaryda aıtqan derekteri men úshin óte qyzyqty boldy. Sebebi bular merzimdi baspasóz betterinde kóp aıtylyp, jazyla qoımaǵa jáıtter edi. Sondyqtan olardy olja tutqan men serik­terimnen araldyń odan keıingi tarıhyn qazbalaı suraýdy qajet dep tappadym. О́ıtkeni ózimiz sóz etip otyrǵan jerdi 1850-1904 jyldar aralyǵynda zerttegen V.Alenısyn, L.Berg sekildi ǵalymdardyń eńbekteri jurtshylyqqa «Qazaqstan» ulttyq ensıklopedııasy men «Barsakelmes qoryǵy» kitabynan belgili-tin. Sondyqtan meni endigi kezekte qyzyqtyrǵan basqa nárse boldy. Ol etektegi jazyq dalanyń ár tu­synan qaraýyta kóringen úlkendi-kishili úsh-tórt qurylys qırandylarynyń ornyn, olardyń bul jerde qashan, qalaı jáne ne úshin salynǵanyn bilý týraly oı edi.

– El, – dep bastady buǵan baılanys­ty áńgimeni Záýresh, – Barsakelmes degen sózdi estise boldy, landshafty men faýna, florasynyń san alýandyǵyna oraı 1939 jyly qurylǵan qoryqty kóz aldaryna elesteteri anyq. Sonymen qatar jurt bul araldaǵy ujymdyq tirshilik HH ǵasyrdyń ortasynda jer betinen joıylyp ketýdiń az-aq aldynda qalǵan qulandardy Túr­kimenstandaǵy Badhyz shuratynan osynda ákelip jersindirgen 1953 jylǵy oqıǵadan bastalǵan dep te esepteıdi. Joq. Olaı emes. Mundaǵy arteldik ómir odan áldeqaıda buryn, 1929 jylǵy ań aýlaý sharýashylyǵy mekemesin qurýǵa baılanysty órken jaıǵan. Ol kezde keńes ókimetiniń ormandy jerlerindegi bulǵyn, sýsar, qundyz, al dalaly aımaqtaryndaǵy sýyr men sýtyshqan terilerin daıyndaý erekshe qolǵa alynypty. Sebebi «jumsaq altyn» dep atalatyn bul ónim sol kezdegi «Soveksport» úshin sheteldermen aradaǵy saýdanyń eń tıimdi túri jáne syrttan valıýta tartýdyń birden-bir kózi bolyp sanalypty. Mine, ortalyqtan osyndaı tapsyrmamen kelgen ókilder elimizdi aralap júrip Qyzylordaǵa aıaq basqanda, jergilikti mamandardan ózderi izdep júrgen joǵarydaǵydaı jer bar ma dep suramaı ma? Sonda olar ańy men qusy jyrtylyp aıyrylatyn, sonyń ishinde sýy­ry óte kóp Barsakelmesti aıtady. Sózdiń toqeteri, mundaǵy ań aýlaý sharýashylyǵy mekemesi 1929 jyly mine, osylaı qurylyp, jumys isteı bastaıdy.

– Adamdardyń aralǵa kóptep kelip qo­nys­tanýy da sol ýaqyt, – dep sózin odan ári jalǵady áńgime ıesi. – Osynyń negizinde biz kórip turǵan anaý tómengi jazyqta aldy­men kóship kelgender saýda jasaıtyn dúken, olardyń jumysqa qajet qural-jab­dyq­taryn saqtaıtyn qoıma men aýlanǵan sýyrlardy soıyp, terilerin óńdeıtin sehtar jáne arteldik sharýashylyqtyń esep-qısap, qarjy bólimderi ornalasýǵa tıis keńse salynady. Shashyramaı, barlyǵy bir ǵana jerde ornalasqan bul keshen ol kezderi faktorııa dep atalǵan eken. Endi Barsakelmestiń bizge bir qyrynan turǵan shyǵys jaǵyna qarańyz. Kóz ushyndaǵy sol jerden ózimiz sóz etip otyrǵan 1929 jyly ótken-ketken kemelerge belgi beretin maıak munarasy boı kótergen. Sodan soń faktorııa men maıaktyń dál ortasyndaǵy tushy sýy bar qudyq mańynan ań aýlaý sharýa­shylyǵynda eńbek etetin adamdarǵa arnalyp uzyn barak pen eki-úsh jeke úı salynady.

Osynyń bárin bastap, iske asyrǵan arteldiń alǵashqy basshysy Petka degen kisi eken. Asharshylyq bastalǵanda Edil boıyn­an aýyp Aral mańyna kelgen onyń tegin eshkim bilmeıdi. Biletinderi bir úzim nan taba almaı eseńgirep júrgen ózindeı miskinderdi jergilikti ókimettiń bólgen azyn-aýlaq paegimen Barsakelmeske alyp kelip, jańa jumysty bastaǵandyǵy. Sonda deımiz-aý... Sý ortasyndaǵy qurylys materıaldary óte qat aralda joǵarydaǵydaı faktorııa men maıak munarasyn jáne barak úılerin salýǵa ol qandaı múmkin­dik kózderin taýyp, soǵan qalaı qol je­tkiz­gen deseńizshi!.. Qazir qulap, oryn­dary tómpeshikke aınalǵan osy úı qaldyqtaryna zer salyp qarasańyz, aralaryna qýraǵan shópterdi salyp quıǵan shıki kirpishterdi kórý onsha qıyn emes. Sondaı-aq buryshtardaǵy tireýler men belaǵashqa qısyq-qyńyr da bolsa paıdalanǵan tal-terek kesindileri, odan qala berdi úı tóbesin jabýǵa arnalǵan qalyń qamys býmalary da kózge anyq shalynyp qalady. Tas ta, qum da, bári-bári iske jaratylǵan ǵoı ol kezderi munda. Osylardyń bárin asqan eptilikpen qurastyrý arqyly úzikke qıyq jalǵaǵan Petkanyń sheberligine qalaı tańǵalmassyz?! Iá, oqymaǵan, biraq týmysynan joǵarydaǵydaı iske beıim bul jumbaq jannyń ishki ıntýısııalyq qabiletine qalaı tánti bolmassyz?!

Jolbasshylarym budan keıin de maǵan óte kóp áserli ári mazmundy áńgimeler aıtty. Solardyń ishindegi erekshe jáıt ol 1939 jylǵy oqıǵa der edik. Iá, joǵarydaǵy ań aýlaý sharýashylyǵy qurylǵan 10 jyldan soń munda Barsakelmes memlekettik qoryǵy ómirge kelipti. Ondaǵy maqsat teńiz ortasyndaǵy osy bir ǵajaıyp araldaǵy tumsa tabıǵattyń shyryshy buzylmaǵan áralýandylyǵyn saqtap, ony odan ári damytý eken. Sony júzege asyrýdyń alǵysharty retinde aldymen munda aqbóken, qaraquıryq, qoıan jáne qyrǵaýyl ákelinedi. О́ıtkeni 30-jyldardaǵy asharshylyqta bul ań-qustar da azaıyp, qorǵaýdy qajet ete bastaǵan bolatyn. Qýanyshtysy sol, ózimiz sóz etip otyrǵan aralǵa olar birden jersinip, tez kóbeıe bastaıdy. Oǵan dálel, qoryq esepshisi A.Samoılenkonyń 1945 jylǵy júrgizgen sanaǵy boıynsha aqbókenderdiń 2000, qaraquıryqtardyń 1000-ǵa deıin jetkendigi. Al qoıandar men qyrǵaýyldardyń kóptigi sonsha, bular árbir eki butanyń túbiniń birinen kezdesetin deıdi biletinder. Biraq... 1948 jyly Aral jaǵalaýynda sumdyq qys bolady. Sondaǵy toqtamaı jaýǵan qar men aqyrǵan aıaz Barsakelmestegi tirshilik ıelerine de ońaı tımeı, qoryqtaǵy ańdardyń kóbi qyrylyp, qalǵandary qatqan muz ústimen qurlyqqa ótip ketedi. Atalǵan apattan soń júrgizilgen sanaqtaǵy málimet boıynsha, onda aqbókenderdiń 500-deı qaraquıryqtardyń 100-ge jýyǵy ǵana aman qalǵan. Al soǵan deıin keremet ósip-óngen mundaǵy qyrǵaýyl, qoıandar she? Bularǵa «jaý» basqa jaqtan kelip tıedi. Ol buryn aralda bolmaǵan, tek sol soıqan qysta qatqan muz betinde Barsakelmeske ótip kelgen «jańa qonys ıeleri» – túlkiler edi. Ulyǵan boranda qoryqtan qurlyqqa bettep, jol-jóne­keı shyǵynǵa ushyraǵan ańdardyń ólekselerin jeı-jeı munda jetken bular buta túbindegi qoıan, qyrǵaýyldy qıdaı sypyrady. Sonyń saldarynan bular quryp ketýdiń az-aq aldynda qalyp, aralǵa tek 1953 jylǵy qulandar úıirin ákeler kezdegi qatań tártipten soń ǵana ósip-óne bastaıdy. Ol qatal talap Barsakelmeske ylǵı bolmasa da qurlyqtan ara-tura ótip kelip, aqbóken, qyrǵaýyl, sýyr, qoıandarǵa qyrǵyn salyp ketetin qaban, túlki, qasqyr­larǵa qarsy uıymdastyrylǵan ańshylar joryǵy edi. Mine, sodan soń munda bári sap tyıylǵan.

– Qoryqtaǵy 1953 jylǵa deıingi keıbir jaǵdaılar osyndaı bolǵan, aǵaı, – dedi joǵarydaǵy jáıtterdi egjeı-teg­jeıli baıandaǵan Záýresh pen Arman. Al odan keıingi istelgen ister, júrgizilgen jumys­tardan jurt habardar shyǵar dep oılaımyz.

– Atap aıtqanda...

– Olar Túrikmenstandaǵy Badhyz aımaǵynan munda qulandardyń ákelinýi, osymen qatar respýblıka Ǵylym akademııasy janyndaǵy Zoologııa ınstıtýty men Lenıngradtaǵy A.Gersen atyndaǵy ýnıversıtettiń jaratylystaný kafedrasy ǵalymdarynyń qoryq florasy jáne faýnasyndaǵy endemıkterdi ǵy­lymı turǵydan júıeli zertteýi ǵoı. Bu­larǵa sondaı-aq Aral teńiziniń tartylýy saldarynan ondaǵy sý tuzdylyǵynyń shekten tys artýyna baılanysty Bar­sakelmeste týyndaǵan problemalar men 1981 jyldan bastap mundaǵy qulan­dardy Almaty oblysyndaǵy Ker­bulaq óńirine aparyp jersindirý jónindegi máselelerdi de qosýǵa bolady. Osylardyń bári Qazaq keńes ensıklopedııasy men «Qazaqstan qoryqtary» ámbebap eńbek­terinde, bıologııa ǵylymynyń doktory M.Ismagılovtyń «Qulandar araly», zoolog ǵalym L.Sotnıkovtyń «Qulan­dar» atty tanymdyq-taldamaly zertteý kitaptarynda jan-jaqty aıtylyp, jazylǵan. Sonymen qatar bulardan basqa 80-jyldary «Qazaq­telefılm» túsirgen «Barsakelmes: jan-janýarlar men ósimdikter álemi» derekti kınolentasy men 1965-2005 jyldar ara­lyǵyndaǵy odaqtyq, respýblıkalyq gazet-jýrnaldarda jaryq kórgen maqalalar qanshama?!

Janbolat AÝPBAEV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri