Sondaı-aq: «Igerilmeı jatqan jerlerdi qaıtaryp alý jónindegi komıssııanyń qyzmetine jeke toqtalǵym keledi. Komıssııa jumysynyń aıasynda aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy 2,9 mıllıon gektar jer memleketke qaıtaryldy. Jyldyń sońyna deıin keminde 5 mıllıon gektar jerdi qaıtaryp alý josparlanyp otyr. Igerilmeı jatqan nemese zańsyz berilgen jer kólemi 10 mıllıon gektarǵa jýyqtaıdy», degen bolatyn.
Aqmola oblysynda da bul másele óte kúrdeli kúıde edi. Qazir bul tarapta naqty sharýalar qolǵa alynǵan. Búgingi tańdaǵy málimetter bazasynda oblys boıynsha 2 mln 641,6 myń gektar jerdiń kádege aspaı jatqandyǵy kórsetilgen. Onyń ishinde egistik jer kólemi – 153,3 myń gektar. Al jaıylymdyq jer kólemi 2 mln 488,3 myń gektarǵa teń. Osynsha jerdiń el ıgiligine aınalmaı, bosqa týsyrap jatýy ókinishti-aq. Eger osynshama jerge egin egilip, mal baǵylyp jatsa, azyq-túlik qaýipsizdigi tarapyndaǵy birqatar kemshilik joıylyp, el yrysy molaıa túser edi.
Keńes odaǵy ydyraǵannan keıin ekonomıkalyq baılanystar ydyrap, aýyl sharýashylyǵy salasy aýyr kúıge tústi. Buryn aqyq dán aıalaǵan, aqtyly mal ósirgen jer bosap qaldy. Sol-aq eken, kól-kósir ónim berip turǵan alqaptarda alabota qaýlap ósip, qýraı basyp, jer jaryqtyq toza bastady.
Ile ózderiniń múmkindigi qaptal jetpese de, bar jerdi baýyryna basyp qalǵysy kelgenderdiń qarasy kóbeıdi. Mine, osyndaı ashkózdiktiń saldarynan jer jaryqtyq jetimsirep jatyr. El tósin embese, aıalap kútpese, álpeshtep qunarlandyrmasa, toz-tozy shyǵyp, aıtaqyrǵa aınalmaq. Byltyr oblystyq jer resýrstaryn basqarý departamenti 147 tekserý jumysyn júrgizdi. Osy tekseristiń nátıjesi boıynsha jer zańnamasyn buzý faktilerin joıý týraly 108 uıǵarym berildi. Júıeli júrgizilgen jumystyń nátıjesine oraı, 214,6 myń gektar alqap kádege jaratylýda. Onyń 82,7 myń gektary – egistik alqap, 131,9 myń gektary – jaıylym.
– Qazir el ishinde tórt túlik maldyń basyn kóbeıtýge umtylys bar, – deıdi Zerendi aýdanyndaǵy sharýa qojalyǵynyń basshysy Qulan Bolatov, – átteń qolbaılaý bolyp turǵany – shabyndyq jáne jaıylymdyq jerdiń joqtyǵy. Aýyl turǵyndarynyń deni mal súmesimen kún kóredi. Al mal ustaýǵa toqymdaı jer taba almaı otyr. Qysy uzaq soltústikte mal azyǵyn daıyndaý qıyn sharýa. Satyp alyp baqsań, eńbegiń ótelmeıdi. Sondyqtan osy keıin qaıyrylǵan jerdi ádiletti túrde halyqtyń ıgiligine jaratý kerek. Bir túsiniksizi, qaıtarylǵan jerler qalaı bólinedi? Eshkim túsindirip aıtpaǵannan keıin kóńilge kúdik uıalaıtyny da shyndyq.
Jerge baılanysty aryz-shaǵymnyń sońǵy jyldary kúrt kóbeıip ketkeni de belgili. El ishindegi ókpeniń de týyndaıtyn jeri – osy. Qazir óńirdegi sot organdarynda 100 myń gektar alqapqa baılanysty 23 talap-aryz qaralýda. 100 myń gektar degenińiz – adam aıtqysyz mol dúnıe emes pe?! Osy jerdiń 30 myń gektary – jaıylymdyq jer.
– Osynyń bári bir kezde jerdi ádiletsiz bólýden týyndap otyr, – deıdi el aǵasy Jámbek Kereev, – eger halyqqa yńǵaıly qylyp bólse, synyqsúıem de jer bos qalmaı, el adamdary sharýasyn yńǵaılap, dáýletin eseler edi. Mysaly, Zerendi aýdanyndaǵy Sadovyı aýylynda jer telimin múlde yńǵaısyz bólgen. Osynda egin egetin seriktestik aýyldyń irgesine taqap jyrtyp tastaǵan. Qazir aýylda egin ekpek túgili, úı salatyn jer joq. 250 otbasy kezekte tur. О́zińiz oılap qarańyzshy, mıllıondaǵan gektar jer bos jatqanda qala turmaq aýylda jer telimin ala almaý degen aqylǵa syımaıdy emes pe?!
El Prezıdentiniń tapsyrmasyna oraı, ádildik ornaýda. Mysal úshin jalpy kólemi 29 myń gektar jerdi «Askop», «ART-s-Batyr», «Orlovka» seriktestikterinen májbúrlep alý týraly alǵashqy satydaǵy sheshim qabyldandy. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet, quqyq qorǵaý jáne basqa quziretti memlekettik organdardyń qatysýymen oblystyq vedomstvoaralyq top qurylyp, eldi eleńdetip otyrǵan shetin máselege baılanysty júıeli jumys isteýge kóshti. Bul oraıdaǵy sharýa shashetekten eken.
Osy ýaqytqa deıin paıdalanylmaı kelgen aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy 300 myń gektar alqap qaıtarylýǵa tıis bolsa, bul jospar asyra oryndaldy. Sál ǵana mysal keltire ketelik, búgingi tańda 302,4 myń gektar jer qaıtaryldy. Onyń ishinde 214,5 myń gektardan burynǵy ıeleri erikti túrde bas tartty. 6,4 myń gektar jer telimi zamanynda zańsyz berilgendigine baılanysty keri qaıtaryldy. Osy arada zańdy belshesinen basýdyń óńirde bir kezde qanshalyqty órshigenin kórýge bolady. Al bul ýaqytta janyn jaldap egin egip, mal baǵýǵa umtylǵan qanshama adamnyń qoly baılanyp, alǵa basqan qadamy keri ketip turdy. 81,5 myń gektar alqaptyń jaldaý merzimi aıaqtalǵan.
Aýdan ákimdikteri qaıtarylǵan aýyl sharýashylyǵy jerlerin birinshi kezekte jergilikti halyqtyń qajettiligin múmkindiginshe qanaǵattandyrý úshin bóletin bolady. О́ńirdegi sharýa qojalyqtarynyń alańdaýy da osy máselege baılanysty bolatyn.
Respýblıkalyq «Jer amanaty» óńirlik komıssııasynyń qurylýy jerge baılanysty qat-qabat problemalardy ońynan sheshýge aıtarlyqtaı yqpal etýde. Aqmola oblystyq fılıalyna osy máselege baılanysty aýyl turǵyndarynyń janaıqaıy jazylǵan, ókpe-naz arqalaǵan ótinishter jıi túsedi. Onyń basym kópshiligi Zerendi aýdanynan joldanypty. Demek tabıǵaty tamyljyǵan, topyraǵy qunarly bul ólkede másele áli de shıelenisip tur dep aıtýǵa ábden negiz bar. Sondaı-aq Atbasar, Jaqsy, Selınograd, Aqkól aýdandarynan da aryz-shaǵym jıi túsedi. Kádege aspaı jatqan qyrýar jerdi qoldanystaǵy zań aıasynda keri qaıtaryp alýǵa baılanysty birqatar jumys júrgizilgenimen, áli de bul taraptaǵy bar isti shırata túsý qajet.
Qoldaǵy málimetterdi salǵastyra qarap zerdeleıtin bolsańyz, jer máselesi óńirdiń barlyq aýdanynda týyndap otyr. Byltyr jadyraǵan jaz aıynda Makınsk qalasynda bolǵanymyzda, mal ustaıtyn qala turǵyndarynyń tórt túlik malyn jaıatyn alaqandaı jer tappaı otyrǵanyn kórgenimiz bar. Olardyń peshenesine buıyrǵany – zańdastyrylmaǵan qoqys tastaıtyn oryn. Bar malyn sol jerde ıirip baǵady. Qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta oty qashqan jerde ıirip baqqan malda kúı bola ma? Al malsaq qaýym jazdy lajdap ótkizemiz-aý, mal qolǵa qaraǵan kezde qaıtpekpiz dep qynjylyp qalǵan. Negizi osy másele ádiletti sheshilse, aýyl halqynyń áleýmettik turmysy kóp-kórim jaqsaryp qalar edi. Sońǵy ýaqytta maldyń baǵasy ósip keledi. Bul tutynýshyǵa salmaq bolǵanymen, adal eńbegi aqtalsa, malsaq qaýymnyń eńse kóterip qalýyna yqpal eteri daýsyz.
Áýel basta ótkir máselege nemquraıly qaraǵannan keıin jalpaq jurttyń ókpe-nazyn týyndatqany jasyryn emes. Aldaǵy ýaqytta el úmit etken ádiletti qoǵamnyń ımandy sharýasynyń biri osy bolar edi.
Aqmola oblysy
