Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Halyqqa ashyq aqparat qajet
Esterińizde bolsa, Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynan buryn Prezıdent
1 aqpanda Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl máseleleri jónindegi keńes ótkizdi. Keńeste Q.Toqaev elimizde zań ústemdigin ornatyp, naǵyz quqyqtyq memleket qurý úshin osy salada jasalýǵa tıis birqatar mańyzdy qadamdy tizbeleı kelip:
«Monopolısterdiń zańsyz tapqan tabysyn qaıtaryp, atqarylǵan jumystar jóninde maǵan baıandańyzdar», dedi. Osy jıynnan tórt aı ótkennen keıin, ıaǵnı 5 maýsymda Ekonomıkalyq resýrstardyń zańsyz shoǵyrlanýyna qarsy is-qımyl máseleleri jónindegi vedomstvoaralyq komıssııa quryldy. Araǵa alty aı salyp (26 qarashada) Prezıdent zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi memleketke qaıtarý jónindegi sharalar týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Úkimetke osy jyldyń 31 naýryzyna deıin aktıvterdi qaıtarý týraly arnaıy zań jobasyn ázirlep, Májilistiń qaraýyna engizýdi tapsyrdy. Árıne, munyń barlyǵy – qajetti normatıvtik qoldaýlar, osy baǵyttaǵy is-áreketterdi, quqyqtyq qatynastardy tıisti zańmen retteýdiń joly.
Al naqty is júzinde atqarylǵan is qandaı? Arnaıy komıssııa qurylǵaly bir jyldaı ýaqyt ótti. Komıssııa jumysynyń nátıjesi bar ma? Shetel asyp ketken qansha qarjy qaıtaryldy? Qaı jaqtan qaıtaryldy? Kimder qaıtardy? Qansha dúnıe-múlik tárkilendi? Zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi elge alyp kelýdiń joldary qandaı?
Shyny kerek, bul – jýrnalısterdiń ǵana emes, kóptiń kókeıinde júrgen suraqtar. Qoǵam burynǵy zańsyzdyqtyń áshkerelenip, istelgen jumystyń shynaıy ári ashyq nátıjesin kórgisi keledi. Joǵaryda aıtqan Jarlyqqa sáıkes, vedomstvoaralyq komıssııa Prezıdentke atqarylǵan jumys týraly eki aptada bir ret baıandaıdy. Alaıda halyqqa berilip otyrǵan aqparat tym az.
Prezıdenttiń ózi «Halyqtan urlanǵan aktıvterdi elge qaıtaryp, ádildik ornatýymyz kerek» dedi. Jasyratyny joq, Memleket basshysynyń «kerek», «qajet» dep aıaqtalatyn osy sózderine halyqtyń deni alǵashynda senimsizdikpen qarady. Onyń sebebi túsinikti de. Talaı jyldan beri qurǵaq sóz ben bos ýádeden sharshaǵan jurt el baılyǵyn talan-tarajǵa salyp, shetel asyryp jibergenderdiń atyn atap, túsin tústeýdi talap etip otyr. Bir sózben aıtqanda, elge naqty nátıje qajet. Ras, bastapqyda «Qansha attandaǵanymen ketken qarjy qaıtpaıdy» degender de boldy. «Aıtýyn aıtady, alaıda bıliktiń qolynan kelmeıdi» degender de tabyldy. Sol sebepti «Halyqtyń qarjysy qaıtaryla ma?» degen suraqqa qaıta oralyp otyrmyz. Sol sebepti de joǵaryda tizbelegen suraqtardy eń aldymen Ekonomıkalyq resýrstardyń zańsyz shoǵyrlanýyna qarsy is-qımyl máseleleri jónindegi vedomstvoaralyq komıssııa quramyndaǵy Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń tóraǵasy Oljas Bektenovke de qoıdyq. О́ıtkeni shetel asyp ketken aktıvterdi qaıtarý – agenttiktiń mańyzdy baǵytynyń biri.
«Bul – basy ǵana»
«Zańsyz shetel asyp ketken qarjy men dúnıe-múlikti qaıtarý – halyqtyń kókeıinde júrgen ózekti másele. Muny biz de jaqsy bilemiz, túsinemiz. Qazir qoǵamda kóp talqylanyp júrgen suraqtar da osylar», deıdi agenttik tóraǵasy.
– Qasiretti qańtar oqıǵasynan keıin elimizde saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik salalarda kóptegen aýqymdy ózgeris bolyp jatyr. Bul ózgeris eldegi sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımylǵa da qatysty. Biz byltyrdan bastap shetelge jylystatylǵan qarjyny qaıtarý jumysyn belsendi júrgizip kelemiz. Byltyr 600 mıllıard teńgeden astam qarajatty memleketke qaıtardyq. Dollarmen shaqqanda bul qarjy 1,5 mıllıardqa teń. Bul – basy ǵana. Biz árıne, munymen toqtamaımyz, bul baǵyttaǵy jumys aldaǵy ýaqytta da jalǵasady, – dedi agenttik basshysy.
Oljas Bektenov áleýmettik jelilerde, jalpy qoǵamda qaıtarylǵan qarjy kólemine qatysty alýan túrli pikirler aıtylyp júrgenin de jetkizdi.
– Bireýler «Durys, jaqsy jumys istelip jatyr» dese, endi biri «Qaıtarylǵan qarjy nege az? Basqa aqsha elge qashan qaıtarylady?» dep surap jatady. Osy tusta men bir ǵana mysal keltirip ketkim keledi. Máselen, ózderińizge belgili sońǵy úsh jyldan beri kórshi memleket О́zbekstan bıligi Gúlnar Karımovanyń qarajatyn eline qaıtarýǵa tyrysyp jatyr. 2020 jyldan beri olar syrtqa ketken qarjynyń 20-aq mıllıon dollaryn qaıtara aldy. Bul – úsh jylda jasaǵan jumystyń nátıjesi. Al biz bir jylda 1,5 mıllıard dollardy qaıtardyq. Menińshe, bul – aýyz toltyryp aıtarlyqtaı jetistik, – deıdi vedomstvo basshysy.
Esterińizde bolsa, ótken jyly agenttik qyzmetkerleri quny 230 mıllıon dollar bolatyn 3 kolleksııa asyl tastar men zergerlik buıymdardy shetelden izdep taýyp, tárkilegen edi. O.Bektenovtiń aıtýynsha, bul qarjy joǵaryda aıtylǵan qaıtarylǵan 600 mıllıard teńgege kirmeıdi.
– Budan bólek, 300 mıllıon dollar turatyn qundy qaǵazdar bar. Anyqtalǵan bul qundy qaǵazdar halyqaralyq bırjalarda satylyp, túsken qarajat memleket bıýdjetine aýdarylady. Bul aıtylǵandardan bólek qymbat jyljymaıtyn múlikter, lıýks avtokólikter, túrli baǵaly zattar tárkilenip, memlekettik menshikke aýdarylyp jatyr. Aıta ketetin bir jaıt, munda tek shetelge shyǵarylǵan qarajat qana emes, óz elimizde kezinde zańsyz menshikke ótip ketken aktıvter, iri-iri kompanııalar, jyljymaıtyn múlik jáne taǵy da basqa dúnıeler bar. Aldaǵy ýaqytta olardyń barlyǵyn jarııalaımyz, halyqqa ashyq aıtylady, – dedi ol.
O.Bektenovtiń málimdeýinshe, memleketke qaıtarylǵan zańsyz ıelengen múlik aktıvteri men qarajattyń negizgi bóligi aýyl mektebiniń qurylysyn aıaqtaýǵa jumsalyp jatqan kórinedi. Jalpy, agenttik tergep-teksergen qylmystyq isterde elimizde jáne shetelde jalpy somasy 360 mlrd teńgeden asatyn jyljymaıtyn múlik, avtomobılder men qarajat anyqtalǵan.
Ekonomıkalyq resýrstardyń zańsyz shoǵyrlanýyna qarsy is-qımyl máseleleri jónindegi vedomstvoaralyq komıssııanyń resmı ókili Zeıin Álipbektiń málimdeýinshe, memleketten shyǵarylǵan qarjynyń mólsheri 140 mıllıard dollar shamasynda dep boljanyp otyr. Al arnaýly mekemearalyq komıssııa jumysynyń nátıjesinde búgingi kúnge deıin memleketke barlyǵy 670 mıllıard teńge qaıtarylǵan.
«Bul qarjy qaı elderden jáne kimderden qaıtaryldy?» degen halyq jaýabyn kútken suraqty Bas prokýratýra ókilderine de qoıǵan edik. Alaıda quzyrly organ Qylmystyq-prosestik kodekstiń 201-babyn alǵa tartyp, biraz suraǵymyzdy jaýapsyz qaldyrdy. Al bul bap boıynsha sotqa deıin tergep-tekserý derekteri jarııa etilmeýge tıis.
Sondaı-aq jaqynda qadaǵalaý organy elimizdiń qylmystyq-quqyqtyq salada 34 memleketpen 72 ekijaqty shart jasasqanyn málimdedi. Qylmystyq ister boıynsha quqyqtyq kómek, qylmyskerlerdi ustap berý jáne sottalǵan adamdardy berý týraly bul halyqaralyq qujattar qylmyskerlerdi jazalaýdyń bultartpastyǵyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Al aktıvterdi qaıtarýmen aınalysatyn vedomstvoaralyq komıssııanyń jumysy halyqaralyq salamen tyǵyz baılanysty ekenin osy komıssııanyń resmı ókili Zeıin Álipbek te alǵa tartty. «Úkimetke Bas prokýratýramen jáne basqa da múddeli memlekettik organdarmen birlesip, zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi anyqtaý jáne memleketke qaıtarý maqsatynda sheteldermen jáne halyqaralyq uıymdarmen, onyń ishinde halyqaralyq quqyqtyq kómek aıasyndaǵy tıimdi ózara is-qımyldy júıeli negizde qamtamasyz etý de júktelip otyr», deıdi Z.Álipbek.
670 mıllıard teńge az ba, kóp pe?
Qazaqstannyń qazynasy qaı elderge ketti? Endi osy suraqqa kelsek. Bas prokýratýranyń málimetinshe, shetelge shyǵarylǵan qarjynyń kóbi BAÁ, Lıhtenshteın men Gonkongqa jiberilgen eken. Qaıtqan qarjynyń da deni osy memleketterden. Nege bul elder? Nege tańdaý osy elderge kóbirek túsken?
Sóıtsek, másele mynada eken. Joǵaryda atalǵan úsh elde de sheteldik salymshylar úshin salyq mólsheri ózge memleketterge qaraǵanda edáýir az. Máselen, ne munaıy, ne tabıǵı gazy joq Lıhtenshteınde sheteldik kompanııalar úshin óte tómen salyq júıesi burynnan qalyptasqan. Basqasha aıtqanda, osy elde offshorlar úshin barynsha jaǵdaı jasalǵan. Álemdegi óte kishkentaı el bolǵanymen óte baı «ertegiler elinde» tirkelý jáne salyq tólemeý úshin ár sheteldik kompanııada jergilikti turǵyndardan úlesi bolýǵa mindetti. Osylaısha qazirgi tańda Lıhtenshteınniń árbir turǵyny ortasha eseppen 2 sheteldik kompanııadan jalaqy alady. Sol sebepti bolar, «ergejeıli memlekette» ómir súrýdiń ózi jergilikti halyqqa rahat syılaıdy. Qazaqstanǵa tıesili qazynanyń qyzyǵyn osy ýaqytqa deıin aýyldaǵy aǵaıyn emes, lıhtenshteındikter kórip kelgeni ózekti órteıdi tek.
Salyqtyń tómendigi, valıýtanyń frank bolyp bekitilýi ásirese sheteldik kompanııalarǵa óte yńǵaıly bolyp shyqty. Bul elde bıznes júrgizýdiń sharttary sheteldikter úshin qatty qyzyǵarlyqtaı, al bank salymshylary úshin qupııalylyq myqtap saqtalady. Sol sebepti de Eýropanyń túkpir-túkpirinen kelgen baılar munda jınaq aýdaryp, iri korporasııalar fılıaldar qurýǵa áýes. Knıazdiktiń bul tamasha usynysynan qazaqstandyq baılar men monopolıster de qur qalmaǵan kórinedi.
Syrtqy qaryzy joq, halyqtyń ómir súrý deńgeıi boıynsha álemde ekinshi orynda turǵan, turǵyndarynyń sany 50 myńǵa da jetpeıtin bul elde qazirgi tańda 100-ge jýyq sheteldik kompanııa tirkelgen eken.
Álemdegi eń tanymal offshorlyq aımaqtardyń biri retinde Gonkongtiń bul tizimnen tabylýy túsinikti jaıt. Al Birikken Arab Ámirlikteri tabysty damyp kele jatqan el retinde ınvestısııalar men shetelden keletin aqsha aǵyndaryna burynnan erekshe kóńil bóledi. Musylman memleketiniń zańdary sheteldikterge óte qatal bolýy múmkin, degenmen bul «qataldyq» eki negizgi ámirlikke – Dýbaı men Abý-Dabıge júrmeıdi. О́ıtkeni bul aımaqtarda aqsha aýdarymdaryna, sonyń ishinde halyqaralyq aýdarymdarǵa eshqandaı shekteý qoıylmaıdy.
Halyqaralyq aýdarymdardy tez jáne tıimdi júrgizý úshin BAÁ bankteriniń birinde shot ashý asa qıyndyq týdyrmaıdy. Kerisinshe bul komıssııalardy únemdeýge múmkindik beredi, sondaı-aq aqsha alý resimin edáýir jedeldetedi. Sondaı-aq kez kelgen sheteldik halyqaralyq kartalardy paıdalana alady jáne bankomattan qolma-qol aqsha alýǵa da bolady. Onyń ústine BAÁ-de álemdik belgili árbir banktiń óz fılıaly bar. Bul degenińiz – Ámirlikterde qarjy uıymdaryna qol jetkizý asa kúrdeli is emes degen sóz.
Memleket basshysynyń bıylǵy resmı saparyn Birikken Arab Ámirlikterinen bastaǵanyn eskersek, taıaýda bul elden qaıtarylatyn qarajattyń eselenýi de bek múmkin.
Úsh elge qatysty joǵarydaǵy suraqtardy ekonomıst Maqsat Halyqqa da qoıǵan edik. Sarapshy da shetelge qarajat aýdaratyn azamattardyń negizinen aqshalaryn túrli kompanııa quryp, ol kompanııalardy offshorlyq aımaqtarǵa tirkeý arqyly shyǵarýǵa tyrysatynyn, al bul iste eń aldymen salyǵy eń tómen jáne qarajatty saqtaý men shyǵarýǵa yńǵaıly elderdi tańdaıtynyn rastap berdi.
– Elden shyǵarylǵan zańsyz aktıvter qaıtarylǵan memleketter tizimde bul elderdiń birinshi kezekte turýy da sol sebepti. О́ıtkeni bul memleketterden aqsha shyǵarý ońaı. Muny qarajatty naqty osyndaı qıturqy jolmen jetkizýdiń bolýymen sıpattalady dep aıtýǵa negiz bar.
Qazaqstannan shetelge zańsyz shyǵarylǵan qarajat kólemine qatysty sarapshylardyń arasynda túrli pikir bar. Birinde 160 mıllıard dollar aıtylsa, ekinshisi 200 mıllıard dollar degen málimet keltiredi. Budan buryn Ulttyq ekonomıka mınıstrligi keminde 100 mıllıard dollar ózge elderge zańsyz jiberilgen degen málimet jarııalaǵan edi. Shamamen osy kólemdegi qarajattyń ózin alyp qaraıtyn bolsaq, 200 mıllıard dollar qazir Qazaqstannyń tutastaı ishki jalpy ónimimen teń qarajat. Sonda osy jyldar ishinde elimizden taǵy bir Qazaqstan syrtqa shyǵyp ketken dep aıtýǵa bolady, – deıdi ekonomıst.
«Búginge deıin memleketke qaıtarylǵan 670 mıllıard teńge az ba, kóp pe? degen suraǵymyzǵa Maqsat Halyq: «Eger teńgege aýdaratyn bolsaq, eldegi ishki jalpy ónimniń kólemi 100 trıllıon teńgege jýyq. Al qaıtqan qarajattyń kólemi 1 trıllıonǵa da jetpeıdi. Demek, bul 1 paıyzǵa da jetpeıtin qarjy shetelden qaıtarylyp otyr degen sóz. Árıne, shetel asyp ketken, kóleńkede júrgen qarjymen salystyrǵanda bul óte az», dep jaýap berdi.
TÚIIN. Esterińizde bolsa, tistegeniniń aýzynda, ustaǵanynyń qolynda shetel asyp ketken bıýdjet qarjysy men jalpyulttyq baılyqtyń taǵdyry Ulytaýda ótken Ulttyq quryltaıda da talqyǵa tústi. Otyrysta sóılegen sózinde Qasym-Jomart Toqaev shetelge zańsyz shyǵarylǵan qarjyny elge qaıtarýdy «óte kúrdeli jumys» dep baǵalap, bul úderistiń uzaqqa sozylýy múmkin ekenin de eskertken edi. Onyń sebebi de túsinikti. Aqshany qaıtarý kóptegen zańdyq prosedýradan ótý kerek. Alaıda halyqtyń ashýyn da, ashyq aqparatty jarııalaýdy talap etýin de túsinýge bolady. Sebebi el jat-jurtqa ketken qazynasynyń qyzyǵy men kómegin kórgisi keledi. Erteń, otyz jyl ótkennen keıin emes, búgin kórgisi keledi. Áıtpese, Ádiletti, Jańa Qazaqstan týraly sóz qozǵaýdyń ózi qıyn.
