Jańaratyn Parlament – Ádiletti Qazaqstannyń áleýeti

Jalpy, Májilis pen máslıhat saılaýynyń 2023 jyldyń birinshi jar­tyjyldyǵynda ótetindigin Prezıdent Joldaýynda aıtyp, onyń sebebin de jiti túsindirip ótken edi.

«Biz ashyq básekelestik ornyqqan jáne bárine teń múmkindik beriletin Ádiletti Qazaqstandy quryp jatyrmyz. Aýqymdy saıası ózgeristerdi ashyq­tyq, ádildik jáne ózara senim arqyly júzege asyrý asa mańyzdy. Jańa saılaý naýqanynyń merzimderin jáne onyń retin elge ashyq jarııalaý sheshim qabyldaý kezindegi ashyqtyq qaǵıdatyna saı keledi. Osy qadamnyń bári bizdiń «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» atty basty formýlamyzdy birtindep naqty mán-mazmunmen baıyta túsedi», degen edi Q.Toqaev.

Sonymen osynaý saıası naýqanǵa baılanysty Memleket basshysynyń el halqyna joldaǵan málimdemesine sáıkes, Májilistiń kezekten tys saılaýy 2023 jylǵy 19 naýryzda ótedi. Al bar­lyq deńgeıdegi máslıhattardyń saı­laýyn Ortalyq saılaý komıssııasy bel­gileıdi.

Jalpy, elimizde saıası jańǵyrtý úderisinde parlamentarızmdi damytý isi aıryqsha oryn alyp otyr. Byltyr Ata Zańǵa engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar ádil ári ashyq erejeleri bar saıası júıe qalyptastyrdy. Saıa­sı partııalardy tirkeý rásimi aıtar­lyq­taı jeńildetildi. Parlament pen máslıhattardy partııalyq tizim jáne bir mandatty okrýg boıynsha jasaqtaýdyń tyń tásilderi iske qosylady.

Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, alǵash ret elimizde aralas júıe arqyly Parlament saılaýy ótpek. Byltyr naý­ryzda halyqqa arnaǵan Joldaýynda Prezıdent aralas saılaý júıesin engizýdi usynǵany belgili. Mundaı proporsıonaldy-majorıtarly úlgide saılaýshylardyń múddesi ulttyq jáne óńirlik deńgeıde tolyq kórinis tabatyny anyq. Soǵan saı Májilistiń depýtattyq korpýsynyń 70 paıyzy proporsıonaldyq, 30 paıyzy majo­rıtarlyq tásilmen jasaqtalady. Osy­laısha Májilistegi 98 depýtattyń 69-yn saıası partııalar usynbaq.

Qazirgi tańda elimizde 7 partııa res­mı túrde tirkelgen. Olar: «Aq jol» Qazaqstan demokratııalyq partııa­sy, «Amanat» partııasy, «Aýyl» halyq­tyq-demokratııalyq patrıottyq partııasy, «Baıtaq» jasyldar partııasy, Jalpyulttyq sosıal-demokratııalyq partııa, Qazaqstan Halyq partııasy.

Memlekettik keńesshi Erlan Qarın­niń aıtýynsha, aldaǵy saılaýdyń 10 ja­ńalyǵy bar. Birinshiden, 2004 jyldan keıin alǵash ret Májiliske depýtat­tar bir mandatty okrýgter arqyly saı­lanady (98 depýtattyń 29-y). Son­­­­daı-aq úmitkerlerge partııalar men Úki­­mettik emes uıymdar atynan ǵana emes, ózin-ózi usynýǵa múmkindik ashyl­­dy.

«Bul kezekten tys saılaý bol­ǵany­men, onyń ótetin merzimi jar­ty jyl buryn belgili boldy. Partııa­lardyń Parlamentke ótýi úshin belgilengen tómengi shegi 7 paıyzdan 5 paıyzǵa tómendetildi. Áıelder, jastar jáne erekshe muqtajdyǵy bar adamdar úshin qarastyrylǵan 30 paıyzdyq kvota partııalyq tizim men mandattardyń bólinisi kezinde saqtalady. Májilistiń jańa quramynda Qazaqstan halqy assambleıasynyń kvotasy bolmaıdy. Alǵash ret Májilis pen máslıhat saılaýynda «bárine qarsymyn» degen baǵan endi. Saılaýǵa 7 saıası partııa qatysýǵa quqyly. Onyń ekeýi partııa­lar týraly zańnyń jańa normalary kúshine engennen keıin tirkeldi. Oblystardaǵy aımaqtyq saılaý komıssııalary endi kásibı túrde jumys isteıdi. Saılaýshylar bes bıýlleten boıynsha daýys beredi (respýblıkalyq mańyzy bar qalalardaǵy bıýlleten sany tórteý)», deıdi E.Qarın telegramdaǵy paraqshasynda.

Endi máslıhattar saılaýyna toqtalsaq. Aralas saılaý úlgisi oblystar men respýblıkalyq mańyzy bar qalalardaǵy máslıhattar saılaýy­na da engiziledi. Sondaı-aq aýdandyq jáne qalalyq máslıhattarǵa saılaý tolyǵymen majorıtarlyq júıege kóshirildi. Mundaı qadam jergilikti or­tada básekege qabiletti saıası orta qa­lyptastyrýǵa jol ashatyny túsinikti. Halyqtyń arasynan oza shaýyp, tur­ǵyndardyń muń-muqtajyn qozǵap júrgen jańa tulǵalardyń saıasat sahnasyna shyǵýyna múmkindik beredi.

Sarapshylardyń aıtýynsha, Má­ji­lis jáne máslıhat depýtattaryn ara­las saılaý júıesinde ótkizýdiń artyq­shylyǵy – saılaýshynyń partııaǵa daýys berý arqyly belgili bir saıası baǵdarlamaǵa, sondaı-aq óz aımaǵynan naqty bir kandıdatqa daýys beredi.

«Saıası múddelerdiń ókildigi saq­talady jáne saılaýshynyń belgili bir aımaqtan saılanǵan depýtatpen baılanysy nyǵaıady. Sonymen qatar saılaýshylar endi bir mandatty okrýg boıynsha saılanǵan óz depýtaty eger mindetterin durys atqarmasa onyń mandatyn keri qaıtaryp alý múmkindigine ıe. Bul depýtattar jumysynyń tıim­diligine, olardyń azamattar úshin ashyq­tyǵy men qoljetimdiligine oń áser etýi tıis. Saıası júıeni jandandyrý týraly oıdy jalǵastyrsaq, jańa­shyldyq partııalyq júıe men kóp­par­tııalylyqtyń damýyna serpin beredi. My­saly, Jańa Zelandııada aralas júıe engizilgennen keıin Parlamentte etnostyq, tildik azshylyqty quraı­tyn kishigirim saıası partııalar ókil­dik aldy», deıdi Qazaqstannyń stra­te­gııalyq zertteýler ınstıtýty Saıası zertteýler bóliminiń bas sarapshysy Ámına Úrpekova.

Sarapshynyń paıymdaýynsha, endigi ýaqytta saıası partııalar aı­maqtyq deńgeıdegi jumysty belsendi jandandyrady. О́ıtkeni bir mandat­ty okrýgter boıynsha saılaý azamat­tar­dyń depýtattyq orynǵa talasýyna múm­kindik beredi.

Al VII shaqyrylymda Májilis tór­aǵasy qyzmetin atqarǵan «Amanat» par­tııasynyń tóraǵasy Erlan Qoshanov Májilis saılaýyn ótkizý sheshimi qoǵam úshin de, eldegi saıası kúshter úshin de kútpegen jaǵdaı emes ekenin alǵa tartady. Sebebi Prezıdent byltyr qyrkúıekte saılaý kúntizbesin aldyn ala, ıaǵnı ashyq jarııa etken bolatyn.

«Bul – eldegi konstıtýsııalyq refor­malardyń zańdy jalǵasy. Son­dyqtan «Amanat» partııasy Memleket basshysynyń bul sheshimin tolyq qoldaıtynyn málimdeıdi. Bul saılaý jańa demokratııalyq dástúrler qa­lyptastyrýǵa muryndyq bolady. Elimizdiń árbir azamaty osy saıası naý­qannyń júgi men jaýapkershiligin tereń sezinýi kerek. Sebebi memle­kettiń táýelsizdigi men turaqty damýy úshin, halqymyzdyń beıbit ómiri men baqýatty turmysy úshin bárimiz jaýaptymyz», dep málimdedi partııa tóraǵasy.

Budan bólek, basqa partııalar da Májilis pen máslıhattar saılaýy­na qatysty málimdeme jasady. Olar alda­ǵy saıası báseke eldi demokra­tııanyń dańǵyl jolyna salyp, damýdyń jańa satysyna kóteredi degenge saıady.

«Aq jol» demokratııalyq partııa­sy óz saılaýshylarynyń múdde­sin qorǵap, Jańa jáne Ádiletti Qazaq­standy qurýǵa laıyqty úles qosý maq­satynda Prezıdent jarııalaǵan barlyq deńgeıdegi ókildi organdarǵa saı­laýǵa barynsha árekettesip qaty­sady. Bul saılaý memleketimizdiń, árbir qazaqstandyq otbasynyń taǵdy­r­yndaǵy tereń de túbegeıli ózgeris­terdiń bastaýy bolýy kerek dep esep­teımiz», deıdi «Aq jol» partııasynyń tóraǵasy Azat Perýashev.

Qazaqstan Halyq partııasynyń tóra­ǵasy Ermuhamet Ertisbaev «aldaǵy saı­­laý burynǵy demokratııalyq re­for­ma­lardyń jalǵasy jáne eldiń sapaly da­mýyndaǵy jańa kezeń» ekenin atap ótti.

«Biz Qazaqstanda partııalyq óris­tiń keńeıgeni men saıası kúshter ara­syndaǵy básekelestiktiń damyp kele jatqandyǵyn kórip otyrmyz. Bul bizdi qorqytpaıdy, kerisinshe ynta­lan­dyrady», deıdi «Aýyl» halyqtyq-de­mokratııalyq patrıottyq partııa­synyń tóraǵasy Álı Bektaev.

Eldegi ekologııa máselesin kóterip júrgen «Baıtaq» jasyldar partııasy da Májilisten úmitti. Partııa tóraǵasy Azamathan Ámirtaı kezekten tys saılaý Jańa Qazaqstan qurý jolyndaǵy saıası reformanyń bir tarmaǵy ekenin aıtady. Sondaı-aq partııasy saılaýǵa túsetinin jetkizdi.

«Osy oraıda, biz «baıtaqtyqtar» da osy alaman básekede óz baǵymyzdy synap, Parlamentke ótýge tyryspaqpyz. Ras, elimizde ekologııa máselesi aqsap jatyr. Jaǵdaı syn kótermeıdi. Son­dyqtan túıini mol ekologııa máse­lelerin Parlament minberinen kóter­mek oıdamyz», deıdi partııa tóraǵasy.

«Respublica» partııasynyń tór­aǵasy Aıdarbek Hodjanazarov par­la­menttik saılaýdy ótkizýdi qoldaı­tynyn jáne oǵan qatysýǵa daıyn ekenin jarııalady. «Saılaý naýqany bo­ıynsha bizdiń partııa Májilis depýtattyǵyna kandıdattardyń tizimin qalyptastyrýǵa kirisedi. «Respublica» partııasy barynsha ashyq jáne ádil irikteý ótkizedi. Sonymen qatar biz óz qatarymyzdan óz isine quzyretti, adal, zamanaýı, adamgershilikti, yntaly azamattardy kórýge asyqpyz. Partııa  júıelilik, tehnologııalylyq, adaldyq, adamgershilik syndy negizgi qundylyqtarymyzben bólisetin jańa kóshbasshylardy óz qataryna kútedi», deıdi A.Hodjanazarov.

Taǵy bir aıta keter ózgeshelik, bıyldan bastap Parlament jumysyna ózgeris engizildi. Endigi jerde zań jobalaryn Májilis qabyldap, Senat maquldaıdy. Demek tómengi Palataǵa artylar júk odan saıyn eselene túspek. Buǵan deıin, ıaǵnı jetinshi shaqyrylymda Májiliste 107 depýtat bolǵany belgili. Al jańadan jasaq­talatyn Májiliste mandat sany 9-ǵa qysqaryp, 98-di qurap otyr. Qys­qartylǵan bul 9 mandat osy ýaqytqa deıin Qazaqstan halqy assambleıasy atynan saılanatyn depýtattarǵa tıe­sili bolatyn. Alaıda ótken jyldyń maýsymyndaǵy referendýmnan keıin qabyldanǵan zańǵa sáıkes Qazaq­stan halqy assambleıasy atynan eli­mizdiń joǵary zań shyǵarýshy organy­na beriletin mandat sany beske qys­qar­tylyp, onyń ózi Senatqa berilgen edi.

Elimizdiń Ata zańyna sáıkes Qa­zaqstan Respýblıkasynyń azamat­tyǵynda turatyn jáne onyń aýmaǵynda sońǵy 10 jylda turaqty turyp jatqan adam Parlament depýtaty bola alady. Jasy 25-ke tolǵan adam Májilis depýtaty bolyp saılana alady. Máslıhattardy jalpyǵa birdeı, teń, tóte saılaý quqyǵy negizinde jasyryn daýys berý arqyly bes jyl merzimge halyq saılaıdy. Elimizdiń jasy 20-ǵa tolǵan azamaty máslıhat depýtaty bolyp saılana alady. Depýtattardy saılaý bir mandattyq júıe arqyly jáne partııalyq tizim boıynsha ótedi.

Qoryta aıtqanda, bıylǵy Máji­lis pen máslıhattar saılaýy erekshe jaǵ­daıda ótpek. Qatysýshy partııalardyń sany artýy men aralas júıe saıası básekeni odan ári qyzyqty ete túsedi.