Qazaqtildi mýltfılmdi qaıtip kóbeıtemiz?

Basqa-basqa, til máselesi – qazaqtyń eń jandy jeri. Jetpis jyl bodandyqta bolǵan halqymyz rýhanı qundylyǵynan aıyrylyp qala jazdaǵanyn bárimiz bilemiz. Ásirese aldyńǵy tolqyn aǵalar rýhanı ekspansıınyń zardabyn tartýdaıyn tartty. Endi qazaqı bolmysymyzdy túgendeıtin ýaqyt jetkende nege osyndaı múmkindikti ulttyq múddemizge asyra paıdalanbaımyz?

О́z tilin qorǵashtaýdyń eshqandaı sókettigi bolmasa kerek. Osy turǵydan kelgende bizdi jabyrqatatyn, kóńildi qulazytatyn jaıt – teledıdarda otandyq arnalardyń balalarǵa arnalǵanmýltderdi qazaq tilinde kórsetpeýi. Muny ár demalys saıyn otandyq arna kóretin qaýym jıi baıqaıdy. Qolymyzǵa qalam alyp renish bildirýimizdiń basty sebi de – osy.

Balalar aptanyń bes kúninde sabaqta, balabaqshada bolady. Oqýdan boı sergitýge, demalýǵa qoldary tımeı jatatyny ras. Sondaı kezde aptanyń aıaǵyn kútemiz. Tili byldyrlap shyǵyp kele jatqan kishkentaılardyń ana tilinde mýltfılm kórip, estetıkalyq tárbıe alyp, qazaqsha sózdik qorynyń molaıǵanyn qalaımyz. Osy nıetpen bala-shaǵamyz mýltfılm tamashalasyn desek, senbi, jeksenbide «Kazahstan» men «Balapan»-nan basqa birde-bir arna baldyrǵandarǵa arnap qazaqsha habar taratpaıdy. Múmkin 50/50 qaǵıdasyn saqtap, demalystyń ekinshi kúni nemese tústen keıin kórsetetin shyǵar dep talaı kúttik. Sońynda úmitimiz úzilıp, senimnen múldem aıyryldyq.

Memlekettik turǵydan sóıleıtin «Habar» arnasynyń ózi balalar baǵdarlamasyn tek oryssha beredi. Bul jerde mýltıplıkasıonnoq fılmdi aıtyp otyrmyz. Osy jaǵdaı kóńilge qaıaý túsiredi, tipti ashý týǵyzady. Suraq kóp. Máselen, negemýltder qazaq tilinde taratylmaıdy? Ásirese NTK arnasyna taǵar syn kóp. Osy kúnge deıin NTK-niń balalar kınosy men mýltfılmin qazaq tilinde kórsetkenin kórgen emespiz. Esesine tún jarymnan bastap kóńil kóteretin qazaqsha habarlardy tańǵa deıin beredi. Bul qaı mazaǵy?!

Balalarǵa salynǵan ınvestısııanyń min­detti túrde qaıtarymy bolady. Son­dyqtan da urpaqtyń boıyna bi­lim­­men birge tárbıeni de, ulttyq qun­dylyqty da sińirýimiz qajet. Osy ja­ǵynan kelgende utqannan uty­­lyp jatqan tusymyz kóp sııaqty. Álemdik mýltfılmderdi dýblıaj­daýǵa mıllıondaǵan qarjy jum­sa­­­lady. Arnaıy jospar qurylyp, baǵ­­darlamasy bekitiledi. Sóıte otyryp, qazaqsha tárjimalaǵan balalar dúnıesin olarǵa kórsetpesek, sórede shań basyp jatsa, odan qandaı paıda bar?! Kórshi О́zbekstanda eki aı turyp kelińizshi. Balańyz eki aıda ózbekshe saırap shyǵady. О́ıtkeni onda til má­se­lesine, óskeleń urpaqtyń tárbıe­si­ne óte qatty mán beredi.

Qazir biz sıfrly dáýirde ómir súrip jatyrmyz. Maqul dep telefonnan-aq qazaqsha mýltfılmdi qoıyp bere salýǵa da bolar edi. Biraq óz eliń­de turyp ana tilińde rýhanı qun­­dy­lyq­tarǵa qol jetkize almaǵa­ny­ńa ishiń ýdaı ashıdy. Qazirgi jas býyn neniń jaqsy, neniń sapasyz ekenin birden ajyratady. Sondyqtan sıýjeti myqty, túsi qanyq, obrazdary keremet, jalyqtyrmaıtyn, úl­ken­der­­diń ózin elitip áketetin zama­na­ýı she­teldiń mýltfılmderin kór­gisi keledi. Al otandyq arnalar olardyń barlyǵyn qazaq tilinde taratpasa, ne isteıdi? Amalsyz sheteldik týyn­dylardy tamashalaýǵa májbúr bolady. Arna basshylyǵy qazaq tilinde dýblıajdalǵan mýltfılm, kınolar az dep ýáj aıtýy múmkin. Qazirge deıin qazaqshalanǵan dúnıelerdi-aq berse de sonyń ózi jetkilikti. Jarnamadan, aqparattardan batystyń balalarǵa arnalǵan televızııalyq nebir keremet ónimderi dýblıajdalǵany týraly estımiz. Alaıda naqty iske kelgende birde-bireýin telearnalardan ár demalys saıyn berip jatqanyn baı­qa­map­pyz. О́skeleń urpaqty tár­bıe­leýde osyndaı olqylyqtar oryn alyp otyrǵany ókinishti. Onyń áseri qazir bilinbes, arada bir urpaq almas­qan kezde anyq seziledi.

Aqyry telearnalar týraly sóz qoz­ǵadyq. Endeshe, «Balapan» arnasy ja­ıynda da aıta ketsek. Sóz joq, bul arna on jyldan beri baldyrǵandarǵa qazaqsha habarlar taratyp, túrli qy­zyq­ty baǵdarlama jasaýda úlken ju­mys atqaryp keledi. Deı turǵanmen, keıde bir mýltfılmdi nemese kınohı­kaıa­ny qaıta-qaıta aı­naldyra bere­tin­dikten úlkender tur­maq balalardyń ózi jalyǵyp kete­di. Moıyndaý kerek, teledıdary ınternetke, aqyly arnalarǵa qosylǵan úılerde bala-shaǵa otandyq emes, adamdy kórýden esh jalyqtyrmaıtyn «Nickelodeon» sekildi álemdik mýl­tıp­lıkasııalyq arnalardy tamashalaıdy. Sondyqtan «Balapan» da kontentti ózine qaratý jaǵy­nan utymdy josparlar oılas­tyr­ǵan durys. Nemese álgi atal­ǵan balalar arnasyn júz paıyz qazaqshalaý kerek. Iаǵnı qazaqsha ónimdi usynýda balalarda tańdaý kóp bolý kerek. Sonda ortada ádil básekelestik damyp, otan­dyq mýltıp­lıkatorlar da sapaly, qy­zyq­ty ónimder jasaýǵa, qııa­lyna qanat bi­tirý­ge umtylady.

Álbette, otandyq balalar anımasııasymen aınalysatyn uıymdar, arnalar da kommersııalyq mekeme bolǵandyqtan talap pen usynystan turatyn naryq zańdylyǵyna baǵynatyny sózsiz. Alaıda qazaqtyń bolmysy, jany, ótkeni men keleshegi – tili eshqandaı qaǵıdaǵa baǵynbaıdy. zańdar men erejelerdi sol rýhanı qundylyǵymyzǵa ıip ákelýimiz kerek. Endeshe, tıisti memlekettik organdar balalar habaryn jergilikti arnalarda taratý máselesin ulttyq múdde turǵysynan qaıta qarap kórer degen senimdemiz.

ShYMKENT