Memleketten de, medısınadan da buryn óskeleń urpaqtyń densaýlyǵyna aldymen ata-anasy jaýapty. Sharana qursaqqa bitken kúnnen bastap ne ishtiń, ne jediń, ony toǵyz aı kótergende qýanyp júrdiń be álde taýqymet shektiń be – osynyń bári balanyń búkil ómirine áser etedi. Alystan oraǵyta bermeı tótesinen aıtqanda, jastardyń ishimdikke salynýyna aldymen otbasy, sodan keıin júrgen ortasy áser etetini dáleldenip otyr. DDU adamdardyń densaýlyǵy 50-55% – ómir súrý saltyna, 20-23% – tegine, 20-25% – qorshaǵan orta, ıaǵnı ekologııaǵa, 8-12% ulttyq densaýlyq saqtaý júıesiniń jumysyna baılanysty ekenin aıtady.
Elimizdiń zańnamasyna sáıkes alkogoldi ishimdikterdi tek 21 jastan asqandarǵa satýǵa ruqsat etiledi. Alaıda «Densaýlyq» ulttyq qaýymdastyǵy jáne Almaty Menedjment ýnıversıteti júrgizgen zertteýler múlde basqa jaıttardy anyqtap otyr. Máselen, saýaldamaǵa qatysqandardyń 63%-y araq-sharaptyń dámin alǵash ret 18 jasqa deıin, 31%-y 18 ben 21 jas aralyǵynda, tek 6%-y ǵana 21 jastan asqan soń tatyp kórgen. Eń ókinishtisi – bul zertteýler jastar arasyndaǵy maskúnemdiktiń 25%-y kúızelis, úıdegi urys-keris pen toryǵýdan, tyǵyryqqa tirelýden bolatynyn anyqtap otyr.
Zertteýdiń maqsatty tobyna atalǵan oqý ornynyń birinshi kýrsta oqıtyn 32 stýdenti tartyldy. Jobanyń is-sharalary 2022 jyldyń 10 qazanynan 10 qarashasyna deıin ótkizilip, Almatynyń 16 joǵary oqý ornynyń stýdentterinen saýaldama alyndy.
«Zertteý jumystary 18-21 jas jáne odan joǵary jastaǵy 947 respondent qatysqan áleýmettik saýaldama ádisimen júrgizildi. Birinshi bólimde respondentterden jasy, olardyń qaýip faktorlaryna kirý-kirmeýi, ishimdikterdiń zııany týraly aqparattar suralsa, ekinshi bólimde alkogoldi tutynýǵa kózqarasy men alkogoldi tutynýǵa qarsy qandaı sharalar tıimdi dep sanaıtyny týraly arnaıy suraqtar boldy», deıdi «Densaýlyq» ulttyq qaýymdastyǵy sarapshysy Danıla Bekturǵanov.
Densaýlyqqa zııandy faktorlar qatarynda temeki shegý (59%), alkogoldi ishimdik ishý (52%), qozǵalysy az ómir salty (30%), teńshelgen tamaqtaný (33%) jáne artyq salmaq (34%) ataldy.
Saýaldamaǵa qatysqandardyń úshten biri (33%) araq-sharaptyń udaıy qymbattap jatqany ishimdik ishýge toqtaý sala almaıtynyn málimdegen. Qalǵan respondentter baǵanyń ósýi tutynýǵa áser etetinin moıyndady. Iаǵnı 27%-y alkogol satyp alýdy sıretse, 16%-y arzandaý brendterge kóship, 15%-y mólsherin azaıtyp, 9%-y kúshtiligi tómen sýsyndar satyp alady.
Sondaı-aq respondentterdiń shamamen 28%-y alkogoldiń densaýlyqqa zııanyn azaıtý múmkin emes dese, 25%-y eger alkogoli az sýsyndarǵa aýyssa, zııanyn azaıtýǵa bolady dep sanaıdy. Al olardyń kópshiligi jastar arasyndaǵy maskúnemdiktiń taralýyna aralasatyn ortasynyń yqpal etetinin alǵa tartypty.
«Saýaldamaǵa qatysýshylardyń 25%-y toryǵý, kúızelis, urys-keris pen túrli jaǵdaıǵa tap bolyp, tyǵyryqqa tirelý saldarynan ishimdikke úıir bolyp jatqany alańdatady. Bul kórsetkish 2018 jylǵy derektermen salystyrǵanda birshama ósti, ol kezde bul kórsetkish 22% bolatyn», deıdi «Densaýlyq» ulttyq qaýymdastyǵy tóraǵasynyń orynbasary ári dáriger Gıntaýtas-Iýozas Kentra.
Saýaldamaǵa qatysqandardyń 52%-y alkogoldik ishimdikterdi satý sharttaryn qatańdatý men baǵany kóterý maskúnemdikpen kúreste tıimdi shara dep sanaıdy jáne 42%-y aıyppul salǵan durys depti. Sondaı-aq 27%-y salamatty ómir saltyn nasıhattaýǵa kóbirek kóńil bólý kerek dese, 26%-y arzan nemese tegin sport seksııalarynyń sanyn kóbeıtý kerek dep esepteıdi.
Qarap otyrsaq, osydan 5 jyldaı buryn Qazaqstan Ortalyq Azııada maskúnemdik jaǵynan alǵashqy orynda bolǵan. Tipti otbasynda maskúnem áke-sheshesi bar balalardyń qaýymdastyǵy da qurylǵan. О́ıtkeni mundaı otbasynda ósken balanyń psıhıkasy buzylady.
Al mamandar araq jeńgen adammen aldymen sóılesip, sebebine úńilý kerek ekenin, psıholog pen narkologtiń kómegine júginýdiń mańyzyn alǵa tartady. Biraq bizdiń qoǵam psıhologke barýǵa júreksinedi. Sebebi «psıhıkasy durys emes degen tizimge enedi ekensiń, jumysqa almaı qoıady» degen pikir bar. Alaıda elimizde eshqaıda tirkelmeı-aq psıhologtiń kómegin alý múmkindigi bar. Biraz maman qupııa qabyldaıdy, jeke aqparatty kórsetpeı emdeı beredi. Buǵan qosa arnaıy reabılıtasııa ortalyqtary bar. Ol jerge kóbine óz betimen emdelýge shamasy jetpeıtin, araqtan bas tarta almaıtyn qıyn jaǵdaıdaǵy adamdar túsedi. Mundaı mekemege kez kelgen adamdy kirgize bermeıdi, túsken naýqastar úsh aıdan bastap birneshe jylǵa deıin jatyp emdeledi.
Jalpy, adamdy maskúnemdikten aryltýdyń 12 qadamy bar. Reabılıtasııa ortalyǵynda naýqas osy 12 qadamnan ótip, em alady. Bir ereksheligi – mundaı ortalyqta dárigerler men psıhologter ǵana emes, kezinde ózi maskúnem bolǵan qarapaıym adamdar da qyzmet etedi. Osyndaı sharalardan keıin de aıyqqandar bar, biraq tolyq jazylyp ketkenderdiń sany asa kóp emes...
Sol sııaqty anonım qaýymdastyqtardyń da maskúnemdikten arylýda paıdasy kóp. Mundaı ortaǵa tap bolǵandardan únemi jaqsy nátıje baıqalady. О́ıtkeni anonım qaýymdastyqtardyń qyzmeti tegin, ekinshiden adam óz erkimen keledi. Úshinshiden, anonım toptarda barlyǵynyń ahýaly birdeı. Bul jerde naýqastyń «men maskúnemmin» dep aıtýy mańyzdy. Sebebi ishimdikke salynǵandar óz aýrýyn moıyndaǵanda ǵana erkimen em-dom alýǵa kónedi.
ALMATY
