Ekologııa • 01 Aqpan, 2023

El senimin jalǵaǵan joba

82 ret kórsetildi

Jaǵalaýyndaǵy eldi taryqtyrmaǵan Araldyń ańqasy keýip, baıyrǵy jurttan bereke qasha bastaǵanda boı kótergen Kókaral bógeti – teńizdi óńirdiń tirshiligin qaıta óristetken qurylys. 2006 jyly SARATS jobasy aıasynda paıdalanýǵa berilgen uzyndyǵy 13 shaqyrymdyq tospa kishi teńizdegi sý deńgeıiniń kóterilip, tuzdylyǵy tómendeýine sep boldy. Kókaral salyn­ǵaly beri aıdynda azaıa bastaǵan balyq túrleri kóbeıip, el ejelgi kásibine qaıta oraldy. Balyq aýlaý kólemi eselep artyp, kishi teńiz jaǵasyndaǵy jurt eńse tiktedi.

Biraq osydan 6 jyl buryn gıdrotehnıkalyq qurylystardy zertteý jónindegi qurylǵan ko­mıs­sııa bógettiń sý tastaý qury­lysynyń oń jaq jaǵajaı eńistigi sýmen shaıylyp, zaqymdalǵanyn anyqtaǵan edi. Az ýaqyttyń ishinde sý shaıǵan jer kólemi 200 metr­ge jetkende alda bolar apattyń belgisi baıqalǵan. Aıt­qan jerden aýlaq, eger Kókaral buzylsa, Kishi Araldaǵy ushan sýdyń keleshegi týraly boljam aıtý qıyn. Osydan da 2019 jyly oblysqa sapary barysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Úkimet pen oblys ákimdigine bógetti qalpyna kel­tirý boıynsha sharalar qa­byldaýdy tapsyrdy.

Osydan keıin eki elge ortaq aıdyn bolǵan Araldyń, kishi te­ńizdi saqtap turǵan Kókaral bóge­tiniń máselesi О́zbekstan men Qazaqstan Parlamenti Senatynda jan-jaqty qaralyp, birlesken top arnaıy saparlap, tospanyń qazirgi jaǵdaıymen tanysqan edi.

Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes respýblıkalyq bıýdjet­ten «Kókaral bógetin saqtap qalý jáne Syrdarııa ózeniniń atyraýy­n qalpyna keltirý» jo­basynyń jo­balyq-smetalyq qujattamasy ázir­lenip, byltyr memlekettik sa­raptamanyń oń qorytyndysy alyndy. Alda Aqshaýyt ýchaskesinde arna tú­zeýshi bóget salyp, Kókaral bó­getiniń joǵary eńisin jóndeý-qal­pyna keltirý jumystary tur. Retteýshi qurylystarymen birge Qarashalań kóli arqyly 2 arna túsedi, Bógen-Qamystybas avtojolyna ótkel salynyp, Qara­shalań kóli men Syrdarııa ózeni aralyǵyndaǵy buzylǵan bóget qalpyna keltiriledi.

Jalpy, 4,5 mlrd teńge jum­sa­latyn «Kókaral bógetin saqtap qalý jáne Syrdarııa ózeniniń atyraýyn qalpyna keltirý» jobasy to­lyq júzege asqanda bóget ny­ǵaıyp, sý aınalymy qalpyna keledi, sý­dyń tuzdaný deńgeıi tó­mendep, ba­lyqtyń uly teńizge qaraı ótýi azaıady. Byltyr respýb­lıkalyq bıýd­jet­ten jobany bastaýǵa 500 mln teńge bólinip, tap­syrys berýshi men merdiger ara­synda jasalǵan shartqa sáıkes qurylys-montaj jumystary júr­gizildi. Alǵashqy kezekte 20-dan asa tehnıka men 40-qa jýyq adam jumyldyryldy. Jyl aıaǵynda Aral aýdany Bógen aýyldyq okrýginde ornalasqan Sarytereń kanalyn qazý bastaldy. Bul 1500 gektardan asa shabyndyq aýmaqty sýlandyryp, Kishi Aral teńizin sýǵa toltyryp, ony tushytýǵa múm­­­kindik bermek. Sarytereńmen qatar Tushy, Qarashalań-1, Qa­ra­­­sha­lań-2 kanaldaryna da meha­nıka­lyq tazartý jumystary júrgiziledi. Ny­sandy baqylap, oǵan qa­tysty qabyldanǵan sharalardyń oryn­dalýyn qadaǵalaý oblystyq ta­bıǵı resýrstar jáne tabı­ǵat paı­da­­la­ný­dy retteý basqarma­syna júk­tel­gen.

Kókaral – strategııalyq mańy­zy bar nysan. Teńiz tartylǵaly asarlap salǵan talaı tospasyn sý shaıyp, úmiti jelge ushqan eldiń erteńge senimin jalǵap turǵan da osy – alyp bóget. Sondyqtan da óńir halqy Memleket basshy­synyń bastamasymen qolǵa alyn­ǵan «Kókaral bógetin saqtap qalý jáne Syrdarııa ózeniniń atyraýyn qalpyna keltirý» jobasynan kóp jaqsylyq kútedi.

Aıtpaqshy, bóget salynǵan alǵashqy jyldary Kishi Aralǵa qajetti sý 7-8 jylda jınalady degen boljam jasalǵan edi. Alaı­da aınalasy 2 jyldyń ishin­de aıdynnyń keneresi tolyp, kóp ıgiligine jaraǵan. Biraq keıingi 3-4 jylda Syrdarııa ózeni sarqylyp, kúmis alqadaı teńiz­diń de kólemi kishireıe bastady. Degenmen de bıyl darııa deńgeıi kóterilip, aı­dynǵa quıylǵan sý molaıdy. Bul da bar tirshiligi te­ńizben baılanysty jurttyń úmit, qýanyshyn eselep otyr.

 

Qyzylorda 

Uqsas jańalyqtar