Táýelsizdik qolǵa tıgeli beri alys-jaqyn shetelderde turatyn qandastarymyzben qaýyshý jıileı bastaǵany belgili. Ony elimizdiń Almaty, Túrkistan, Astana sekildi iri qalalarynda ótken álem qazaqtarynyń 1992, 2002, 2005 jáne 2011 jyldardaǵy tórt quryltaıynan anyq baıqaýǵa bolady. Buǵan qosa sońǵy 10 jyl bederinde Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń tikeleı qolǵa alyp uıymdastyrýymen ótip kele jatqan kishi quryltaılar men dostyq festıvalderi taǵy bar. Sóz oraıynda olardyń Shvesııanyń Vesteros, Germanııanyń Berlın, Norvegııanyń Oslo qalalary men Mońǵolııanyń Baıan-О́lgeı, Fransııanyń Parıj, Reseıdiń Samara shaharlarynda ótip, ondaǵy júzege asqan mádenı is-sharalardyń dıaspora jumystaryn jolǵa qoıyp, jandandyra túsýge yqpal etkenin aıtý lázim.
Ústimizdegi jyldyń mamyr aıynyń ortasyndaǵy О́zbekstanda ótetin osyndaı basqosýǵa jınalǵanda oıymyzǵa mine, joǵarydaǵy jaılar oralǵan edi. Tashkentke kelip túsken delegasııa ókilderi, bizderdi áýejaıda osyndaǵy qazaq ulttyq mádenı ortalyǵynyń tóraǵasy Marat Úkibaev pen О́zbekstandaǵy Qazaqstan elshiliginiń birinshi hatshysy Nurlan Musaev qarsy alyp, janyndaǵy qandastarymyzdy tanystyra bastady. Olar osy dostyq festıvalin ótkizýge tikeleı jaýapty: elshilik keńesshisi Ýálıhan Tórehanov, kásipker Damır Qaldybaev pen О́zbekstandaǵy ana tilimizde shyǵatyn «Nurly jol» gazetiniń bas redaktory Ǵulamzákir Iýsýpov jáne Tashkent qalalyq qazaq mádenı ortalyǵynyń qyzmetkeri Zylıha Orazbaeva men elaralyq «Altyn besik» jýrnalynyń tilshisi Marat Arynov sııaqty qandastarymyz eken.
Festıvaldiń alǵashqy is-sharasy tańerteń, qala ortalyǵyndaǵy «Jar» stadıonynda bastaldy. Bizder munda qos eldiń bir kezdegi ary men namysy, jankúıerlerdiń súıiktisi bola bilgen «Qaırat» jáne «Pahtakor» komandalary ardagerleriniń joldastyq kezdesýine kýáger boldyq. Kýáger bolyp qana qoımaı, match júrip jatqan kezde ózbek fýtbolynyń 1960-1980 jyldardaǵy jaryq juldyzdary atanǵan Berador Abdýraımov pen Vladımır Shtern jáne Tólegen Isaqovty stadıonnyń ishinen izdep taýyp, suhbat alyp úlgerdik. Adamdardan aıaq-alyp júrgisiz mundaı ý-dý jerde kimniń kim ekenin tanyp bilý múmkin emes qoı. Osy rette «О́zbekfılm» aksıonerlik qoǵamynyń qart kınorejısseri Ǵııas Shermuhamedovke alǵysymyz sheksiz. Áriptesimiz jasynyń ulǵaıyp qalǵanyna qaramastan, tolyp jatqan baspaldaqtarmen ilgeri-tómen túsip júrip, joǵarydaǵy jampozdarmen jolyqtyrdy-aý, áıteýir. (Aldyn-ala aıtyp qoıaıyq, 1960-1977 jyldary «Pahtakor» komandasy sapynda alańǵa 358 ret shyǵyp, osy kórsetkishke onyń izbasarlary áli jete almaı kele jatqan, KSRO-nyń 1972 jylǵy birinshi lıgasyndaǵy maýsymda 34 dop soǵyp, odaqtaǵy eń úzdik fýtbolshy atanǵan Berador Abdýraımovpen suhbat gazetimizdiń taıaýdaǵy nómirleriniń birinde jarııalanady dep josparlanýda. Sonda bárin aıtatyn bolamyz áli).
Já, sonymen dostyq festıvaliniń betashary ispettes «Qaırat» jáne «Pahtakor» komandalary ardagerleriniń arasyndaǵy matchta aldymen bizdiń jerlesterimizdiń qaqpa kiltin ózbekstandyq S.Kodırov pen R.Dýrmanov ashty. Sodan soń «Qaırat» komandasynan V.Voragovskıı qatarynan qos dop soǵyp, esepti 2:2 etip teńestirdi. Ekinshi taımda jańa ózimiz sóz etken Berador Abdýraımovtyń «Pahtakorda» oınaıtyn uly Azamat birinen keıin biri dep aıtatyndaı «Qaırat» qaqpasyna údemeletip eki dopty kirgizip, alań ıelerin 4:2 esebimen alǵa shyǵardy. Osydan keıin yshqyna qımyldaǵan bizdiń jerlesterimiz S.Savıch pen A.Qulshybaev qarsy jaqqa bir-birden dop salyp, esep 4:4 bolyp teń aıaqtalǵanda «ýh» dedik-aý áıteýir. Osy kezde alańǵa О́zbekstan Ultaralyq mádenıet ortalyǵynyń dırektory Nýrıddın Mýhammadıev pen qazaq ulttyq mádenı ortalyǵynyń tóraǵasy Marat Úkibaev shyǵyp, kórermenderge óz ónerin kórsetken qos ardagerler komandalarynyń kapıtandary ıyǵyna shapan japty.
Tashkenttegi biz sóz etip otyrǵan dostyq festıvaliniń osy kúngi túske deıin ótkizgen taǵy bir úlken is-sharasy «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń Joldaýynan týyndaıtyn mindetterge oraı uıymdastyrylǵan dóńgelek ústel májilisi boldy. Ony júrgizgen Bilim jáne ǵylym mınıstrligi M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri Amangeldi Muqan Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Uıymdastyrý bóliminiń meńgerýshisi Botagóz Ýathanǵa sóz berdi. Sheshen óziniń baıandamasynda: «Bul bizdi bıiktetetin baǵdarlama. Qysqa da nusqa qaǵıdalarmen qashalǵan qýatty qujat. Munda egemen elimiz atqarar aýqymdy ister men alar asýlar jóninde qadaý-qadaý máseleler qarymdy oılarmen qamtylǵan», deı kelip: «Strategııadaǵy sizderdiń túsinikterińizge laıyq, uǵymdaryńyzǵa jaqyn-aý degen tómendegi taqyryptarǵa toqtalaıyn», dep Joldaýdaǵy myna uıǵarymdarǵa taldaý jasady. Onyń alǵashqysy Qazaq eli, Qazaq memleketi uǵymdary men Máńgilik El ıdeıasynyń baǵdarlamalyq qujatta naqty anyqtamalarmen batyl aıtylǵany. Ekinshi, memlekettik mártebege egemendiktiń eleń-alańy, sonaý 1989 jyldyń kúzinde ıe bolsa da tusaýly attaı kibirtiktegen qazaq tilin taqqa otyrǵyzar tujyrym. Bul jóninde Joldaýda: «Qazaq tili 2025 jylǵa qaraı ómirdiń barlyq salasynda ústemdik etip, kúndelikti qatynas tiline aınalady», dep naqty aıtylǵan. Úshinshi, demokratııalyq ahýal men qazaqstandyq patrıotızm týraly paıym. Strategııa joldaryndaǵy bul máselelerge ýaqyttyń ózi ádil túrde jaýap berýde. Olaı deıtinimiz, keńestik kezeńdegi óziniń atymen atalatyn elde ózi azshylyqqa ushyraǵan qazaq sekildi halyq sol kezdegi 15 odaqtas respýblıkanyń eshqaısysynda bolǵan emes. 1991 jyly táýelsizdik tabaldyryǵyn 41 paıyzdyq kórsetkishpen attaǵan biz sodan bergi 23 jyl ishinde ósip-ónip, 65 paıyzǵa jetip otyrmyz. Respýblıkamyzdyń Statıstıka agenttigi ótken jyly ǵana Qazaqstannyń óz ishindegi qandastarymyzdyń sany 11 mıllıon adamnan asqanyn habarlady. Buǵan sheteldegi 5 mıllıon otandasymyzdy qosyńyz. 16 mıllıon qazaq! Demek, kúshti, qýatty jas ultpyz. Máńgilik El ıdeıasyn murat tutqan memleketpiz. Oǵan jetý úshin: «El erligi – birligi», dep Jambyl baba aıtqandaı, yntymaq kerek. Bul Strategııada: «Biz el ıesi retinde bıik bola bilsek, ózgelerge syıly bolamyz», – dep óte dál aıtylǵan. Búgingi tańdaǵy talap ta, maqsat ta mine, osy.
Dóńgelek ústeldegi Botagóz Ýathannyń osyndaı pikir-paıymdaý turǵysyndaǵy oılarynan keıin májilisti júrgizýshi Amangeldi Muqan kelesi sóz kezegin О́zbekstandaǵy qazaq ulttyq mádenı ortalyǵynyń tóraǵasy Marat Úkibaevqa berdi. Ol kisi: «Maǵan Joldaýdaǵy Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń HHI ǵasyrdaǵy, Qazaqstandaǵy din máselesi, ol qandaı bolady degen tolǵaqty taqyrypqa baılanysty paıymdaýlary qatty unady, – dep bastady áńgimesin. – Jasyratyny joq, qazir qazaq jurty úshin dástúrli emes dinı jáne jalǵan dinı aǵymdar máselesi ótkir tur. О́ıtkeni, qazaqstandyq saıttar men gazet-jýrnaldardan oqyp qalamyz, el jastarynyń bir bóligi ómirge sáıkes kelmeıtin jalǵan dinı aǵymdarǵa kózsizdikpen barýda eken. Bul – kemshilik. Ol neden týyp otyr? Gáp qoǵamnyń bir bóliginiń shetten kelgen jalǵan dinı áserlerge degen ımmýnıtetiniń álsizdiginde. Elbasy muny jasyrmaı aıtyp, Joldaýda onymen kúresýdiń naqty tetik, tásilderin kórsetip bergen. Mine, bul endi qıyn túıindi tarqatyp, kúrdeli jaǵdaıdy jeńildetetin jol. Ol mynaǵan saıady. Biz musylmanbyz. Onyń ishinde Ábý Hanıfa mazhabyn ustanatyn súnnıtterimiz. Babalarymyzdan qalǵan bul jol ulttyq salt-dástúrdi, ata-anany syılaýǵa negizdelgen. Endeshe, búgingi urpaq ta álemdegi eń izgi din – ıslam dinin qadirleı otyryp, ata dástúrin ardaqtaǵany abzal. Biraq Qazaq elinde zaıyrly qoǵamnyń órkenıetti ustanymdary da bar ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek.Sondyqtan halqymyzdyń dástúrleri men mádenı ólshemderine sáıkes keletin sana qalyptasýy kerek. Sonda ǵana ol aqyl-oı kúshi urpaqtarymyz boıyna ózin-ózi ustaý erekshelikteri úlgilerin sińdirip, halqymyzdy keshegi kezeń deńgeıine emes, HHI ǵasyrda ómir súrýge laıyqtap, beıimdeıdi.
Joldaýdaǵy bizdiń bolmysymyzǵa jaqyn dep aıtarlyq birlik máselesine kelsek, – dedi budan keıin Marat Úkibaev, – onda mynadaı mándi de maǵynaly sóz tirkesteri bar. Qazaqty esh ýaqytta syrttan jaý almaǵan. Qazaq, ásirese, alaýyzdyqpen álsiregen. Kúsheıse, birlikpen kúsheıgen. Úıdiń berekesi qabyrǵasynyń qııýymen emes, teńiniń jııýymen, otbasyndaǵy syılastyqpen, tatýlyqpen kiredi.
Elbasy óz Joldaýynda osyndaı máseleni qadap aıta kelip, halqymyzdyń tutastyǵyna jik túsiretindeı kóleńkeli jáıtterden saqtandyrǵany qaı qazaq balasyna bolsyn sabaq. Ol – jershildik pen rýshyldyqty ýaǵyzdap, bir atanyń balasy ekinshi atadan artyq degen pıǵyldaǵy shejire jasaýshylyqqa boı aldyrý. «Bular ulttyq tutastyqtan aıyrylýdyń óte qaýipti túri», dep atap kórsetken Memleket basshysy sóz bolyp otyrǵan qujatta. Durys eskertý, durys saqtandyrý. Tarıhty bilgenimiz jón. Onyń bir butaǵy – ata tek pen shejireni umytpaýǵa tıispiz. Biraq bulardy bura tartpaı, osylardyń túbin qýa kelgende qazaq degen ultqa baryp tireletinimizdi esten shyǵarmaýymyz qajet. Sóz etip otyrǵan sala qadym zamannan halqymyzdyń birligin, tutastyǵyn áıgilegen. Rý, ata tek, shejire qazir de sondaı qyzmetti atqarýy kerek. О́ıtkeni, bul qazaqty bólshekteıtin emes, qaıta biriktiretin uǵym. Birlesip ómir súreıik. Qudaı sodan jazbasyn. Sonda el eńbegi berekeli, tirligi merekeli, yntymaǵy óreli bolady.
Dóńgelek ústel basyndaǵy áńgimede budan keıin de birneshe adam sóılep, óz oı-pikirlerin ortaǵa saldy. Solardyń ishinde, ásirese, Qazaqstandaǵy ózbek drama teatrynyń dırektory Ikram Hashımjanovtyń sózi áserli shyqty. Ol Joldaýdaǵy Elbasynyń: «Biz – kópultty qoǵambyz. Sondyqtan ultaralyq qatynastar máselesinde eshqandaı qosarlanǵan standarttar bolmaýy tıis. Memleketimizde bári de teń. Etnostyq nemese basqa da belgiler boıynsha jaqsy, jaman degen sóz joq. Eger bireýge etnostyq belgisi boıynsha qysym jasalsa, onda búkil qazaqstandyqtarǵa qysym jasaldy dep eseptelýi kerek. О́ıtkeni, biz teń múmkindikter qoǵamyn, bári zań aldynda birdeı bolatyn qoǵamdy qurýdamyz», degen sózder Qazaqstandy mekendep kele jatqan 130-dan astam ult pen ulystyń oılaryna dóp kelip, kóńilderinen shyǵyp otyrǵanyn erekshe atap aıtty. Sodan soń ol joǵarydaǵy Prezıdent qaǵıdatynyń ómirde naqty kórinis taýyp kele jatqanyn Qazaq elindegi óz qandastarynyń mádenı ortalyǵy jumysymen sabaqtastyra aıtyp berdi. Ikram Hashımjanovtyń sózine qaraǵanda, respýblıkamyzda 500 myńǵa jýyq ózbek turady eken. Bul ózderi ómir súrip, eńbek etip jatqan Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy ulttardyń ishinde san jaǵynan qazaqtardan keıin ekinshi, al elimiz boıynsha úshinshi oryndaǵy ulys degen sóz. Olardyń balalary osy óńirdegi 143 mektepte óz tilderinde bilim alsa, onyń 57-i taza ózbek te, 86-y aralas bilim uıasy bolyp tabylady. Bulardy jyl saıyn bitirip shyǵatyn jetkinshekterdiń joǵary, arnaýly orta oqý oryndaryna túsýine jol ashyq deıdi áńgime ıesi. Eger olardyń arasynda túrli baıqaýlarǵa qatysyp, jeńimpaz bolyp júrgen oqýshylar bolsa, ondaı qabilet ıelerine Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýty men Q.A.Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti jáne óńirlik gýmanıtarlyq ınstıtýty arnaýly granttar bólip otyrýdy dástúrge aınaldyrypty. Bir ǵana mysal, osy oblystaǵy ózbek balalary 8 jylda 84 grant alǵan. Ol orta eseppen ár jyl saıyn 10-11 joldama degen sóz. Al bul, ıaǵnı, grantqa qol jetkizgen ár túlektiń 5 jyl tegin oqýy sol otbasyndaǵy bıýdjet úshin qanshama paıda deseńizshi?!
Mine, Prezıdent Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqyna arnaǵan jyl saıynǵy Joldaýlarynda ultaralyq qatynastar týraly joǵarydaǵydaı adamgershil ustanymdaryn udaıy aıtyp, respýblıka aýmaǵyndaǵy barlyq etnostardyń mádenı ortalyqtaryna jaqsy jaǵdaılar jasap keledi. Sondyqtan da biz «Qazaqstan-2050» Strategııasyn qoldaımyz jáne ony baǵdarlama retinde óz jumysymyzda qaltqysyz basshylyqqa alamyz.
Dóńgelek ústel májilisi bitkennen keıin «Temirjolshylar» saraıynda qos halyqtyń dostyq festıvali aıasyndaǵy kelesi bir mádenı is-shara – qala jurtshylyǵymen kezdesý boldy. Ony saltanatty túrde ashqan qazaq ulttyq mádenı ortalyǵynyń tóraǵasy Marat Úkibaev sóz kezegin О́zbekstan Ultaralyq mádenıet ortalyǵynyń dırektory Nýrıddın Mýhammadıevqa berdi. Sheshen festıvaldiń belgilengen baǵdarlamaǵa saı ótip jatqanyna qanaǵattanǵandyq sezimin bildire kelip, qos halyqtyń arasyndaǵy mádenı, rýhanı baılanystardyń tamyry tereńde ekenine toqtaldy. Ony ornyqtyryp, berkite túsýde sonaý 50-60-70 jyldarǵy eki eldiń aǵa urpaq ókilderi Ǵafýr Ǵulam men Sábıt Muqanov, Aıbek pen Muhtar Áýezov, Kamıl Iаshen men Ǵabıt Músirepov, Týrab Týla men Ábdilda Tájibaev syndy tulǵalardyń erekshe eńbek sińirgenin, búgingi qaýyshý sol altyn arqaýdyń ýaqyt synynan ótken berik tini ekenin ádemi aıtty. Sodan soń ol ózbek ádebıetiniń kórnekti ókilderi Uıǵyn men Mirtemir jáne Mırmýhsınniń árqaısysynyń ár jyldary «Qardosh, qazaǵym!» dep qazaqtardy baýyryna, týysqanyna balap, jeke óleńder arnaǵanyn tebirene sóz etti.
Al óz kezeginde sóz alǵan Qazaqstannyń О́zbekstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Bóribaı Jeksembın bolsa, áńgime ózegin eki eldiń qazirgi tańdaǵy qarym-qatynasy úılesimdi damýdyń jańa sapalyq kezeńine kóterilgeninen tarqatyp, oǵan naqty mysal retinde mynadaı derek-dáıekterdi alǵa tartty. Ekonomıkalyq baılanysqa kelsek, búginde О́zbekstan aýmaǵynda qazaqstandyq qarjynyń qatysýymen 178 kásiporyn jumysyn júrgizýde eken. Sonyń ishinde 143 birlesken jáne 35 kásiporyn 100 paıyzdyq Qazaqstan bıznesi úlesinde bolyp shyqty. Al Qazaqstanda 118 ózbek kásiporny ártúrli salalarda jumys isteıtini aıtyldy.
О́zara tatý kórshilestiktiń mańyzdy sharty joǵarydaǵydaı ekonomıka jáne bıznes qoǵamdastyǵynda ǵana emes, mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyqqa da qatysty ekeni belgili. Bul turǵydan qaraǵanda da kóńilge qýanysh uıalaıdy. Oǵan mysal retinde Tashkenttegi Tóle bı men Nuratadaǵy Áıteke bı babalarymyz mazarlarynyń úlken etnomemorıaldyq keshenderge aınalyp, olardy kórkeıtip, kógaldandyrýǵa jergilikti úkimet oryndarynyń jasaǵan qamqorlyǵyn rızashylyq sezimimen aıtýǵa bolady. Sondaı-aq, eki eldegi shyǵarmashylyq ujymdardyń ózara gastroldik saparlar almasýy dostyq dánekeriniń atap aıtar arqaýyndaı. Máselen, jyl saıyn ózbek teatrlary Almatyda ótkiziletin Ortalyq Azııa halyqtary teatrlarynyń festıvaline qatysady. Al Qazaqstannyń óner ókilderi Tashkentte ótetin «Sharq taronaları» mýzykalyq baıqaýynyń belsendi qatysýshylary. Budan bólek qos el kınematografısteri «Dostyq tamyrlary», «Aǵaıyn», «Máńgilik dostyq» sekildi derekti kınolentalardy ómirge birlesip ákelýde.
Elshi Bóribaı Jeksembınniń osyndaı dostyq ráýishtegi sózderinen soń festıvaldi uıymdastyrýshylar qala jurtshylyǵy ókilderine án-kúı baǵdarlamasy usynylatynyn habarlady. Sahnaǵa Qyzylorda oblystyq fılarmonııasynyń Turmaǵambet atyndaǵy halyq aspaptary orkestri shyqty. Bul óner ujymy Áıteke bı babamyzdyń bıyl atalyp ótiletin 370 jyldyq mereıtoıyna baılanysty Nurataǵa arnaıy bara jatyp, Tashkenttegi dostyq festıvali sharalaryna qatysýdy da nıet etken eken. Jaqsy boldy, olardyń «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da» dep Abaı sekildi tolǵanyp, «Maqpal» dep Áset bolyp án salyp, Táttimbetke uqsap kúı shertýi kórermen qaýymǵa erekshe kóńil-kúı syılady. Budan keıingi kezek Almatydan kelgen jas talanttarǵa tıdi. Ánshiler Ýathan Zahanqyzy men Bıbigúl Qılymhannyń áýelete salǵan ánderine qol soqpaǵan jan joq. «Denar» folklorlyq-estradalyq tobynyń músheleri Estaı Bekbergenov, Ernar Jumataev, Álibı Kádirbaevtyń oryndaǵan shyǵarmalaryna tabynbaǵan kórermen qalmaǵan shyǵar, sirá. Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq konservatorııanyń stýdenti, jas talant Dáýren Janarbektiń óneri ózinshe bir jeke áńgime.
Dostyq festıvaliniń aıasynda osymen bir mezette basqa da mádenı is-sharalar ótip jatty. Olar: Tashkent ırrıgasııa jáne melıorasııa ınstıtýtynda uıymdastyrylǵan stýdent jastardyń «Toǵyzqumalaq» ıntellektýaldyq sport jarysy men «Temirjolshylar» mádenıet saraıynyń foıesindegi О́zbekstan beıneleý óneri kolledjiniń stýdentteri salǵan sýret kórmesi jáne Abror Hıdoıatov atyndaǵy drama teatry sahnasyna «Qaryz» spektaklin shyǵarǵan Ońtústik Qazaqstan oblystyq ózbek drama teatrynyń qoıylymy edi. Qala jurtshylyǵynyń ókilderi bul mádenı is-sharalardyń bárin óte jaqsy qabyldap, uıymdastyrý komıssııasynyń jumysyna rıza ekendikterin júrekjardy sózdermen bildirip jatty.
R.S: Tashkenttegi dostyq festıvaline Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy atynan barǵan delegasııa músheleri osy saparǵa sergektikpen qarap, járdem qolyn janashyrlyqpen sozǵan «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qoryna, Qazaqstannyń О́zbekstandaǵy elshiligi men osy respýblıkadaǵy qazaq ulttyq mádenı ortalyǵyna rızashylyǵyn bildirip, rahmet aıtady.
О́zbekstan Respýblıkasy,
Tashkent qalasy.
Sýretterde: búgingi Tashkent; О́zbekstan Ultaralyq mádenıet ortalyǵynyń dırektory N.Mýhammedıev; týystardyń tabysýy.
Ústimizdegi jyldyń mamyr aıynyń ortasyndaǵy О́zbekstanda ótetin osyndaı basqosýǵa jınalǵanda oıymyzǵa mine, joǵarydaǵy jaılar oralǵan edi. Tashkentke kelip túsken delegasııa ókilderi, bizderdi áýejaıda osyndaǵy qazaq ulttyq mádenı ortalyǵynyń tóraǵasy Marat Úkibaev pen О́zbekstandaǵy Qazaqstan elshiliginiń birinshi hatshysy Nurlan Musaev qarsy alyp, janyndaǵy qandastarymyzdy tanystyra bastady. Olar osy dostyq festıvalin ótkizýge tikeleı jaýapty: elshilik keńesshisi Ýálıhan Tórehanov, kásipker Damır Qaldybaev pen О́zbekstandaǵy ana tilimizde shyǵatyn «Nurly jol» gazetiniń bas redaktory Ǵulamzákir Iýsýpov jáne Tashkent qalalyq qazaq mádenı ortalyǵynyń qyzmetkeri Zylıha Orazbaeva men elaralyq «Altyn besik» jýrnalynyń tilshisi Marat Arynov sııaqty qandastarymyz eken.
Festıvaldiń alǵashqy is-sharasy tańerteń, qala ortalyǵyndaǵy «Jar» stadıonynda bastaldy. Bizder munda qos eldiń bir kezdegi ary men namysy, jankúıerlerdiń súıiktisi bola bilgen «Qaırat» jáne «Pahtakor» komandalary ardagerleriniń joldastyq kezdesýine kýáger boldyq. Kýáger bolyp qana qoımaı, match júrip jatqan kezde ózbek fýtbolynyń 1960-1980 jyldardaǵy jaryq juldyzdary atanǵan Berador Abdýraımov pen Vladımır Shtern jáne Tólegen Isaqovty stadıonnyń ishinen izdep taýyp, suhbat alyp úlgerdik. Adamdardan aıaq-alyp júrgisiz mundaı ý-dý jerde kimniń kim ekenin tanyp bilý múmkin emes qoı. Osy rette «О́zbekfılm» aksıonerlik qoǵamynyń qart kınorejısseri Ǵııas Shermuhamedovke alǵysymyz sheksiz. Áriptesimiz jasynyń ulǵaıyp qalǵanyna qaramastan, tolyp jatqan baspaldaqtarmen ilgeri-tómen túsip júrip, joǵarydaǵy jampozdarmen jolyqtyrdy-aý, áıteýir. (Aldyn-ala aıtyp qoıaıyq, 1960-1977 jyldary «Pahtakor» komandasy sapynda alańǵa 358 ret shyǵyp, osy kórsetkishke onyń izbasarlary áli jete almaı kele jatqan, KSRO-nyń 1972 jylǵy birinshi lıgasyndaǵy maýsymda 34 dop soǵyp, odaqtaǵy eń úzdik fýtbolshy atanǵan Berador Abdýraımovpen suhbat gazetimizdiń taıaýdaǵy nómirleriniń birinde jarııalanady dep josparlanýda. Sonda bárin aıtatyn bolamyz áli).
Já, sonymen dostyq festıvaliniń betashary ispettes «Qaırat» jáne «Pahtakor» komandalary ardagerleriniń arasyndaǵy matchta aldymen bizdiń jerlesterimizdiń qaqpa kiltin ózbekstandyq S.Kodırov pen R.Dýrmanov ashty. Sodan soń «Qaırat» komandasynan V.Voragovskıı qatarynan qos dop soǵyp, esepti 2:2 etip teńestirdi. Ekinshi taımda jańa ózimiz sóz etken Berador Abdýraımovtyń «Pahtakorda» oınaıtyn uly Azamat birinen keıin biri dep aıtatyndaı «Qaırat» qaqpasyna údemeletip eki dopty kirgizip, alań ıelerin 4:2 esebimen alǵa shyǵardy. Osydan keıin yshqyna qımyldaǵan bizdiń jerlesterimiz S.Savıch pen A.Qulshybaev qarsy jaqqa bir-birden dop salyp, esep 4:4 bolyp teń aıaqtalǵanda «ýh» dedik-aý áıteýir. Osy kezde alańǵa О́zbekstan Ultaralyq mádenıet ortalyǵynyń dırektory Nýrıddın Mýhammadıev pen qazaq ulttyq mádenı ortalyǵynyń tóraǵasy Marat Úkibaev shyǵyp, kórermenderge óz ónerin kórsetken qos ardagerler komandalarynyń kapıtandary ıyǵyna shapan japty.
Tashkenttegi biz sóz etip otyrǵan dostyq festıvaliniń osy kúngi túske deıin ótkizgen taǵy bir úlken is-sharasy «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń Joldaýynan týyndaıtyn mindetterge oraı uıymdastyrylǵan dóńgelek ústel májilisi boldy. Ony júrgizgen Bilim jáne ǵylym mınıstrligi M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri Amangeldi Muqan Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Uıymdastyrý bóliminiń meńgerýshisi Botagóz Ýathanǵa sóz berdi. Sheshen óziniń baıandamasynda: «Bul bizdi bıiktetetin baǵdarlama. Qysqa da nusqa qaǵıdalarmen qashalǵan qýatty qujat. Munda egemen elimiz atqarar aýqymdy ister men alar asýlar jóninde qadaý-qadaý máseleler qarymdy oılarmen qamtylǵan», deı kelip: «Strategııadaǵy sizderdiń túsinikterińizge laıyq, uǵymdaryńyzǵa jaqyn-aý degen tómendegi taqyryptarǵa toqtalaıyn», dep Joldaýdaǵy myna uıǵarymdarǵa taldaý jasady. Onyń alǵashqysy Qazaq eli, Qazaq memleketi uǵymdary men Máńgilik El ıdeıasynyń baǵdarlamalyq qujatta naqty anyqtamalarmen batyl aıtylǵany. Ekinshi, memlekettik mártebege egemendiktiń eleń-alańy, sonaý 1989 jyldyń kúzinde ıe bolsa da tusaýly attaı kibirtiktegen qazaq tilin taqqa otyrǵyzar tujyrym. Bul jóninde Joldaýda: «Qazaq tili 2025 jylǵa qaraı ómirdiń barlyq salasynda ústemdik etip, kúndelikti qatynas tiline aınalady», dep naqty aıtylǵan. Úshinshi, demokratııalyq ahýal men qazaqstandyq patrıotızm týraly paıym. Strategııa joldaryndaǵy bul máselelerge ýaqyttyń ózi ádil túrde jaýap berýde. Olaı deıtinimiz, keńestik kezeńdegi óziniń atymen atalatyn elde ózi azshylyqqa ushyraǵan qazaq sekildi halyq sol kezdegi 15 odaqtas respýblıkanyń eshqaısysynda bolǵan emes. 1991 jyly táýelsizdik tabaldyryǵyn 41 paıyzdyq kórsetkishpen attaǵan biz sodan bergi 23 jyl ishinde ósip-ónip, 65 paıyzǵa jetip otyrmyz. Respýblıkamyzdyń Statıstıka agenttigi ótken jyly ǵana Qazaqstannyń óz ishindegi qandastarymyzdyń sany 11 mıllıon adamnan asqanyn habarlady. Buǵan sheteldegi 5 mıllıon otandasymyzdy qosyńyz. 16 mıllıon qazaq! Demek, kúshti, qýatty jas ultpyz. Máńgilik El ıdeıasyn murat tutqan memleketpiz. Oǵan jetý úshin: «El erligi – birligi», dep Jambyl baba aıtqandaı, yntymaq kerek. Bul Strategııada: «Biz el ıesi retinde bıik bola bilsek, ózgelerge syıly bolamyz», – dep óte dál aıtylǵan. Búgingi tańdaǵy talap ta, maqsat ta mine, osy.
Dóńgelek ústeldegi Botagóz Ýathannyń osyndaı pikir-paıymdaý turǵysyndaǵy oılarynan keıin májilisti júrgizýshi Amangeldi Muqan kelesi sóz kezegin О́zbekstandaǵy qazaq ulttyq mádenı ortalyǵynyń tóraǵasy Marat Úkibaevqa berdi. Ol kisi: «Maǵan Joldaýdaǵy Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń HHI ǵasyrdaǵy, Qazaqstandaǵy din máselesi, ol qandaı bolady degen tolǵaqty taqyrypqa baılanysty paıymdaýlary qatty unady, – dep bastady áńgimesin. – Jasyratyny joq, qazir qazaq jurty úshin dástúrli emes dinı jáne jalǵan dinı aǵymdar máselesi ótkir tur. О́ıtkeni, qazaqstandyq saıttar men gazet-jýrnaldardan oqyp qalamyz, el jastarynyń bir bóligi ómirge sáıkes kelmeıtin jalǵan dinı aǵymdarǵa kózsizdikpen barýda eken. Bul – kemshilik. Ol neden týyp otyr? Gáp qoǵamnyń bir bóliginiń shetten kelgen jalǵan dinı áserlerge degen ımmýnıtetiniń álsizdiginde. Elbasy muny jasyrmaı aıtyp, Joldaýda onymen kúresýdiń naqty tetik, tásilderin kórsetip bergen. Mine, bul endi qıyn túıindi tarqatyp, kúrdeli jaǵdaıdy jeńildetetin jol. Ol mynaǵan saıady. Biz musylmanbyz. Onyń ishinde Ábý Hanıfa mazhabyn ustanatyn súnnıtterimiz. Babalarymyzdan qalǵan bul jol ulttyq salt-dástúrdi, ata-anany syılaýǵa negizdelgen. Endeshe, búgingi urpaq ta álemdegi eń izgi din – ıslam dinin qadirleı otyryp, ata dástúrin ardaqtaǵany abzal. Biraq Qazaq elinde zaıyrly qoǵamnyń órkenıetti ustanymdary da bar ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek.Sondyqtan halqymyzdyń dástúrleri men mádenı ólshemderine sáıkes keletin sana qalyptasýy kerek. Sonda ǵana ol aqyl-oı kúshi urpaqtarymyz boıyna ózin-ózi ustaý erekshelikteri úlgilerin sińdirip, halqymyzdy keshegi kezeń deńgeıine emes, HHI ǵasyrda ómir súrýge laıyqtap, beıimdeıdi.
Joldaýdaǵy bizdiń bolmysymyzǵa jaqyn dep aıtarlyq birlik máselesine kelsek, – dedi budan keıin Marat Úkibaev, – onda mynadaı mándi de maǵynaly sóz tirkesteri bar. Qazaqty esh ýaqytta syrttan jaý almaǵan. Qazaq, ásirese, alaýyzdyqpen álsiregen. Kúsheıse, birlikpen kúsheıgen. Úıdiń berekesi qabyrǵasynyń qııýymen emes, teńiniń jııýymen, otbasyndaǵy syılastyqpen, tatýlyqpen kiredi.
Elbasy óz Joldaýynda osyndaı máseleni qadap aıta kelip, halqymyzdyń tutastyǵyna jik túsiretindeı kóleńkeli jáıtterden saqtandyrǵany qaı qazaq balasyna bolsyn sabaq. Ol – jershildik pen rýshyldyqty ýaǵyzdap, bir atanyń balasy ekinshi atadan artyq degen pıǵyldaǵy shejire jasaýshylyqqa boı aldyrý. «Bular ulttyq tutastyqtan aıyrylýdyń óte qaýipti túri», dep atap kórsetken Memleket basshysy sóz bolyp otyrǵan qujatta. Durys eskertý, durys saqtandyrý. Tarıhty bilgenimiz jón. Onyń bir butaǵy – ata tek pen shejireni umytpaýǵa tıispiz. Biraq bulardy bura tartpaı, osylardyń túbin qýa kelgende qazaq degen ultqa baryp tireletinimizdi esten shyǵarmaýymyz qajet. Sóz etip otyrǵan sala qadym zamannan halqymyzdyń birligin, tutastyǵyn áıgilegen. Rý, ata tek, shejire qazir de sondaı qyzmetti atqarýy kerek. О́ıtkeni, bul qazaqty bólshekteıtin emes, qaıta biriktiretin uǵym. Birlesip ómir súreıik. Qudaı sodan jazbasyn. Sonda el eńbegi berekeli, tirligi merekeli, yntymaǵy óreli bolady.
Dóńgelek ústel basyndaǵy áńgimede budan keıin de birneshe adam sóılep, óz oı-pikirlerin ortaǵa saldy. Solardyń ishinde, ásirese, Qazaqstandaǵy ózbek drama teatrynyń dırektory Ikram Hashımjanovtyń sózi áserli shyqty. Ol Joldaýdaǵy Elbasynyń: «Biz – kópultty qoǵambyz. Sondyqtan ultaralyq qatynastar máselesinde eshqandaı qosarlanǵan standarttar bolmaýy tıis. Memleketimizde bári de teń. Etnostyq nemese basqa da belgiler boıynsha jaqsy, jaman degen sóz joq. Eger bireýge etnostyq belgisi boıynsha qysym jasalsa, onda búkil qazaqstandyqtarǵa qysym jasaldy dep eseptelýi kerek. О́ıtkeni, biz teń múmkindikter qoǵamyn, bári zań aldynda birdeı bolatyn qoǵamdy qurýdamyz», degen sózder Qazaqstandy mekendep kele jatqan 130-dan astam ult pen ulystyń oılaryna dóp kelip, kóńilderinen shyǵyp otyrǵanyn erekshe atap aıtty. Sodan soń ol joǵarydaǵy Prezıdent qaǵıdatynyń ómirde naqty kórinis taýyp kele jatqanyn Qazaq elindegi óz qandastarynyń mádenı ortalyǵy jumysymen sabaqtastyra aıtyp berdi. Ikram Hashımjanovtyń sózine qaraǵanda, respýblıkamyzda 500 myńǵa jýyq ózbek turady eken. Bul ózderi ómir súrip, eńbek etip jatqan Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy ulttardyń ishinde san jaǵynan qazaqtardan keıin ekinshi, al elimiz boıynsha úshinshi oryndaǵy ulys degen sóz. Olardyń balalary osy óńirdegi 143 mektepte óz tilderinde bilim alsa, onyń 57-i taza ózbek te, 86-y aralas bilim uıasy bolyp tabylady. Bulardy jyl saıyn bitirip shyǵatyn jetkinshekterdiń joǵary, arnaýly orta oqý oryndaryna túsýine jol ashyq deıdi áńgime ıesi. Eger olardyń arasynda túrli baıqaýlarǵa qatysyp, jeńimpaz bolyp júrgen oqýshylar bolsa, ondaı qabilet ıelerine Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýty men Q.A.Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti jáne óńirlik gýmanıtarlyq ınstıtýty arnaýly granttar bólip otyrýdy dástúrge aınaldyrypty. Bir ǵana mysal, osy oblystaǵy ózbek balalary 8 jylda 84 grant alǵan. Ol orta eseppen ár jyl saıyn 10-11 joldama degen sóz. Al bul, ıaǵnı, grantqa qol jetkizgen ár túlektiń 5 jyl tegin oqýy sol otbasyndaǵy bıýdjet úshin qanshama paıda deseńizshi?!
Mine, Prezıdent Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqyna arnaǵan jyl saıynǵy Joldaýlarynda ultaralyq qatynastar týraly joǵarydaǵydaı adamgershil ustanymdaryn udaıy aıtyp, respýblıka aýmaǵyndaǵy barlyq etnostardyń mádenı ortalyqtaryna jaqsy jaǵdaılar jasap keledi. Sondyqtan da biz «Qazaqstan-2050» Strategııasyn qoldaımyz jáne ony baǵdarlama retinde óz jumysymyzda qaltqysyz basshylyqqa alamyz.
Dóńgelek ústel májilisi bitkennen keıin «Temirjolshylar» saraıynda qos halyqtyń dostyq festıvali aıasyndaǵy kelesi bir mádenı is-shara – qala jurtshylyǵymen kezdesý boldy. Ony saltanatty túrde ashqan qazaq ulttyq mádenı ortalyǵynyń tóraǵasy Marat Úkibaev sóz kezegin О́zbekstan Ultaralyq mádenıet ortalyǵynyń dırektory Nýrıddın Mýhammadıevqa berdi. Sheshen festıvaldiń belgilengen baǵdarlamaǵa saı ótip jatqanyna qanaǵattanǵandyq sezimin bildire kelip, qos halyqtyń arasyndaǵy mádenı, rýhanı baılanystardyń tamyry tereńde ekenine toqtaldy. Ony ornyqtyryp, berkite túsýde sonaý 50-60-70 jyldarǵy eki eldiń aǵa urpaq ókilderi Ǵafýr Ǵulam men Sábıt Muqanov, Aıbek pen Muhtar Áýezov, Kamıl Iаshen men Ǵabıt Músirepov, Týrab Týla men Ábdilda Tájibaev syndy tulǵalardyń erekshe eńbek sińirgenin, búgingi qaýyshý sol altyn arqaýdyń ýaqyt synynan ótken berik tini ekenin ádemi aıtty. Sodan soń ol ózbek ádebıetiniń kórnekti ókilderi Uıǵyn men Mirtemir jáne Mırmýhsınniń árqaısysynyń ár jyldary «Qardosh, qazaǵym!» dep qazaqtardy baýyryna, týysqanyna balap, jeke óleńder arnaǵanyn tebirene sóz etti.
Al óz kezeginde sóz alǵan Qazaqstannyń О́zbekstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Bóribaı Jeksembın bolsa, áńgime ózegin eki eldiń qazirgi tańdaǵy qarym-qatynasy úılesimdi damýdyń jańa sapalyq kezeńine kóterilgeninen tarqatyp, oǵan naqty mysal retinde mynadaı derek-dáıekterdi alǵa tartty. Ekonomıkalyq baılanysqa kelsek, búginde О́zbekstan aýmaǵynda qazaqstandyq qarjynyń qatysýymen 178 kásiporyn jumysyn júrgizýde eken. Sonyń ishinde 143 birlesken jáne 35 kásiporyn 100 paıyzdyq Qazaqstan bıznesi úlesinde bolyp shyqty. Al Qazaqstanda 118 ózbek kásiporny ártúrli salalarda jumys isteıtini aıtyldy.
О́zara tatý kórshilestiktiń mańyzdy sharty joǵarydaǵydaı ekonomıka jáne bıznes qoǵamdastyǵynda ǵana emes, mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyqqa da qatysty ekeni belgili. Bul turǵydan qaraǵanda da kóńilge qýanysh uıalaıdy. Oǵan mysal retinde Tashkenttegi Tóle bı men Nuratadaǵy Áıteke bı babalarymyz mazarlarynyń úlken etnomemorıaldyq keshenderge aınalyp, olardy kórkeıtip, kógaldandyrýǵa jergilikti úkimet oryndarynyń jasaǵan qamqorlyǵyn rızashylyq sezimimen aıtýǵa bolady. Sondaı-aq, eki eldegi shyǵarmashylyq ujymdardyń ózara gastroldik saparlar almasýy dostyq dánekeriniń atap aıtar arqaýyndaı. Máselen, jyl saıyn ózbek teatrlary Almatyda ótkiziletin Ortalyq Azııa halyqtary teatrlarynyń festıvaline qatysady. Al Qazaqstannyń óner ókilderi Tashkentte ótetin «Sharq taronaları» mýzykalyq baıqaýynyń belsendi qatysýshylary. Budan bólek qos el kınematografısteri «Dostyq tamyrlary», «Aǵaıyn», «Máńgilik dostyq» sekildi derekti kınolentalardy ómirge birlesip ákelýde.
Elshi Bóribaı Jeksembınniń osyndaı dostyq ráýishtegi sózderinen soń festıvaldi uıymdastyrýshylar qala jurtshylyǵy ókilderine án-kúı baǵdarlamasy usynylatynyn habarlady. Sahnaǵa Qyzylorda oblystyq fılarmonııasynyń Turmaǵambet atyndaǵy halyq aspaptary orkestri shyqty. Bul óner ujymy Áıteke bı babamyzdyń bıyl atalyp ótiletin 370 jyldyq mereıtoıyna baılanysty Nurataǵa arnaıy bara jatyp, Tashkenttegi dostyq festıvali sharalaryna qatysýdy da nıet etken eken. Jaqsy boldy, olardyń «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da» dep Abaı sekildi tolǵanyp, «Maqpal» dep Áset bolyp án salyp, Táttimbetke uqsap kúı shertýi kórermen qaýymǵa erekshe kóńil-kúı syılady. Budan keıingi kezek Almatydan kelgen jas talanttarǵa tıdi. Ánshiler Ýathan Zahanqyzy men Bıbigúl Qılymhannyń áýelete salǵan ánderine qol soqpaǵan jan joq. «Denar» folklorlyq-estradalyq tobynyń músheleri Estaı Bekbergenov, Ernar Jumataev, Álibı Kádirbaevtyń oryndaǵan shyǵarmalaryna tabynbaǵan kórermen qalmaǵan shyǵar, sirá. Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq konservatorııanyń stýdenti, jas talant Dáýren Janarbektiń óneri ózinshe bir jeke áńgime.
Dostyq festıvaliniń aıasynda osymen bir mezette basqa da mádenı is-sharalar ótip jatty. Olar: Tashkent ırrıgasııa jáne melıorasııa ınstıtýtynda uıymdastyrylǵan stýdent jastardyń «Toǵyzqumalaq» ıntellektýaldyq sport jarysy men «Temirjolshylar» mádenıet saraıynyń foıesindegi О́zbekstan beıneleý óneri kolledjiniń stýdentteri salǵan sýret kórmesi jáne Abror Hıdoıatov atyndaǵy drama teatry sahnasyna «Qaryz» spektaklin shyǵarǵan Ońtústik Qazaqstan oblystyq ózbek drama teatrynyń qoıylymy edi. Qala jurtshylyǵynyń ókilderi bul mádenı is-sharalardyń bárin óte jaqsy qabyldap, uıymdastyrý komıssııasynyń jumysyna rıza ekendikterin júrekjardy sózdermen bildirip jatty.
R.S: Tashkenttegi dostyq festıvaline Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy atynan barǵan delegasııa músheleri osy saparǵa sergektikpen qarap, járdem qolyn janashyrlyqpen sozǵan «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qoryna, Qazaqstannyń О́zbekstandaǵy elshiligi men osy respýblıkadaǵy qazaq ulttyq mádenı ortalyǵyna rızashylyǵyn bildirip, rahmet aıtady.
О́zbekstan Respýblıkasy,
Tashkent qalasy.
Sýretterde: búgingi Tashkent; О́zbekstan Ultaralyq mádenıet ortalyǵynyń dırektory N.Mýhammedıev; týystardyń tabysýy.
Janbolat AÝPBAEV,
«Egemen Qazaqstan». Sýretterdi túsirgenMarat ARYNOV
