Ahmet Jubanovtan bata alǵan daryn

О́telgen borysh

Qazaq mýzyka mádenıetiniń iri qaı­ratkeri «Án-kúı sapary» kitabynda konservatorııanyń joǵary kýrsynda oqıtyn stýdentine: «Dırıjerlik tehnıka, apparat jaǵynan ol óz aldyna erekshe turǵan jas. Qaıyrǵalı – sheber dombyrashy, oıly mýzykant. Ol oryndaǵan M.Qoıshybaevtyń «Qazaqstany» da – tyńdaýshylarǵa belgili shyǵarma. Kom­pozısııaǵa dombyra, orkestr arqyly kel­gen M.Qoıshybaev Qurmanǵazy or­kestriniń tabıǵatyn tereń túsinedi. Son­dyqtan da onyń «Qazaqstany» da dás­túrdegi kúıdiń áýeni salǵan jerden jarq ete qalady. Shyǵarma basynan aıaǵyna deıin jarqyn keıipte, qaıta týǵan qazaq eliniń osy kezdegi baqytty shaǵyna baǵyttalǵan shattyq áýende oryndalady. Qaıyrǵalı osy bir túıindi durys uǵypty. Kópshiliktiń qulaǵyna ábden sińgen Bıze «Karmeniniń» kirispesi men tórtinshi antraktasy bul orkestrden úlken uqyptylyq tiledi. Jas dırıjer bul qıyn asqardan da birde tik basyp, birde bultaryp ótti. Qaıyrǵa­lı Qurmanǵazynyń «Saryarqasy» men «Serperin», Dınanyń «On altynshy jylyn» oryndady. Tyńdaýshylardyń «Saryarqany» oınatpaı, orkestrdi túp eteginen alyp jibermeýi – baıaǵydan kele jatqan kórinis. Sonyń úshin de «Sary­arqany» babyna keltirip oryndaý – úlken kórkemdik borysh. Qaıyrǵalı ol boryshty ádemi ótedi», dep baǵa beredi. Alaıda qazaq mýzyka óneriniń maıtalmandarynan bilim alyp, úlken sahnada ónerdiń bıik shyńdaryn baǵyndyrmaq­shy bolǵan talantty stýdenttiń ómir joly Aqtóbege buryldy. 1964 jyly Aqtóbede halyq aspaptary ansamblin uıymdastyrmaqshy bolǵan oblystyq fılarmonııa dırektory Turdybek Ospa­nov (marqum spıker Marat Ospanov­tyń ákesi) pen kórkemdik jetekshisi Muhtar Jalǵasov Almatyǵa dırıjer izdep kelip, Qaıyrǵalı Qojanbaevqa tańdaý jasaı­dy. Sol jyly Qurmanǵazy atyndaǵy Almaty memlekettik kon­ser­vatorııasynyń ha­lyq aspaptar fakýl­tetin bitirip, Qazaq radıo­synyń mýzyka redaksııasynda eńbek jolyn bastaǵan jas maman alys oblysqa jol tartqanymen, ansambl sol jyly ashyl­maı qaldy. Konservatorııa túlegi Aqtóbe mádenı-aǵartý ýchılıshesine oqytýshylyq jumysqa ornalasty. 1966 jyly fılarmonııa janynan eki jyl kútken 35 adamdyq orkestr quryldy. Qaıyrǵalı Qojanbaev el ishinen daryndy ánshi-mýzykanttardy jınaýǵa kiristi. «Biraq jarty jylǵa jetpeı-aq taraýǵa májbúr boldyq. Eń aıaǵy ókimettiń orkestr qajeti úshin bólgen qarjysyn da ala almadyq», deıdi kompozıtor sol jyl­­dardy renishpen eske alyp. Shy­ǵar­mashylyq pen ustazdyqty qatar alyp júrgen Qaıyrǵalı Úsenbaıuly 1971 jyly ashylǵan Aqtóbe mýzyka ýchı­lıshesiniń dırektory bolyp taǵa­ıyn­daldy. Osy oqý ornyn 18 jyl bas­qaryp, shyǵarmashylyq pen bilim qatar ushtasqan KSRO-daǵy tańdaýly orta oqý oryndarynyń qataryna qosty. Bul kisi ári ustaz, ári uıymdastyrýshy, ári kompozıtor, ári dırıjer, ári kúı­shiligin ómir boıy qatar ustap kele jatyr. 1978 jyly «Álııa gúli» án-bı ansam­blin qurdy. Qaı kezde de jos­pardaǵy jobanyń oraıynan kelýi bas­shynyń shyn talantty tanı alatyn qabileti men kóregendigine, ujymdy bir qolǵa uıystyra bilý sheberligine baılanysty ǵoı. Ol Baıǵanın aýdandyq ult aspaptar ansambline halyqtyq ataǵyn alyp berdi, Ersaıyn Elýbaev, Záıtýna Gýbaıdýllına, Gennadıı Shýlga sııaqty ánshilerdiń baǵyn jandyrdy.

90-jyldary osy jaqtaǵy rýhanı ómirdiń shyraǵyn jaqqan Aqtóbe ped­ınstıtýtynyń rektory Muhtar Aryn osy oqý ornynda mýzyka kafed­rasyn ashyp, 40 adamdyq orkestr qurdy. Biraq Muh­tar Ǵalıuly ómirden ótken boıy ka­fedra da jabyldy, orkestr de ta­rady. Ult­tyq ónerdi ulyqtaý jolyn­daǵy kó­rin­bes kedergiler men sýyq kózqaras ult­tyq aspaptar orkestrin uıym­das­ty­rý úshin jarty ǵasyr júgirgen Qojan­baev­tyń ómirbaqı qyr sońynan qalmaı keldi.

Aqtóbede orkestr uzaq ýaqyttan soń 2003 jyly quryldy. Ahmet Jubanov atyndaǵy qazaq ult aspaptary orkestri ataǵyn alǵanda, ózi onyń kórkemdik je­tekshisi ári bas dırıjeri boldy. Tálim alǵan talantty shákirtteri jan-jaq­qa taraǵanda Qojanbaevtyń qasynda Aq­tó­bede qalǵan shákirtteri – Marat Áıti­mov, kúıshi Jaılaý Asylhan. Olar ót­ken ǵasyrdaǵy Aqtóbeni eske túsi­retin, kóneniń ıisi shyǵyp turatyn mýzy­kalyq kolledjdi qutty uıamyz deı­di. Qazaq mý­zyka ónerin álemge ta­nyt­qan Dımash Qudaıbergenniń de jú­rek qa­laýymen kelgen alǵashqy oqý orny Ahmet Jubanov atyndaǵy Aqtóbe mýzykalyq kolledji.

Ahmet Jubanovtyń shákirti

«Mýzyka qoǵamnyń rýhanı baǵdaryn túzep, adamdardyń aqyl-oıy men is-áreketiniń taza bolýyna yqpal etedi. Qaı zamanda da án-kúısiz adam ómiri súreńsiz bolady. Án jan-júregińdi saǵynysh baý­rap alǵanda týady ǵoı. Men erke Jaıyq­tyń baýyryndaǵy shaǵyn aýylda ósken balamyn. Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııanyń daıyndyq kýrsynda oqyp júrgenimde týǵan jerge degen saǵynyshtan «Aq Jaıyq» áni týdy. Sózi – Ǵafý Qaıyrbekovtiki. Shynymdy aıtsam, osy kezge deıin án, kúı shyǵarǵan kúnderdi jazyp júrgen emespin», deıdi kompozıtor.

Ol 1938 jyly Atyraý oblysy Esbol aýdany (qazirgi Inder) Qumshynaq aýylynda dúnıege kelgen. Zobalań jyldary jaryq dúnıe esigin ashyp, balalyq shaǵy soǵys aýyrtpalyǵyna tap kelgen urpaqtyń biri. Ákesi Úsenǵalı so­ǵys­ta habar-osharsyz ketken. Qazbek bas­taýysh mektebindegi muǵalimi Qalý Qal­baǵaev dombyra ustaýdy úıretken. 1955 jyly Inder aýdany Kýlagıno mektep-ınternatynan onjyldyqty aıaq­tap, aýdan­dyq mádenıet úıinde kórkemdik je­tek­shi bolyp jumys isteıdi. Soǵystan ke­ıingi jyldary elde kórkemónerpazdar festıvali jıi uıymdastyrylatyn. 1957 jyl­dyń mamyrynda Atyraýda aýdan kórkemónerpazdary festıvali ótedi. Osy festıvalge el ishinde saqtalǵan qa­zaqtyń án-kúı nusqalaryn, halyq kom­pozıtorlarynyń ómirderegin jınap júrgen Ahmet Jubanov kelip qa­ty­sýshylarǵa halyq kompozıtorlary kúı­lerin oryndaý tásilin úıretip, aýyl óner­pazdarynyń kemshilikterin túzeıdi. Jas jigit aýylyna kelgen soń Almaty konservatorııasyna baryp, baǵyn synaýǵa sheshim qabyldaıdy.

«Qabyldaý emtıhanyn Ahmet Juba­nov, Malgajdar Áýbákirov, Fatıma Bal­ǵaeva, Qubysh Muhıtov, Sarbaı Bolatov júrgizdi. Men qabyldaý emtıhanynda Qurmanǵazynyń «Bozsholaq» kúıi men Seıilhan Qusaıynovtyń «Mereke» kú­ıin oryndadym. Synaqtan sátti ótip, kon­servatorııanyń daıarlyq kýrsyna qabyl­dandym. Alǵashqy eki jylda mýzyka ýchı­lıshesiniń oqý baǵdarlamasyn meń­gerdik. Konservatorııany jeti jylda támamadadym. Konservatorııada ha­­lyq aspap­tary kafedrasynyń meń­gerý­shisi bolyp jumys isteıtin Ahmet Qýan­uly Jubanov qazaq halyq mýzy­kasy­nyń tarıhy, dırıjerlik óner men aspap­taný pánderinen sabaq berdi. Ol lek­torlyq sheberligi joǵary, tili maıda, keńinen oılaıtyn baıypty kisi ǵoı. Dı­rı­jerliktiń jalpy kýrsyn Latıf Hamıdı, al arnaýly kýrs­ty ope­ra teatrynyń dırıjeri Turǵyt Osma­nov júrgizdi. Keıin Máskeýdegi Úl­ken teatrǵa aýysqan Tatarstannyń halyq ártisi Fýat Mansýrov, belgili dırı­jer Alekseı Kovalskıı sabaq berdi. Dombyra sabaǵyn Qabıdolla Tasmanov, Qubysh Muhıtov, Malǵajdar Áýbákirov oqytady», deıdi Qaıyrǵalı Úsenbaıuly ustazdary jaıynda. О́zi Ahmet Jubanovtan tálim alǵanyn zor baqyt sanaıdy: «1917 jylǵa deıin qazaq­ta kásibı mýzyka bolmady, árkim dom­byrada ózinshe oınady. Ahmet Juba­nov Almatyda ózi ashqan mýzyka ýchı­lıshesin basqaryp, keıin oqý bóliminiń meńgerýshisi bolǵan kezinde de qazaqtyń ult aspaptaryn jetildirýdi qolǵa alyp, qobyz ben dombyranyń túr-túrin jasaıtyn sheberhana ashty. Lenıngrad konservatorııasynda alǵan bilimin osy­laısha eliniń kásibı mýzyka ónerin da­mytýǵa aıanbaı jumsady», deıdi ustazy jóninde.

Orkestrdi baǵyndyrý ońaı emes

S.Báıishev kitaphanasyndaǵy kezdesýde Qaıyrǵalı Qojanbaevqa «Sahnada orkestr oınap turǵanda, arasynan bir aspap ilespeı qalsa, ony dırıjer bir­den baıqaı ma?» degen saýal qo­ıyldy. «Orkestrde alýan túrli mý­zykalyq aspap bar. Úrmeli aspap pen urmaly aspapty biriktirip oınatý daıyndyqsyz kelgen dırıjerdiń qo­ly­nan kelmeıdi. Bir sózben aıtqanda, orkestr – jurt aldynda kóp aspaptyń bir aspap sııaqty oınaýy. Ol úshin eń aldymen dırıjer mýzyka qurylymyn túsiný kerek. Orkestrdegi ár aspapty jeke-jeke estý ońaı emes. Mýzyka dybystaryn estýge kelgende árkimniń qabileti ártúrli. Ár mýzyka aspabynyń dybysy da ártúrli bolyp keledi ǵoı. Máselen, qobyzǵa qaraǵanda qos ishekti dombyranyń dybysy tómen bolady. Adamnyń estý qabileti de ártúrli. Bireýdiń estý qabileti óte joǵary bolady. Ony eń joǵary estý qabileti deıdi. Iаǵnı dırıjer aspapsyz berilgen dybys deńgeıin birden anyqtaıdy. Meniń sheksiz estý qabiletim joq, meniki oqý arqyly meńgerilgen qabilet. Dırıjerge qıyndyq týǵyzbaý úshin orkestr mýzykanty aldyndaǵy notany anyqtap oqyp, partııany jaqsylap oınaýǵa tıis. Soǵan qaramastan adam mýzyka qa­byldaý qasıetin ózi qalyptastyra ala­dy. Máselen, ataqty dırıjer Fýat Man­surovtyń absolıýtti estý qabileti bol­masa da, ózin-ózi jetildirý arqyly estý qa­biletin absolıýtti deńgeıge joǵa­rylatty. Ol Almaty konservatorııa­synan Tatarstan, Máskeýdegi sım­fo­­nııa­lyq orkestrlerdi basqaryp, ataqty dırıjerlerdiń qataryna qosyldy».

1980 jyldary Qaıyrǵalı Qojan­baevtyń «Gúldáýren» ánin «Álııa gúli» an­sambliniń qyzdary oryndaýynda keńinen tanymal boldy. Ansambl ánshileri osy ándi sheteldik gastroldik saparlarda talaı shyrqady. Al onyń «Rızamyn, taǵdyrǵa» áni Marat Áıti­movtiń oryndaýynda joǵary oryn­daýshylyq deńgeıge kóterildi. Oblystyq kitaphanadaǵy basqosýda Qazanǵap atyn­daǵy baıqaýdyń bas júldegeri Qur­manǵazy Asylhanov «Qaıyrǵalıdyń jeldirmesi» kúıin oryndady. Aıta ketý kerek, Qaıyrǵalı aǵamyz – on shaqty kúıdiń avtory. Taǵdyryn Aqtóbemen baılanystyryp, jary Ǵalııa apaımen birge alpys jyl qol ustasyp bir­ge ómir súrip keledi. Keıingi jyldary kózi kórmeı, úıden shyǵa almaı qal­ǵa­ny bolmasa, boıyn tik ustap, baıaǵy deg­dar­lyq bolmysyn saqtap júr. Ol kisiniń qyzy Bıbinur – elimizdegi aldyńǵy ­qa­tarly pıanısterdiń biri. Kezdesýde Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnı­versıtetiniń dosenti Ábdirashıd Ra­ıym­bergenov ustazynyń ómir boıy sabyrly da baıypty bolmysynan aınymaı, ónerge adaldyǵymen shákirtterine úlgi-ónege kórsetip kele jatqanyn aıtty. «Sahnany, ónerdi, kórermendi syılaýdy, qarapaıymdylyq pen kisilikti osy kisiden úırený kerek» dep túıindedi. Erterekte el ishin aralap, otyz adam ázer syıatyn aýyl klýbynyń sahnasynda alys joldan sharshap-shaldyǵyp jetse de, orkestrge barlyq shyǵarmany sońyna deıin oryndatyp, jınalǵan jurtty talaı rıza dırıjer bolǵandyǵyn aıtyp ótti. Taǵy bir shákirti, A.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe mýzyka kolledjiniń dırektory Amanjol Ismaǵulov: «Qa­zaq mýzyka mádenıetin kásibı túrde damyt­qan alyptardyń kózin kórip, tálimin alǵan Qaıyrǵalı Úsenbaıuly – ǵasyrǵa jýyq ǵumyrynda adal júrip, anyq basqan týma talanttardyń sońǵy tuıaǵy», dep baǵa berdi.

Aqtóbe oblysy