Jeńildetilgen avtonesıe: kezekke turýdyń álegi

Resmı mekemeler taratqan málimetke súıensek, arnaıy saıtqa bir sátte 125 myń qoldanýshy kirgen. Biraq beriletin nesıe sany shekteýli, nebári – 761 ótinish qana. «О́nerkásipti damytý qorynyń» baspasóz qyzmeti 18 sekýndtyń ishinde-aq kezekke turǵandar tolyp qalyp, ótinish berý aıaqtalǵanyn habarlady. Osylaısha, Golovkınnen keıin halyqty erte oıatqan avtonesıe bastalmaı jatyp bitip qalǵan.

Kópshilik 761 adamnyń 18 sekýndta ótinish berip úlgergenine kúmánmen qaraıdy. Rasynda, bul – tez bite salatyn sharýa emes. «О́nerkásipti damytý qory» AQ jeńildetilgen avtonesıe berýge arnalǵan jańa platforma iske qosylǵan edi. О́tinim qabyldaý 6 aqpan kúni tańǵy 10.00-den bastap www.autonesie.kz resmı saıty arqyly júrgizildi. Birinshi kezekte elektrondyq sıfrlyq qoltańba arqyly tirkelý kerek. Sodan keıin «ótinim berý» bóliminde «telefon nómiri» tarmaǵyn toltyryp, avtomobıl qurastyratyn kásiporyndy tańdaıdy. Tapsyrys jasalǵannan keıin kásiporyndy ózgerte almaısyz.

Kelesi kezekte kólik alatyn adam shart talaptarymen tanysýǵa tıis. Osy talap­tarmen kelisken jaǵdaıda «oferta shartymen kelisemin» batyrmasyn basyp, ESQ arqyly ótinimge qol qoıy­la­dy. Bul áreketterden keıin platformada qujattardy tekserý bastalady. Al avtonesıeniń sharty burynǵydaı. Avto­kó­liktiń quny 15 mln teńgeden aspaýy kerek. Qarjylandyrý somasy 10 mln teńgeden, merzimi 7 jyldan aspaıdy.

«Er qanaty – at», al búgingi kúnniń tilimen aıtsaq – «temir tulpar». Son­dyq­tan avtokólikti 4 paıyzdyq nesıemen alýǵa úmitti turǵyndardyń kóptigi túsinikti. Sarapshylar kezekke qoıýdy tańǵy 10.00-ge tirep qoımaı, basqa tásilin oı­las­tyrý kerek edi. О́tinimge jaýapty mekeme endi aı saıyn osyndaı «kezek-báıge» ótkizip otyratynyn, júzden asa adamǵa 4 paıyzdyq avtonesıe beriletinin aıtady. Biraq kelesi aıda da dál osyndaı jaǵdaı qalyptaspasyna eshkim kepil­dik bere almaıdy. Sarapshylar da jo­banyń kemshilikterin jipke tizip otyr. Máselen, IT mamany Erlan Ospan muny uıym­das­ty­rýdyń basqa tásilin qaras­ty­rý kerek ekenine nazar aýdarady.

«Ustalmaǵan ury emes bolsa da, men avtonesıe nemese balabaqsha kezegi sııaqty «tańǵy báıgelerge» kúdikpen qaraımyn. Shekteýli resýrsty ádil úlestirý álemde áldeqashan jolǵa qoıylǵan. Mysaly, AQSh-tyń grın-karta lotereıasy sııaqty. Menińshe, bul da lotereıa bolýy kerek edi. Adamdar tirkelip qoıady, aıtýly kúni kezdeısoq sandar avtomatty túrde úlestiredi. Ondaı táýelsiz avtomattar kóp, mysaly, random.org. Osy servıs arqyly tipti álemdik brendter oıyndar ótkizip júr. Oıynnyń ýaqytqa táýeldi hesh-kilti beriledi, taza ótkenine eshkimniń kúmáni qalmaıdy. Bitti. Eshkimde kiná joq. Bári ashyq. Shynymdy aıtsam, men maman retinde osydan basqa ádil jolyn bilmeımin», deıdi E.Ospan.

Sarapshy mundaı tásildi avtonesıe berý­shilerdiń oıyna qalaı kelmegenine tańyr­qaýly. Bul jerde bir gáp bar dep esep­teıdi. Son­dyqtan bul «báıgeniń» arty tergeýge ulassa tańǵalmaıtynyn alǵa tar­tady. Al táýelsiz aýdıtor, Saýt­gempton ýnı­versıtetiniń «Táýekel jáne qarjy» magıstri Jasulan Aldanov uıym­­dastyrýshylar platformany iske qos­­qan­da ony jan-jaqty zerdelemegeni, yq­tı­mal táýekelderdi eskermegenin aıtady.

«18 sekýndta lımıt bitip qaldy degenge adam senbeıdi. Biraq tehnıkalyq jaǵy­nan múmkin nárse. Sóıte tura, uıym­dastyrýshylardyń kemshiligin aıtý kerek. Nelikten kezekke qoıýdy 761 adam­nan keıin aıaqtady? Mejeli merzim bastalǵan soń jappaı tirkelýge ruqsat etse bolmaı ma? Eger ár aı saıyn osyndaı tásildi qoldansa, keleside de tirkelip úlgermeı qalatyndar kóp bolady. Máselen, resmı mekemeler alǵashqy mınýtta júz myńnan asa adam saıtqa kirgenin málimdedi. Sonyń 761-iniń ǵana joly bolǵan. Keleside de dál osyndaı jaǵdaı qaıtalanady.

Munyń kózge kórinbeıtin ekinshi teris jaǵy bar. Tizimge ilikpeı qalǵandar, álbette, bireýdi kinálaǵysy keledi. Bul – adam psıhologııasy. Demek uıymdas­ty­rý­shylarǵa, qala berdi bılikke narazy­ly­ǵy oıanady. Ekinshi, úshinshi talpynysynda da tizimge enbeı qalǵandarda mundaı qarsylyǵy artpasa, kemimeıtini anyq. Onyń ornyna qalaǵan adamdy jappaı tirkep, saıtta kezektiń qalaı jyl­jy­ǵanyn baqylap otyrýǵa múmkindik jasaǵany jón edi», deıdi J.Aldanov.

Qarjy mamany Erbol Azanbektiń aıtýynsha, nesıege kólik alýdy báıge jasaý aqylǵa qonymsyz. О́ıtkeni elimizdegi avtokompanııalar naryqty qamtamasyz ete almaı otyr.

«Tirkelip úlgerseń, jeńildetilgen avtonesıe alasyń degen – adamdy qorlaý. Adamdardy báıgege qosqan sııaqty. Bular­dyń arasynda kópten beri osy ne­sıege qol jetkize almaı júrgender bar. Naqtysyn aıtsaq, osyǵan deıin 2 ret 4% avtonesıe alǵysy keletinderdiń tizimi jasaqtalǵan. Myna «báıgede» birinshi tizimnen beri kezegin kútip júrip, ilinbeı qalǵandar da bar. Eki ret tizim jańartyldy. Munyń bári avtonesıege senimdi azaıtady. Búgingi nesıe rásimdeý ýaqyty 9-10 mınýtqa sozyldy, artyn­sha 761 adamdyq lımıt 18 sekýndta bitip qaldy degen aqparat tarady. Shyn má­ninde, tehnıkalyq turǵyda bul múm­kin bolǵan shyǵar, biraq qarapaıym adamdardy sendirý qıyn.

Munyń syrtynda bizdiń elde nesıege emes, qolma-qol aqshaǵa qalaǵan kóligińdi alý úshin 1 jyl kezekte turýyń kerek. Naqty mysal aıtaıyn. Men 2022 jyldyń aqpan aıynda «Hıýndaı Súıinbaı» avtosalonyna eshqandaı nesıesiz, qolma-qol aqshaǵa satyp alý úshin 32-shi bolyp kezekke turǵanmyn. Týra 1 jyl boldy, áli kezegim kelmegenin aıtady. Osyny qamtamasyz ete almaı otyryp, nesıeni qamtı ala ma degen kúdik bar. Jeńildetilgen avtonesıeni rásimdeýdiń basqasha joly kerek. Kezekti onlaın jasasyn, retimen eshqandaı jaryssyz berip otyrsyn. Adamdarǵa kezeginiń qa­shan keletinin onlaın baqylaı alýǵa múm­kindik bersin. Bul ádil bolatyn edi», deıdi E.Azanbek.

Sarapshylar sóziniń jany bar. Aınal­dyrǵan 761 kólikke bola búkil ha­lyq­ty ábigerge salý qanshalyqty aqylǵa qonymdy? Statıstıkaǵa súıensek, qazirgi tańda Qazaqstanda 4,38 mıl­­lıon avto­kólik quraly tirkelgen. Sonyń 3,79 mıl­­­lıony – jeńil avtokólik. Biraq sonyń 2,4 mıllıonynyń shyǵarylǵanyna on jyldan asyp ketken, ıaǵnı eski. Jyl saıyn elimizde 160 myńǵa jýyq «te­mir tulpar» jolǵa shyǵady. Ulttyq statıs­tıka bıýrosynyń «Qazaqstan Respýb­lı­kasyndaǵy kólik» baıandamasynda 2021 jyly elimizge 80 679 avtokólik qol­danysqa berilgeni kórsetilgen. Budan bólek, shetelden 80 237 mashına ımporttalǵan. Munyń ózi elimizdiń avto parkin jańartýǵa jetkiliksiz. Endeshe, eki jylda botalaıtyn túıe sekildi ishki naryqty qamtamasyz ete almaı otyrǵan ónerkásipti qoldaǵansha, shetelden jańa «temir tulpar» ákelýge ruqsat etkeni jón emes pe degen zańdy suraq týyndaıdy.

Energyprom.kz portalynyń derek­te­rine saı, 2022 jyly elimizde 123,8 myń jańa kólik satylǵan. Sonyń jartysynan astamy Chevrolet (34,3 myń) pen Hyundai (28,9 myń) avtomobılderi. Úzdik bestikke Kia (14,4 myń), Toyota (9,6 myń) jáne Lada (7,4 myń) engen. Budan bólek, qytaılyq Chery (4,5 myń), Jac (3,4 myń), Exeed (1,9 myń), Haval (1,5 myń) markalary men Lexus (2,5 myń) kólikteri úzdik ondyq qatarynda.

Jeńil kólikke qatysty mynandaı qyzyq derek bar. BUU Eýropadaǵy eko­no­mıkalyq komıssııasy birqatar mem­leket turǵyndarynyń kólikpen qam­ta­masyz etilýin zerttep kórgen eken. Tizimge Eýropa elderi, Azııanyń birneshe memleketi men AQSh engen. Soǵan sáıkes, Lıhtenshteın 1000 adamǵa shaqqanda 782 kólikten keledi. Qazaqstanda bul kórsetkish 203 «temir tulpardan» kelip otyr. Iаǵnı tizimniń sońynan sanaǵanda bestikke engen. Túsinikti tilmen aıtsaq, avtomobıl sany óte az.

Aıtpaqshy, keshe jeńildetilgen avtonesıeleý baǵdarlamasy boıynsha ótinim­der­di qabyldaýǵa arnalǵan qanat­qaqty jobanyń nátıjesi jóninde baspasóz jıyny ótti. «О́nerkásipti damytý qory» AQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary Janar Ibrashevanyń aıtýynsha, joba áli de jalǵasady.

«Negizi saıtqa 1 mıllıonnan asa paıdalanýshy kirdi. Onyń ishinde ótinim bergen 125 myńnan asa azamat tirkeldi. Osy platformaǵa elimizdiń barlyq aımaǵynan ótinishter tústi. Baǵ­dar­lama iske asyrylǵannan beri osy ýa­qyt­qa deıin jınalǵan qarajat 7,6 mlrd teńge boldy. Revolerlik mehanızm bolǵandyqtan, jalpy 761 adam tirkeledi dep josparlanǵan.

Baǵdarlama uzaqmerzimdi ekenin atap ótý kerek. Kelesi lımıt aldaǵy aılarda qoljetimdi bolady. Búgin túrli sebepke  baılanysty keıbir azamat úlgermese, kelesi aılarda tapsyrýǵa múmkindik bar. Osy aıda nesıemen avtokólik alý jumystary 60 kúnniń ishinde aıaqtalýǵa tıis. Búgin platformaǵa tirkelgennen ke­ıin ótinish berýshi avtosalonǵa jáne bankke baryp, óz jumystaryn jalǵastyrady. Osy platforma arqyly tirkelgen azamattarǵa 60 kúnniń ishinde avtokólikpen qamtamsyz etý josparlanyp otyr», deıdi J.Ibrasheva.

Spıkerdiń aıtýynsha, jeńildetilgen avtonesıe resimdeýdiń alǵashqy legine tirkelip úlgergen 761 adamnyń keıbiriniń ótinishi keri qaıtarylýy múmkin. О́ıtkeni keıbir azamattar júıeniń shynymen jumys istep turǵanyn tekserý úshin nemese qalaı istep turǵanyn tekserý úshin kirgen bolýy múmkin.

«Keıbir adamdardyń tólem qabiletteri rastalmaýy múmkin. Osy sebepti keıbir azamattardyń ótinimi tirkelgenimen, nesıe resýimdeýden bas tartylýy yqtımal. Ondaı adamdar nesıe alǵandar tizimine kirmeıdi. Iаǵnı kelesi aıda platforma ashylǵanda qaıta kezekke tura alady, Al olardyń ornyna basqa ótinim alynbaıdy. Bul kelesi aıda olar avtomatty túrde yqtımal 100 adamnyń tizimine kiredi degen sóz emes. Osy jolǵydaı qaıtadan basynan bastap ótinim resimdeıdi», dedi J.Ibrasheva.

«О́nerkásipti damytý qory» AQ bas­qarma tóraǵasynyń orynbasary Rınat Gapparov tizimdegi oryndy satý múmkin emes ekenin alǵa tartady. Al ınternettegi habarlandyrýlarǵa senbeý kerek.

«Qazirdiń ózinde turǵyndar men BAQ ókilderinen keri baılanys alyp jatyrmyz. Tizimdegi oryndy satý múmkin emes, ony eshkimge berýge bolmaıdy. Barlyq derek – JSN, tolyq aty-jóni kórsetilgen, basqa adam nesıe men kólik ala almaıdy. Mundaı áreketti usyna­tyn­darǵa senbeńizder», deıdi R.Gapparov.

Qalaı degenmen, aqpannyń alǵashqy dúısenbisi Qazaq elin ábigerge salǵany anyq. Aldaǵy ýaqytta jiberil­gen kem­shi­likter eskerilip, ony qaıtala­maý­dyń tyń ádisteri oılastyrylatynyna senim bildireıik. Osyndaıda keńes odaǵy kezinde kólik alýǵa kezekke turyp, jyldap sony kútkeni eske túsedi. Áli kúnge KSRO-nyń elesi Uly dalany kezip júrgendeı áser qaldyrady.