Elimizdegi leprozorıı mekemesi Qyzylorda oblysynda ornalassa, orta ǵasyrlarda Eýropada alapes aýrýyna shaldyqqandardy qoǵammen aralastyrmaı emdeıtin leprozorıı ortalyqtary birneshe myńnan asqan.
Álmısaqtan, adam balasyn shoshytqan alapestiń jaman jeri de sol, bul aýrý oba men sheshek sııaqty emes, juqqannan keıin alǵashqy belgileri bilinbeı, aǵzada on, tipti jıyrma jylǵa deıin júre beredi. Áýeli adamnyń syrtqy júıke júıesin zaqymdap, denede aqtańdaq túrinde kórinip, aıaq-qoldy jansyzdandyryp, asqyna kele naýqasty ajarynan aıyryp, adam qararsyz kúıge túsiredi. Atynyń ózi shoshytqan bul aýrý elimizde alǵash ret Jaıyqtan tabylǵan. Búginde negizgi eki oshaǵy bar desek, bul – Atyraýdaǵy Balyqshy, Jylyoı jáne Qyzylordadaǵy Aral, Qazaly aýdandary. Naýqastardyń 80 paıyzy – osy óńirlerdiń týmalary.
Qazirgi tańda elimizde alapespen aýyratyn 265 adam esepte tursa, olardyń ortasha jasy – 68, eń kishisi – 40, eń úlkeni – 90 jastan asqan. Biraq bizdiń qýanyshymyzǵa oraı, keıingi bes jylda elimizde alapesi bar adam tirkelmegen.
Halyqaralyq ǵylymı qoldanysta «Hansen aýrýy» deıtin ataýǵa ıe eski kesel balalar men jasóspirimderimiz de aınalyp ótkeni qýantady. Qazirge alapes tek egde, jasy kelgen jandardan tabylyp otyr jáne bul – osy ınfeksııanyń joıylyp bara jatqan oshaqtaryna tán jaǵdaı.
– Árıne, alapestiń aldyn alý máselelerine úlken mán beriledi. Alaıda alapestiń klınıkaǵa deıingi profılaktıkasy áli kúnge deıin zerttelip jatyr. Osyǵan oraı ekinshilik profılaktıka, alapestiń saldaryn, ıaǵnı asqynýlaryn emdeý men qaıtalanýyna jol bermeý basty mindet bolyp qala beredi, – deıdi Qazaq dermatologııa jáne ınfeksııalyq aýrýlar ǵylymı ortalyǵynyń dırektory Asylhan Ábishev.
Qazaqstanda alapesti júz jyldaı buryn, 1929 jyldan bastap, KSRO Halyq Komıssarlary Keńesiniń Qaýlysymen Qazaq KSR-de leprozorııdi uıymdastyrý týraly sheshim qabyldanǵan kezden beri emdep keledi. Qazirgi tańda Qazaq respýblıkalyq leprozorııi – erekshe emdelýdi ǵana emes, óz pasıentterin ońaltýdy da júzege asyratyn erekshe úlgidegi mamandandyrylǵan emdeý mekemesi.
Leprozorıı Qyzylorda oblysynda ornalasqan jáne eki dıspanseri bar. Pasıentterdiń arasynda turaqty medısınalyq kómekke muqtaj múgedekter, úısiz, bas tartqan, týystary joq jáne belgili bir turǵylyqty jeri joq, áleýmettik baspanaǵa muqtaj naýqastar bar. Alapeske dýshar bolǵandar onyń qaıtalaný qaýpine baılanysty ómir boıy oqshaý ómir súredi.
Osynaý juqpaly keseldi emdeýdiń búkil tarıhyna kóz salsaq, otandyq dárigerler em-domnyń talaı tásilin qoldanyp keledi. Bastapqy sharalar negizinen pasıentterdi anyqtaý men oqshaýlaýǵa baǵyttalǵan. Osydan keıin mindetti hımıoterapııa júrgizý alǵa shyqty. Qazirgi ýaqytta alapespen kúresýde múgedektiktiń aldyn alý men naýqastardy ońaltý ózekti.
Degenmen dárigerler alapeske shaldyqqan naýqastarǵa qatysty alalaýshylyq pen leprofobııa tek halyq arasynda ǵana emes, sonymen qatar densaýlyq saqtaý mamandary arasynda da bar ekenin jasyrmaıdy. Aınalyp kelgende bul da pasıentterdiń durys, tolyqqandy em-dom men áleýmettik kómek alýyna keri áserin tıgizedi.
Arǵy ata-babalarymyzda bolmaǵan bul aýrý bizge qaıdan keldi degen saýalǵa qatysty halyq arasynda túrli qaýeset bar. Kóbi alapes deıtin juqpaly aýrý balyqtan, tipti balyqshylardyń arasynan taraǵan desedi. 50 jyldarǵa deıin naýqastardyń moıyndaryna qońyraý ilip kelgen. Shyldyrlap, jaqyndaǵan kezde betterin búrkep, adamdar jasyrynyp qalady eken. Biraq aq jeleńdiler lepra ınfeksııasynyń qaıdan shyqqanyn ǵylymı túrde dáleldep, Patsha úkimeti Qazaq dalasyna kele bastaǵan tusta, Reseı men Eýropa halqy alyp kelgen degen dáıek jasaǵan.
Al halyqaralyq uıymdardyń anyqtamasyna súıensek, Qazaqstannyń alapes boıynsha endemııalyq aýdandaryna ımmýndyq tapshylyǵy anyq baıqalatyn turǵyndary bar ekologııalyq apatty aýmaqtary jatady. Demek bul – eski keseldiń qaıta paıda bolý qaýpi saqtalady degen sóz.
ALMATY
