Elimizde bul mamandyqty ıgerý jaıy qandaı?
Memleket basshysy N.Nazarbaev «Qazaqstan-2030» Strategııalyq baǵdarlamasynda elimizdiń damýy úshin qol jetkizý mindetti uzaq merzimdi jeti basymdyqty atap kórsetken bolatyn. Onyń biri – ınfraqurylym, ásirese, kólik jáne baılanys salasy bolsa, munyń ishinde sý kóligi týraly arnaıy aıtyldy. Sý kóligi degende, Qazaqstandaǵy jalǵyz port – Aqtaý halyqaralyq teńiz-saýda porty tilge oralady. Teńizdegi tegeýrindilikti nyǵaıtý, qarqyndy kúsheıtýdiń bir qyry – sala mamandarynyń biliktiligine qatysty. Elimizdiń aldyna qoıǵan maqsattarǵa biz óz isin jaqsy biletin mamandarmen, besaspap teńizshilermen jetetin bolamyz.
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2006 jylǵy 11 sáýirdegi Jarlyǵymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń 2015 jylǵa deıingi kólik strategııasyna sáıkes shıki munaı jáne munaı ónimderin, sýsymaly jáne aqtarylma júkterdi tasymaldaý úshin qazaqstandyq teńiz-saýda flotyn damytýdyń mańyzdy mindeti tur.
Qashaǵan ken ornynda munaıdyń ónerkásiptik óndirilýi aldynda menshikti tanker flotyn damytý ózektiligi kúnnen-kúnge ósýde. Atalǵan jobany júzege asyrýǵa qatysýshy kompanııalar Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektorynda teńiz floty qyzmetteriniń negizgi tutynýshysy bolatyny sózsiz. Qazaqstandyq kóliktiń teńiz ınfraqurylymyn mamandarmen qamtamasyz etý máselesi búgingi tańda ózektiligimen birge erekshe nazar aýdarýdy talap etedi. Qazaqstan Respýblıkasynyń 2015 jylǵa deıingi kólik strategııasynda «Qazaqstannyń Kaspıı aımaǵynda júzý quramy men tıisti qyzmetkerler quramy úshin oqý ortalyǵyn qurý maqsatynda bar múmkindiginshe kúsh salý qajet», delingen. Sondaı-aq, elimizdiń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan kólik ınfraqurylymyn damytý baǵdarlamasynda «Qazaqstanda halyqaralyq standarttarǵa sáıkes keletin bilim berý júıesiniń joqtyǵy qazaqstandyq teńiz mamandarynyń tapshylyǵyn týdyrdy jáne bul másele kemeler sanynyń ósýimen baılanysty jyl sanap kúsheıip barady. Sonymen qatar, 2015 jylǵa deıin Qazaqstan Respýblıkasy porttarynan munaı tasymaldaý kóleminiń 2/3 bóligin jáne qurǵaq júkter kóleminiń 1/2 bóligin ulttyq teńiz saýda flotymen qamtamasyz etý josparlanǵan. Búgingi tańda kemeler ekıpajdarynyń quramynda Qazaqstan azamattarynyń úlesi shamamen 44%-dy, al ekıpajdyń komandalyq quramy bar bolǵany 21%-dy quraıdy», dep kórsetiledi. 2015 jylǵa sý kóligi mamandarynyń qajettiligi 3 myń adamǵa deıin ósedi, olaı bolsa bul halyqaralyq konvensııa normalaryna sáıkes bilikti mamandardyń ýaqtyly daıyndalýyn talap etedi.
Sonymen: «Biz qazirgi ekonomıkalyq jaǵdaıda oqý ornymyzda kimdi daıyndaýymyz kerek?» degen suraq týyndaıdy. Bul oraıda, eń aldymen, Qazaqstan flotyna sý kóligi damýynyń ekonomıkalyq zańdaryn jaqsy túsinetin basqarýshy mamandar qajet. Bul sý kóliginiń ekonomıst-menedjerlerin daıyndaý degen sóz. Ekinshiden, kólik ınspeksııasy úshin baqylaý-lısenzııalyq jumysy boıynsha qyzmet atqaratyn mamandarǵa da zárýlik bar. Sondaı-aq, tirshilik qaýipsizdigi men qorshaǵan ortany qorǵaý salalaryndaǵy jáne teńiz kólik quraldary mamandaryn daıarlaý óte ózekti másele bolyp tabylady.
Qazirgi zaman bilimge súıenýdi jáne kún ótken saıyn oryndaýǵa mindetti normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi qoldanýdy talap etýde. Sondyqtan «kólik quqyǵy» boıynsha mamandandyrylǵan zańgerlerdi daıyndaý máselesi de óte mańyzdy bolyp tabylady. О́ıtkeni, teńiz kóligi mamandaryn daıyndaý boıynsha oqý ornynyń oqý josparlaryna kiretin «teńiz quqyǵy» pánderin joǵary bilimi bolǵanymen de sý kóliginiń ereksheligin bilmeıtin kez kelgen zańger oqı almaıdy.
Sondaı-aq, porttar men kemelerdegi qaýipsizdik boıynsha mamandardy daıyndaý da mańyzdy. Kemeler men port quraldaryn qorǵaý týraly halyqaralyq kodekske jáne SOLAS 74/78 Halyqaralyq konvensııasynyń (Teńizde adam ómirin qorǵaý boıynsha halyqaralyq konvensııa) HI-2 tarmaǵyna sáıkes halyqaralyq konvensııa talaptaryn tolyqtaı saqtaý úshin bul salada daıyndalǵan mamandar jetkilikti bolýy tıis. Kólik salasynda teńiz regıstri, ıahtalyq ınspeksııa, kelte jasalǵan kemeler boıynsha memlekettik ınspeksııa syndy qadaǵalaý boıynsha mamandar qajettiligi týyndaıdy, biraq bizde ol mamandardy ázir eshkim daıarlamaıdy. Keme qurylysy men keme jóndeý kompanııalary tehnık-keme jóndeýshi, tehnık-keme qurylysshysy, ınjener-keme qurylysshysy, ınjener-keme jóndeýshi sııaqty mamandarǵa asa zárý. О́ziniń ereksheligine baılanysty teńiz salasy mamandaryn daıarlaý edáýir qarjylandyrýdy talap etedi. Basqalaryna qaraǵanda, oqý ornyn tıisti materıaldyq-tehnıkalyq bazamen jabdyqtaý jáne oqý úderisin uıymdastyrýǵa ǵana emes, sondaı-aq, ǵylymı-zertteý, tájirıbelik qyzmet atqarýǵa qabiletti oqytýshylar quramyn jumysqa tartý óte qymbatqa túsedi.
Júzý tájirıbesiniń bilim berý úderisiniń sapasyna áser etetin basty faktorlarynyń biri ekendigi belgili. «Ustazy jaqsynyń ustamy jaqsy» deıdi halqymyz. Teńiz mamandaryn daıarlaıtyn oqytýshylar ujymyna da qoıylatyn talaptar joǵary.
Halyqaralyq teńiz uıymynyń (IMO) talaptaryna sáıkes pedagogtardyń arnaıy joǵary biliminen basqa konvensııalyq pánderdi oqytýǵa quqyq beretin tıisti qujattary bolýy qajet. Atalǵan mamandyq boıynsha mamandardy daıarlaý oqytýshylardan ǵylymı ataqtar men basqa da regalııalardan góri, kásibılik pen quzyrettilikti talap etedi.
1994 jyldan bastap Qazaqstan Respýblıkasy Halyqaralyq teńiz uıymynyń múshesi. 2010 jyldyń maýsym aıynyń aıaǵynda Fılıppın astanasy Manılada teńizshilerdi daıarlaý men olarǵa dıplom berý jáne 1978 jyldyń vahtasyn atqarý týraly (PDMNV) Halyqaralyq konvensııaǵa túzetýler engizý boıynsha Dıplomatııalyq konferensııa ótti. PDMNV engizilgen Manıla túzetýleri 2012 jyldyń 1 qańtarynan bastap kúshine endi. Manıla túzetýleri ondaǵy barlyq talaptardyń jańa redaksııadaǵy kodeksti engizýdiń aqyrǵy merzimi 2017 jyldyń 1 qańtaryna deıin, Konvensııa músheleri barlyq talaptardyń tolyq jáne múltiksiz oryndalýyn qamtamasyz etý úshin jáne ulttyq bilim berý júıelerinde meılinshe erte qoldaný maqsatynda mamandar daıarlaýda, olarǵa dıplom berýdi kidirissiz júzege asyrýǵa shaqyrylady.
Bul teńizshilerdi daıarlaýdyń barlyq baǵdarlamalarynyń tolyq kólemde jańa redaksııa talaptaryna sáıkes bolýy kerektigin bildiredi. Konvensııa dıplomdardan (quzyrettilik sertıfıkattarynan) basqa, biliktilik qujattarynyń jańa túrin – biliktilik sertıfıkatyn qarastyrady. Konvensııa talaptaryna sáıkes quzyrettilik pen biliktilik sertıfıkattaryn tek porttyń Teńiz ákimshiligi berýi tıis. Teńizde júzý barysynda qaýipsizdik úshin jaýapty teńiz floty jumyskerlerin attestattaý jáne tıisti jumys qujatyn berý port bıliginiń qyzmetin atqaratyn jáne Halyqaralyq teńiz uıymynyń ýákiletti ókili bolyp tabylatyn porttyń Teńiz ákimshiliginiń erekshe quzyretine jatady. Respýblıkamyzda áli kúnge deıin porttyń Teńiz ákimshiligi qurylmaǵan.
Salada medısınalyq baıqaý rásimine jáne medısınalyq kýálik mazmunynyń talaptaryna saı, medısınalyq kýálikterdi jalpy qoljetimdi memlekettik reestrine engizilgen mekemeler men dárigerler ǵana berýi tıis. Medısınalyq kýálandyrý boıynsha qyzmet sapa standarttarynyń júıesi arqyly baqylanady.
JOO túlegi tıisti júzý senziniń jıyntyǵynsyz jumys dıplomyn ala almaıdy, «Maquldanǵan júzý ótili» dep atalatyn qujat qajet. Konvensııa talaby boıynsha, júzý ótili arnaıy tájirıbeniń nemese kemedegi jumystyń teńiz mamany ıgerip jatqan biliktiligimen baılanysty bolýyn qamtamasyz etýi tıis, mundaı tájirıbeniń nemese jumystyń maqsaty – teńizshige teńiz kemelerindegi jumyspen alǵashqy tanysýdan bólek, tıisti baqylaýda kemedegi teńizshi úmitker bolyp otyrǵan jáne dıplomda nemese kásibı jaramdylyǵy týraly kýálikte kórsetiletin laýazymymen qarastyrylǵan tehnıkalyq tapsyrmalarynyń, mindetteriniń jáne jumystarynyń nusqamalarynan ótýge jáne olardy oryndaýdyń praktıkalyq tájirıbesin alý múmkindigin berý.
Osy oraıda, bizdiń elimizde teńiz mamandaryn daıarlaýdyń aǵymdaǵy jaǵdaıyna toqtala keteıik.
Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń 2009 jylǵy 26 naýryzdaǵy №136 buıryǵymen Sh.Esenov atyndaǵy Kaspıı memlekettik tehnologııalar jáne ınjınırıng ýnıversıteti teńiz mamandyqtary boıynsha joǵary jáne joǵary bilimnen keıingi bilimdi mamandardy daıarlaıtyn negizgi JOO retinde anyqtaldy. Negizgi JOO retinde ýnıversıtet osy mamandyqtar boıynsha kadrlar daıyndaýdyń jaǵdaıyn taldap, qazirgi normatıvti bazanyń jáne birinshi kezekte, memlekettik standarttyń (MJBBS) halyqaralyq standarttarǵa (1995 jyly engizilgen túzetýlerimen Teńizshilerdi daıyndaý men dıplom berý jáne vahtasyn atqarý boıynsha 1978 jylǵy halyqaralyq konvensııasyna PDMNV-78/95) saı emestigi týraly qorytyndy jasady. Kórsetilgen sebepke baılanysty qazaqstandyq JOO túlekterin keme júrgizetin kompanııalar jumysqa qabyldaǵan joq. Osynyń saldarynan túlekter kemelerde jumys jasaýǵa múmkindik beretin qujattardyń tolyq toptamasyn alý úshin TMD elderiniń teńiz oqý oryndarynda qosymsha oqýǵa májbúr boldy. Bul jaǵdaı túlekter men ata-analar arasynda belgili áleýmettik alańdaýshylyq týǵyzdy. MJBBS-da júzý tájirıbesi (jalpy uzaqtyǵy 12 aıǵa deıingi) jáne birqatar sertıfıkattar men kýálikterdi beretin trenajerlyq daıyndyq qarastyrylmaǵan. Osy aıtylǵandardy jáne halyqaralyq tájirıbeni eskere otyryp, teńiz mamandyqtary boıynsha joǵary bilim alý úshin oqý uzaqtyǵy 5 jyldan kem bolmaýy tıis ekendigi týraly sheshim qabyldandy.
Mınıstrlik tarapynan mindettilik júktelgen soń ýnıversıtette múmkindiginshe jumysty jetildirý umtylysy bar. Bul baǵytta Qazaqstandaǵy mamandyqtar klassıfıkatoryna ózgerister daıyndap, engizdi. Sondaı-aq, ýnıversıtette magıstratýranyń Teńiz tehnıkasy men tehnologııalary jáne Keme júrgizý mamandyqtary boıynsha MJBBS daıyndalyp, bekitildi.
Teńiz mamandyqtary boıynsha bilim berý baǵdarlamalary Reseıdiń Novorossıısk qalasyndaǵy admıral F.Ýshakov atyndaǵy Memlekettik teńiz akademııasy, Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy admıral S.Makarov atyndaǵy Memlekettik teńiz akademııasy jáne Ázerbaıjan memlekettik teńiz akademııasy sekildi TMD elderi JOO-larynyń qatysýymen júzege asyrylýda.
Stýdentterge sabaq beretin oqytýshylyq quramnyń kadrlyq áleýetin nyǵaıtý boıynsha jumys júrgizilip jatyr. Oqý úderisin uıymdastyrýǵa tájirıbeli mamandar – kapıtandar, zapastaǵy teńiz ofıserleri tartylýda. Ázerbaıjandyq atalmysh akademııamen KMTjIÝ arasyndaǵy yntymaqtastyq elimizdiń teńiz baǵytyndaǵy mamandardy daıyndaýdy damytýdyń mańyzdy kezeńi bolyp tabylady. Qos oqý ornynyń birlesip jasaǵan jumystary Qazaqstan men Ázerbaıjanda teńiz kásibiniń bedelin kóterýge úlesin qosýǵa baǵyttalǵan.
Shartqa sáıkes 3,5 jyldan keıin ÁMTA-ǵa jibertilgen Sh.Esenov atyndaǵy KMTjIÝ stýdentteri IMO quptalatyn álemniń kez kelgen elinde eńbek qyzmetin bastaýǵa múmkindik beretin teńizshiniń tolyqqandy dıplomyn alýǵa múmkindik alady.
Jumysty laıyqty júrgizý úshin mamandar daıarlaýdy qarjylandyrýdyń jetkilikti deńgeıin qamtamasyz etý máselesi tur. Júzý tájirıbesi, oqý trenajerlary, basqa da jabdyqtar, teńiz mamandyqtarynda oqıtyn stýdentter úshin oqý nysandy kıimin jáne maýsymdyq arnaıy kıimin, sondaı-aq, tıisti professorlyq-oqytýshylyq quram úshin kıim formasyn engizý t.b. joǵary bilimdi mamandardy daıarlaýdyń ereksheligin eskergende, osy mamandyqqa memlekettik bilim berý grantynyń jyldyq qunynyń aldyn alý esebi shamamen 1 mln. 564 myń teńgeni quraıdy. Bul – eń tómen baǵa. Mundaı mardymsyz qarjylandyrý joǵary bilimdi teńiz mamandarynyń tolyqqandy daıyndyǵyn uıymdastyrýǵa múmkindik bermeıdi. Sonymen qatar, bolashaq teńizshilerdi kemede praktıkalyq daıyndyqtan ótkizý mańyzdy másele bolyp tabylady. Qajetti júzý senzin jınamaı teńiz oqý ornynyń túlegi oqý dıplomyn da ala almaıdy. О́ziniń alǵashqy óndiristik júzý tájirıbesine stýdent oqý kemesinde tájirıbeden ótkennen keıin tek ekinshi klass matrosy (motorısi, elektrıgi) retinde ǵana bara alady.
Teńiz mamandaryn tájirıbelik júzý daıyndyǵynan ótkizýge qatysty Halyqaralyq teńiz uıymy standarttarynyń talaptaryn oryndaý mindetti bolyp tabylady. Alaıda, halyqaralyq talaptarǵa sáıkes búkil oqý úderisinde jalpy uzaqtyǵy 12 aıdy quraıtyn mundaı tájirıbeni uıymdastyrý edáýir eńbek pen qarjylyq shyǵyndardy qajet etetindigin atap kórsetý kerek.
Teńiz mamandyqtary boıynsha daıyndyq tıisti dárejede ótip jatqan barlyq elderde keme júrgizý kompanııalary tarapynan JOO-ǵa qoldaý kórsetý úlken ról atqarady. Qazaqstandaǵy keme júrgizý kompanııalary teńiz mamandaryn daıyndaý barysynda ýnıversıtetke qoldaý kórsetpeıdi. Budan basqa, keme júrgizý kompanııalarynda stýdentterdiń júzý tájirıbesi múlde joq. Keme júrgizý kompanııalary tájirıbeden ótýshilerge kemede oryn joqtyǵyn syltaýratyp, JOO stýdentterin júzý tájirıbesine qabyldaýdan bas tartady.
Teńiz mamandarynyń negizgi tutynýshylary aımaqtaǵy jetekshi kásiporyndar Qazaqstannyń JOO-da mamandar daıarlaýǵa tıisti nazar aýdarmaıdy jáne qyzyǵýshylyq tanytpaıdy.
Teńizde júzý qaýipsizdigine jaýapty teńiz floty jumyskerlerin attestattaý jáne tıisti jumys qujatyn berý – porttyń Teńiz ákimshiliginiń aıryqsha quzyreti. Mamandardy sapaly daıarlaýdyń kepili jáne Halyqaralyq teńiz uıymynda memleket múddesin kózdeıtin uıym bola tura, Aqtaý teńiz portynda áli kúnge deıin teńiz ókimetiniń qyzmetin atqaratyn porttyń Teńiz ákimshiligi qurylmaǵan. Bul memlekettik uıymsyz Qazaqstan kemelerde jumys jasaý úshin qajetti qujattardy – teńizshiniń tólqujaty, quzyrettiligi men biliktiligi týraly sertıfıkattary jáne t.b. bere almaıdy. Alaıda, 2009 jylǵy elimizdiń quzyrly mınıstrlikterimen Qazaqstan Respýblıkasynda Halyqaralyq teńiz konvensııasy PDMNV 78/95 erejelerin engizý boıynsha sharalar josparynda porttyń Teńiz ákimshiligin qurý qarastyrylǵan.
Teńiz kemeleri quramyn daıyndaýǵa qoıylatyn talaptardy jasaqtaý jáne oryndaý mindeti tek oqý orny kúshimen sheshilmeıdi – bul barlyq múddeli vedomstvolar men uıymdardyń birlesken áreketteri negizinde ǵana sátti júzege asyrylatyn jalpyulttyq mindet. Tek qana ýnıversıtet kóleminde, tıisti salalardyń naqty kómeginsiz jáne aralasýynsyz, teńiz mamandaryn sapaly daıyndaý mindetin sheshý óte kúrdeli másele. Sondyqtan, álemdik qatynasqa alyp shyǵatyn sý joly bar, jańǵyrý ústindegi porty bar táýelsiz Qazaqstannyń teńiz salasyndaǵy, sý kóligi baǵytyndaǵy tól mamandaryn daıyndaý úshin álemdik standarttar talaptaryna sáıkes jumys qujattaryn berýge quqyq beretin dıplom-pasport bólimi bar porttyń Teńiz ákimshiligin qurý jáne onyń qalypty qyzmet atqarýyna yqpal etý, Qazaqstan Respýblıkasynyń keme júrgizý kompanııalarynda, jumys kemelerinde júzý tájirıbesiniń belgili deńgeıin qamtamasyz etý qajet.
Aldyna bıik maqsattar qoıǵan elimiz úshin ár salanyń laıyqty damýy mańyzdy. «Aýrýyn jasyrǵan óledi» degendeı, árbir salanyń ishki qajettilikterin der kezinde qolǵa alyp, ýaqytynda qamdaı alsaq, qandaı bıikterge de qınalmaı qol sozýǵa bolady. Porttaǵy tegeýrindiligimiz tynyshtyq pen tabystyń kepili bolmaq.
Sembiǵalı ZÁKENOV,
Sh.Esenov atyndaǵy KMTjIÝ ǵylymı jumys jáne qarym-qatynas jónindegi prorektory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory.
AQTAÝ.
Memleket basshysy N.Nazarbaev «Qazaqstan-2030» Strategııalyq baǵdarlamasynda elimizdiń damýy úshin qol jetkizý mindetti uzaq merzimdi jeti basymdyqty atap kórsetken bolatyn. Onyń biri – ınfraqurylym, ásirese, kólik jáne baılanys salasy bolsa, munyń ishinde sý kóligi týraly arnaıy aıtyldy. Sý kóligi degende, Qazaqstandaǵy jalǵyz port – Aqtaý halyqaralyq teńiz-saýda porty tilge oralady. Teńizdegi tegeýrindilikti nyǵaıtý, qarqyndy kúsheıtýdiń bir qyry – sala mamandarynyń biliktiligine qatysty. Elimizdiń aldyna qoıǵan maqsattarǵa biz óz isin jaqsy biletin mamandarmen, besaspap teńizshilermen jetetin bolamyz.
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2006 jylǵy 11 sáýirdegi Jarlyǵymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń 2015 jylǵa deıingi kólik strategııasyna sáıkes shıki munaı jáne munaı ónimderin, sýsymaly jáne aqtarylma júkterdi tasymaldaý úshin qazaqstandyq teńiz-saýda flotyn damytýdyń mańyzdy mindeti tur.
Qashaǵan ken ornynda munaıdyń ónerkásiptik óndirilýi aldynda menshikti tanker flotyn damytý ózektiligi kúnnen-kúnge ósýde. Atalǵan jobany júzege asyrýǵa qatysýshy kompanııalar Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektorynda teńiz floty qyzmetteriniń negizgi tutynýshysy bolatyny sózsiz. Qazaqstandyq kóliktiń teńiz ınfraqurylymyn mamandarmen qamtamasyz etý máselesi búgingi tańda ózektiligimen birge erekshe nazar aýdarýdy talap etedi. Qazaqstan Respýblıkasynyń 2015 jylǵa deıingi kólik strategııasynda «Qazaqstannyń Kaspıı aımaǵynda júzý quramy men tıisti qyzmetkerler quramy úshin oqý ortalyǵyn qurý maqsatynda bar múmkindiginshe kúsh salý qajet», delingen. Sondaı-aq, elimizdiń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan kólik ınfraqurylymyn damytý baǵdarlamasynda «Qazaqstanda halyqaralyq standarttarǵa sáıkes keletin bilim berý júıesiniń joqtyǵy qazaqstandyq teńiz mamandarynyń tapshylyǵyn týdyrdy jáne bul másele kemeler sanynyń ósýimen baılanysty jyl sanap kúsheıip barady. Sonymen qatar, 2015 jylǵa deıin Qazaqstan Respýblıkasy porttarynan munaı tasymaldaý kóleminiń 2/3 bóligin jáne qurǵaq júkter kóleminiń 1/2 bóligin ulttyq teńiz saýda flotymen qamtamasyz etý josparlanǵan. Búgingi tańda kemeler ekıpajdarynyń quramynda Qazaqstan azamattarynyń úlesi shamamen 44%-dy, al ekıpajdyń komandalyq quramy bar bolǵany 21%-dy quraıdy», dep kórsetiledi. 2015 jylǵa sý kóligi mamandarynyń qajettiligi 3 myń adamǵa deıin ósedi, olaı bolsa bul halyqaralyq konvensııa normalaryna sáıkes bilikti mamandardyń ýaqtyly daıyndalýyn talap etedi.
Sonymen: «Biz qazirgi ekonomıkalyq jaǵdaıda oqý ornymyzda kimdi daıyndaýymyz kerek?» degen suraq týyndaıdy. Bul oraıda, eń aldymen, Qazaqstan flotyna sý kóligi damýynyń ekonomıkalyq zańdaryn jaqsy túsinetin basqarýshy mamandar qajet. Bul sý kóliginiń ekonomıst-menedjerlerin daıyndaý degen sóz. Ekinshiden, kólik ınspeksııasy úshin baqylaý-lısenzııalyq jumysy boıynsha qyzmet atqaratyn mamandarǵa da zárýlik bar. Sondaı-aq, tirshilik qaýipsizdigi men qorshaǵan ortany qorǵaý salalaryndaǵy jáne teńiz kólik quraldary mamandaryn daıarlaý óte ózekti másele bolyp tabylady.
Qazirgi zaman bilimge súıenýdi jáne kún ótken saıyn oryndaýǵa mindetti normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi qoldanýdy talap etýde. Sondyqtan «kólik quqyǵy» boıynsha mamandandyrylǵan zańgerlerdi daıyndaý máselesi de óte mańyzdy bolyp tabylady. О́ıtkeni, teńiz kóligi mamandaryn daıyndaý boıynsha oqý ornynyń oqý josparlaryna kiretin «teńiz quqyǵy» pánderin joǵary bilimi bolǵanymen de sý kóliginiń ereksheligin bilmeıtin kez kelgen zańger oqı almaıdy.
Sondaı-aq, porttar men kemelerdegi qaýipsizdik boıynsha mamandardy daıyndaý da mańyzdy. Kemeler men port quraldaryn qorǵaý týraly halyqaralyq kodekske jáne SOLAS 74/78 Halyqaralyq konvensııasynyń (Teńizde adam ómirin qorǵaý boıynsha halyqaralyq konvensııa) HI-2 tarmaǵyna sáıkes halyqaralyq konvensııa talaptaryn tolyqtaı saqtaý úshin bul salada daıyndalǵan mamandar jetkilikti bolýy tıis. Kólik salasynda teńiz regıstri, ıahtalyq ınspeksııa, kelte jasalǵan kemeler boıynsha memlekettik ınspeksııa syndy qadaǵalaý boıynsha mamandar qajettiligi týyndaıdy, biraq bizde ol mamandardy ázir eshkim daıarlamaıdy. Keme qurylysy men keme jóndeý kompanııalary tehnık-keme jóndeýshi, tehnık-keme qurylysshysy, ınjener-keme qurylysshysy, ınjener-keme jóndeýshi sııaqty mamandarǵa asa zárý. О́ziniń ereksheligine baılanysty teńiz salasy mamandaryn daıarlaý edáýir qarjylandyrýdy talap etedi. Basqalaryna qaraǵanda, oqý ornyn tıisti materıaldyq-tehnıkalyq bazamen jabdyqtaý jáne oqý úderisin uıymdastyrýǵa ǵana emes, sondaı-aq, ǵylymı-zertteý, tájirıbelik qyzmet atqarýǵa qabiletti oqytýshylar quramyn jumysqa tartý óte qymbatqa túsedi.
Júzý tájirıbesiniń bilim berý úderisiniń sapasyna áser etetin basty faktorlarynyń biri ekendigi belgili. «Ustazy jaqsynyń ustamy jaqsy» deıdi halqymyz. Teńiz mamandaryn daıarlaıtyn oqytýshylar ujymyna da qoıylatyn talaptar joǵary.
Halyqaralyq teńiz uıymynyń (IMO) talaptaryna sáıkes pedagogtardyń arnaıy joǵary biliminen basqa konvensııalyq pánderdi oqytýǵa quqyq beretin tıisti qujattary bolýy qajet. Atalǵan mamandyq boıynsha mamandardy daıarlaý oqytýshylardan ǵylymı ataqtar men basqa da regalııalardan góri, kásibılik pen quzyrettilikti talap etedi.
1994 jyldan bastap Qazaqstan Respýblıkasy Halyqaralyq teńiz uıymynyń múshesi. 2010 jyldyń maýsym aıynyń aıaǵynda Fılıppın astanasy Manılada teńizshilerdi daıarlaý men olarǵa dıplom berý jáne 1978 jyldyń vahtasyn atqarý týraly (PDMNV) Halyqaralyq konvensııaǵa túzetýler engizý boıynsha Dıplomatııalyq konferensııa ótti. PDMNV engizilgen Manıla túzetýleri 2012 jyldyń 1 qańtarynan bastap kúshine endi. Manıla túzetýleri ondaǵy barlyq talaptardyń jańa redaksııadaǵy kodeksti engizýdiń aqyrǵy merzimi 2017 jyldyń 1 qańtaryna deıin, Konvensııa músheleri barlyq talaptardyń tolyq jáne múltiksiz oryndalýyn qamtamasyz etý úshin jáne ulttyq bilim berý júıelerinde meılinshe erte qoldaný maqsatynda mamandar daıarlaýda, olarǵa dıplom berýdi kidirissiz júzege asyrýǵa shaqyrylady.
Bul teńizshilerdi daıarlaýdyń barlyq baǵdarlamalarynyń tolyq kólemde jańa redaksııa talaptaryna sáıkes bolýy kerektigin bildiredi. Konvensııa dıplomdardan (quzyrettilik sertıfıkattarynan) basqa, biliktilik qujattarynyń jańa túrin – biliktilik sertıfıkatyn qarastyrady. Konvensııa talaptaryna sáıkes quzyrettilik pen biliktilik sertıfıkattaryn tek porttyń Teńiz ákimshiligi berýi tıis. Teńizde júzý barysynda qaýipsizdik úshin jaýapty teńiz floty jumyskerlerin attestattaý jáne tıisti jumys qujatyn berý port bıliginiń qyzmetin atqaratyn jáne Halyqaralyq teńiz uıymynyń ýákiletti ókili bolyp tabylatyn porttyń Teńiz ákimshiliginiń erekshe quzyretine jatady. Respýblıkamyzda áli kúnge deıin porttyń Teńiz ákimshiligi qurylmaǵan.
Salada medısınalyq baıqaý rásimine jáne medısınalyq kýálik mazmunynyń talaptaryna saı, medısınalyq kýálikterdi jalpy qoljetimdi memlekettik reestrine engizilgen mekemeler men dárigerler ǵana berýi tıis. Medısınalyq kýálandyrý boıynsha qyzmet sapa standarttarynyń júıesi arqyly baqylanady.
JOO túlegi tıisti júzý senziniń jıyntyǵynsyz jumys dıplomyn ala almaıdy, «Maquldanǵan júzý ótili» dep atalatyn qujat qajet. Konvensııa talaby boıynsha, júzý ótili arnaıy tájirıbeniń nemese kemedegi jumystyń teńiz mamany ıgerip jatqan biliktiligimen baılanysty bolýyn qamtamasyz etýi tıis, mundaı tájirıbeniń nemese jumystyń maqsaty – teńizshige teńiz kemelerindegi jumyspen alǵashqy tanysýdan bólek, tıisti baqylaýda kemedegi teńizshi úmitker bolyp otyrǵan jáne dıplomda nemese kásibı jaramdylyǵy týraly kýálikte kórsetiletin laýazymymen qarastyrylǵan tehnıkalyq tapsyrmalarynyń, mindetteriniń jáne jumystarynyń nusqamalarynan ótýge jáne olardy oryndaýdyń praktıkalyq tájirıbesin alý múmkindigin berý.
Osy oraıda, bizdiń elimizde teńiz mamandaryn daıarlaýdyń aǵymdaǵy jaǵdaıyna toqtala keteıik.
Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń 2009 jylǵy 26 naýryzdaǵy №136 buıryǵymen Sh.Esenov atyndaǵy Kaspıı memlekettik tehnologııalar jáne ınjınırıng ýnıversıteti teńiz mamandyqtary boıynsha joǵary jáne joǵary bilimnen keıingi bilimdi mamandardy daıarlaıtyn negizgi JOO retinde anyqtaldy. Negizgi JOO retinde ýnıversıtet osy mamandyqtar boıynsha kadrlar daıyndaýdyń jaǵdaıyn taldap, qazirgi normatıvti bazanyń jáne birinshi kezekte, memlekettik standarttyń (MJBBS) halyqaralyq standarttarǵa (1995 jyly engizilgen túzetýlerimen Teńizshilerdi daıyndaý men dıplom berý jáne vahtasyn atqarý boıynsha 1978 jylǵy halyqaralyq konvensııasyna PDMNV-78/95) saı emestigi týraly qorytyndy jasady. Kórsetilgen sebepke baılanysty qazaqstandyq JOO túlekterin keme júrgizetin kompanııalar jumysqa qabyldaǵan joq. Osynyń saldarynan túlekter kemelerde jumys jasaýǵa múmkindik beretin qujattardyń tolyq toptamasyn alý úshin TMD elderiniń teńiz oqý oryndarynda qosymsha oqýǵa májbúr boldy. Bul jaǵdaı túlekter men ata-analar arasynda belgili áleýmettik alańdaýshylyq týǵyzdy. MJBBS-da júzý tájirıbesi (jalpy uzaqtyǵy 12 aıǵa deıingi) jáne birqatar sertıfıkattar men kýálikterdi beretin trenajerlyq daıyndyq qarastyrylmaǵan. Osy aıtylǵandardy jáne halyqaralyq tájirıbeni eskere otyryp, teńiz mamandyqtary boıynsha joǵary bilim alý úshin oqý uzaqtyǵy 5 jyldan kem bolmaýy tıis ekendigi týraly sheshim qabyldandy.
Mınıstrlik tarapynan mindettilik júktelgen soń ýnıversıtette múmkindiginshe jumysty jetildirý umtylysy bar. Bul baǵytta Qazaqstandaǵy mamandyqtar klassıfıkatoryna ózgerister daıyndap, engizdi. Sondaı-aq, ýnıversıtette magıstratýranyń Teńiz tehnıkasy men tehnologııalary jáne Keme júrgizý mamandyqtary boıynsha MJBBS daıyndalyp, bekitildi.
Teńiz mamandyqtary boıynsha bilim berý baǵdarlamalary Reseıdiń Novorossıısk qalasyndaǵy admıral F.Ýshakov atyndaǵy Memlekettik teńiz akademııasy, Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy admıral S.Makarov atyndaǵy Memlekettik teńiz akademııasy jáne Ázerbaıjan memlekettik teńiz akademııasy sekildi TMD elderi JOO-larynyń qatysýymen júzege asyrylýda.
Stýdentterge sabaq beretin oqytýshylyq quramnyń kadrlyq áleýetin nyǵaıtý boıynsha jumys júrgizilip jatyr. Oqý úderisin uıymdastyrýǵa tájirıbeli mamandar – kapıtandar, zapastaǵy teńiz ofıserleri tartylýda. Ázerbaıjandyq atalmysh akademııamen KMTjIÝ arasyndaǵy yntymaqtastyq elimizdiń teńiz baǵytyndaǵy mamandardy daıyndaýdy damytýdyń mańyzdy kezeńi bolyp tabylady. Qos oqý ornynyń birlesip jasaǵan jumystary Qazaqstan men Ázerbaıjanda teńiz kásibiniń bedelin kóterýge úlesin qosýǵa baǵyttalǵan.
Shartqa sáıkes 3,5 jyldan keıin ÁMTA-ǵa jibertilgen Sh.Esenov atyndaǵy KMTjIÝ stýdentteri IMO quptalatyn álemniń kez kelgen elinde eńbek qyzmetin bastaýǵa múmkindik beretin teńizshiniń tolyqqandy dıplomyn alýǵa múmkindik alady.
Jumysty laıyqty júrgizý úshin mamandar daıarlaýdy qarjylandyrýdyń jetkilikti deńgeıin qamtamasyz etý máselesi tur. Júzý tájirıbesi, oqý trenajerlary, basqa da jabdyqtar, teńiz mamandyqtarynda oqıtyn stýdentter úshin oqý nysandy kıimin jáne maýsymdyq arnaıy kıimin, sondaı-aq, tıisti professorlyq-oqytýshylyq quram úshin kıim formasyn engizý t.b. joǵary bilimdi mamandardy daıarlaýdyń ereksheligin eskergende, osy mamandyqqa memlekettik bilim berý grantynyń jyldyq qunynyń aldyn alý esebi shamamen 1 mln. 564 myń teńgeni quraıdy. Bul – eń tómen baǵa. Mundaı mardymsyz qarjylandyrý joǵary bilimdi teńiz mamandarynyń tolyqqandy daıyndyǵyn uıymdastyrýǵa múmkindik bermeıdi. Sonymen qatar, bolashaq teńizshilerdi kemede praktıkalyq daıyndyqtan ótkizý mańyzdy másele bolyp tabylady. Qajetti júzý senzin jınamaı teńiz oqý ornynyń túlegi oqý dıplomyn da ala almaıdy. О́ziniń alǵashqy óndiristik júzý tájirıbesine stýdent oqý kemesinde tájirıbeden ótkennen keıin tek ekinshi klass matrosy (motorısi, elektrıgi) retinde ǵana bara alady.
Teńiz mamandaryn tájirıbelik júzý daıyndyǵynan ótkizýge qatysty Halyqaralyq teńiz uıymy standarttarynyń talaptaryn oryndaý mindetti bolyp tabylady. Alaıda, halyqaralyq talaptarǵa sáıkes búkil oqý úderisinde jalpy uzaqtyǵy 12 aıdy quraıtyn mundaı tájirıbeni uıymdastyrý edáýir eńbek pen qarjylyq shyǵyndardy qajet etetindigin atap kórsetý kerek.
Teńiz mamandyqtary boıynsha daıyndyq tıisti dárejede ótip jatqan barlyq elderde keme júrgizý kompanııalary tarapynan JOO-ǵa qoldaý kórsetý úlken ról atqarady. Qazaqstandaǵy keme júrgizý kompanııalary teńiz mamandaryn daıyndaý barysynda ýnıversıtetke qoldaý kórsetpeıdi. Budan basqa, keme júrgizý kompanııalarynda stýdentterdiń júzý tájirıbesi múlde joq. Keme júrgizý kompanııalary tájirıbeden ótýshilerge kemede oryn joqtyǵyn syltaýratyp, JOO stýdentterin júzý tájirıbesine qabyldaýdan bas tartady.
Teńiz mamandarynyń negizgi tutynýshylary aımaqtaǵy jetekshi kásiporyndar Qazaqstannyń JOO-da mamandar daıarlaýǵa tıisti nazar aýdarmaıdy jáne qyzyǵýshylyq tanytpaıdy.
Teńizde júzý qaýipsizdigine jaýapty teńiz floty jumyskerlerin attestattaý jáne tıisti jumys qujatyn berý – porttyń Teńiz ákimshiliginiń aıryqsha quzyreti. Mamandardy sapaly daıarlaýdyń kepili jáne Halyqaralyq teńiz uıymynda memleket múddesin kózdeıtin uıym bola tura, Aqtaý teńiz portynda áli kúnge deıin teńiz ókimetiniń qyzmetin atqaratyn porttyń Teńiz ákimshiligi qurylmaǵan. Bul memlekettik uıymsyz Qazaqstan kemelerde jumys jasaý úshin qajetti qujattardy – teńizshiniń tólqujaty, quzyrettiligi men biliktiligi týraly sertıfıkattary jáne t.b. bere almaıdy. Alaıda, 2009 jylǵy elimizdiń quzyrly mınıstrlikterimen Qazaqstan Respýblıkasynda Halyqaralyq teńiz konvensııasy PDMNV 78/95 erejelerin engizý boıynsha sharalar josparynda porttyń Teńiz ákimshiligin qurý qarastyrylǵan.
Teńiz kemeleri quramyn daıyndaýǵa qoıylatyn talaptardy jasaqtaý jáne oryndaý mindeti tek oqý orny kúshimen sheshilmeıdi – bul barlyq múddeli vedomstvolar men uıymdardyń birlesken áreketteri negizinde ǵana sátti júzege asyrylatyn jalpyulttyq mindet. Tek qana ýnıversıtet kóleminde, tıisti salalardyń naqty kómeginsiz jáne aralasýynsyz, teńiz mamandaryn sapaly daıyndaý mindetin sheshý óte kúrdeli másele. Sondyqtan, álemdik qatynasqa alyp shyǵatyn sý joly bar, jańǵyrý ústindegi porty bar táýelsiz Qazaqstannyń teńiz salasyndaǵy, sý kóligi baǵytyndaǵy tól mamandaryn daıyndaý úshin álemdik standarttar talaptaryna sáıkes jumys qujattaryn berýge quqyq beretin dıplom-pasport bólimi bar porttyń Teńiz ákimshiligin qurý jáne onyń qalypty qyzmet atqarýyna yqpal etý, Qazaqstan Respýblıkasynyń keme júrgizý kompanııalarynda, jumys kemelerinde júzý tájirıbesiniń belgili deńgeıin qamtamasyz etý qajet.
Aldyna bıik maqsattar qoıǵan elimiz úshin ár salanyń laıyqty damýy mańyzdy. «Aýrýyn jasyrǵan óledi» degendeı, árbir salanyń ishki qajettilikterin der kezinde qolǵa alyp, ýaqytynda qamdaı alsaq, qandaı bıikterge de qınalmaı qol sozýǵa bolady. Porttaǵy tegeýrindiligimiz tynyshtyq pen tabystyń kepili bolmaq.
Sembiǵalı ZÁKENOV,
Sh.Esenov atyndaǵy KMTjIÝ ǵylymı jumys jáne qarym-qatynas jónindegi prorektory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory.
AQTAÝ.
