Taý turpatty tulparlar

Onyń ústine, jylqyny eń alǵash qazaq­tyń ejelgi dalasynda qolǵa úıret­tik dep, tarıhty tarata maqtanamyz. Botaı mádenıetin zerttegen arheolog ǵalym Vıktor Zaıbert jabaıy jyl­qyny tuńǵysh ret Uly dalada qol­ǵa úıretilgenin dáleldegen. Sonaý III-IV ǵa­syrdan beri turmys-tir­shiligi jylqymen etenelesip ketken elimiz jýyqta turpaty bólek tul­par patenttelipti degendi estip qýandy. Táýelsizdik alǵaly tuńǵysh ret bekitilgen jylqynyń jańa túri «Besqaraǵaı» dep ataldy.

Ormandy jerdiń aq qar, kók muzynda tebindeýge tózimdi jylqy tuqymyn qalyptastyrý úshin ǵalymdar alpys jylǵa jýyq eńbek etken. Az ýaqyt emes. Áıteýir tókken ter aqtaldy. Búginde Besqaraǵaı aýdany, Ernazar aýyly, «Mýkınov» asyl tuqymdy jylqy zaýytyna qarasty jaıylymda keýdesi keń, shashasy jetilgen, jilinshikti jylqynyń myńnan astamy tebindep júr. 90-jyldardaǵy toqyraýda qazaqtyń qazanattaryn saqtap qalǵan qojalyq jetekshisi Halıolla Mýkınovtiń eńbegi zor. Osy eńbek eskerilip, 2011 jyly «Eren eńbegi úshin» medalimen de marapattaldy. H.Mýkınov jylqy zaýytyn saqtap qalsa, ondaǵan ǵalym jylqy tuqymyn sapalandyrý úshin aıanbaı eńbek etti. Iá, kúni keshe ǵana taý turpatty tulparlar tizimge qosyldy.

– 1993 jyly atakásibin, áke jolyn jal­­ǵap, jylqy sharýashylyǵymen aına­ly­­sýdy jón kórdim. Mine, otyz jyl bo­lyp­ty, qazaqy jylqynyń tuqymyn asyl­­dan­dyrý isimen aınalysyp kelemin. «Bes­qa­ra­ǵaı zaýyttyq tıpi» – bizdiń uzaq jyl­ǵy jemisti jumysymyzdyń nátıjesi, – deı­di qojalyq jetekshisi Halıolla Mýkınov.

Al osy jumys qashan, qalaı bastaldy degen sekildi sandaǵan saýalǵa jaýap izdep, uzaq jyl seleksııalaýdyń basy-qasynda júrgen aýylsharýashylyq ǵy­lym­darynyń kandıdaty, profes­sor, jylqytanýshy Qaırat Ishan­dy áńgimege tartqanbyz. Ol Qa­zaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnı­versıtetiniń N.Bazanova atyn­daǵy Fızıologııa, morfologııa jáne bıohımııa kafedrasy­nyń meńgerýshisi, akademık Igor Nechaevtyń shákirti. Bile bilsek, I.Nechaev qazaq jylqysynyń ishindegi Muǵaljar jylqysynyń avtory.

«Qazaq qoǵamy 300 jyl bo­dandyqta, 70 jyl ezgide boldy. Sondyqtan ba, tól jylqymyz­dy qazaq jylqysy deı almaı­­­tyn kúıge jettik. Qazaq qoǵamyn­da qa­za­q jylqysyn mástek, mes qaryn dep elestettik. Iri, sulý jylqy kórsek, Orlov, Rysak, Vladımır jylqysy dep tań­daı qaqtyq. О́z malymyzdy ózi­mizdiki deı almaý degen sol. Mysaly, 140 shaqyrymdyq báıge­de katonqaraǵaılyq Erbolat Toq­sanovtyń aty top jardy. Boıy ortasha, qarýly, myǵym jylqy tuqymy. Kádimgi taý-tasqa minip, atshanaǵa jegip júrgen jumysshy at. Sony qazaqy tuqym deı almadyq ǵoı. Shyndyǵynda, jergilikti qazaqtyń minis aty», dep namystana sóılegende, pro­fessor Qaırat Ishannyń ult­jandylyǵyn ańǵardyq. Ǵalym­dardyń ult úshin eńbektenip júr­genine shyn rıza boldyq.

Tarıhty paraqtasaq, jylqy maly alǵash qazaq jerinde qol­ǵa úıretilgeni taıǵa tańba bas­qan­daı jazylǵan. 1980 jyldary Vık­tor Zaıbert Botaı qorymy­nan ­70 myń jylqynyń súıegin ta­ýyp, qalpyna keltirgende Qazaqstan aýmaǵynda eki túrli jylqy ósi­ril­geni anyqtalǵan. Sol súıek­ter­ge gıstoanalız jasatyp, Orta­­lyq Azııada, qazaq jerinde tuń­­ǵysh ret jylqy qolǵa úıretilgenin dáleldegen. Ony álem ǵalym­da­ry moıyndaǵan. Iá, ǵylymı turǵyda dáleldi. Ekinshiden, qa­zaq ádebıetinde, ańyz-ertegiler­de jylqy týraly arǵymaq, qaza­nat, sáıgúlik, dúldúl sekildi teńeý­ler qanshama?

Jylqytanýshy ǵalymnyń aıtýynsha, ata-babalarymyz on myńdap jylqy baqqan kezde asyl tuqymdy arǵymaqtardyń úıirin jeke-jeke ustaǵan eken. Ondaǵy maqsat – tuqymyn saqtaý edi. Ke­ıin jylqyny klassıfıkasııaǵa bólip zertteıtin zootehnııa degen ǵylym paıda bolyp, ormandy, taý, dala jylqysy, atqora jylqysy dep jikteldi. Dala jylqysyna qazaq, mońǵol jylqysy jatsa, atqora jylqysyna aǵylshyn­nyń taza qandysy jatqyzyldy. Taza qandy tulparlardy qoldan qorektendirip, sporttyq baǵytta ǵana asyrady. Al qazaq jylqysy tabıǵatqa tózimdi, kúıin ońaı bermeıdi. Sol sııaqty jańa tıpti Besqaraǵaı jylqysy da tabı­ǵat­qa tóselgen. Árıne, arǵy tegi qazaqtyń Muǵaljar, Qaba tıpti jylqylarynan taraıdy. Qaba dep otyrǵanymyz, Marqakólde ósirilgen boıshań, keýdesi keń, iri jylqylar edi. Qaba tıpin shyǵarý úshin erterekte Igor Nechaev pen Jumaǵul Aıtbaı seleksııalaý jumystaryn jolǵa qoıyp, ǵylymı turǵyda tabandy eń­bek etti. Marqakóldiń bıelerine aýyr júk tartatyn aıǵyrlardy áke­lip salyp, jergilikti jerge beıimdelgen etti baǵyttaǵy Qaba tıpin shyǵarǵan. Bul 1990 jyl­dardyń basy edi.

Kerek derek

«Besqaraǵaı» jylqysy iri keledi. Jasyna baılanysty keýde oramy 190-210 sm. Jilinshik oramy 20 sm-­den joǵary. Taban­y jalpaq, myqty. Denesiniń qıǵash uzyndyǵy 165-180 sm.

Jaby tıpti jylqynyń boıy alasa, mes qaryn, jaq bulshyq etteri jaqsy jetilgen, mysyq qulaq. Tabıǵatqa tózimdi, etin bermeıdi. Adaı jylqysy sıdańdaý, juqa keledi. Jibek jaldy.

– Marqakól jylqylary­na seleksııalyq jumys jalǵasa ber­­se, Qaba tuqymyna aınalyp, pa­tentteler edi. Sebebi sol tus­ta bir shemamen Reseıdiń Altaı aımaǵynda da suryptaý jumys­tary bastalyp, búginde «Novo­Altaı» tuqymy alyndy. Qazir Qaba tıpti jalqylardy Marqa óńi­rinde ósirip otyrǵandar bar-aý deımin. Olar tuıaqty, sińirli bolǵandyqtan, taý-tasqa tózimdi keledi. Sol sııaqty Mańǵystaýda Adaı jylqysy shóleıtti jerge beıim, – deıdi jylqytanýshy Qaırat Ishan.

Qabany qozǵap otyrǵan se­bebimiz, Besqaraǵaı tuqymynyń arǵy tegi Muǵaljar, Qaba jyl­qylary. Jylqyny azyqtan­dy­rýyn, baptaýyn, jalpy asyraý tehnologııasyn ǵylymmen ush­tastyryp, alǵash ret Baıdolla Sadyqov alpysynshy jyldar­dyń sońynda sol kezdegi Semeı oblysy, Besqaraǵaı aýdanynda jáne Shyǵys Qazaqstanda ǵy­lymı zertteý jumystaryn júr­gizdi. Jylqy sharýashylyǵy boıynsha doktorlyq dıssertasııa jazdy. Izbasar shákirtteri­niń aıtýynsha, sanaly ǵumy­ryn qazaq jylqysyn zertteý­ge arnaǵan eken. Aıtqandaı, osy kúnge deıin ózektiligin jo­ǵaltpaǵan jylqy eti týraly mo­­­nografııalyq kitaby da bar. Qyz­meti de tórt túlikpen tikeleı baılanysty edi. Naqtylasaq, Semeı zootehnıkalyq mal dári­gerlik ınstıtýtynyń rektory boldy. Jylqy sharýashyly­ǵy kafedrasynyń meńgerýshisi qyz­metin de atqarǵan. Jaýapty qyz­metterde júrip, 1970 jylda­ry Besqaraǵaı aýdanyndaǵy «50 let SSSR» keńsharynyń jyl­qylaryna seleksııa jasaý, jup­taý jumystaryn júrgizýdi qolǵa aldy. 1980 jyldary Aqtóbe ob­ly­­syndaǵy Muǵaljar asyl tu­qym­dy jylqy zaýytynan jaby tıpti aıǵyrlardy ákelip qosqan. Asyldandyrý jumystarynyń bastamasy osy edi. О́kinishtisi, bul sharýanyń basynda júrgen shákirtteri de, ózi de ómirden ótip ketedi. «Igi istiń qasyna, jaqsy keler qasyna» deýshi me edi, asyldandyrýdy almatylyq ǵalym Jumaǵul Aıtbaı jalǵastyra­dy. Bul ýaqytta «50 let SSSR» keń­shary Sosnovka aýyly bolyp ózgergen. Sóıtip, Sosnovka­nyń kásipkeri Halıolla Mýkınov jylqy sharýashylyǵyn jeke­she­lendirip alǵan. Eń bastysy, talan-tarajǵa túsken joq.

Seleksıoner J.Aıtbaı Mu­ǵal­jar tuqymynan týyp, jetil­gen bıelerge Marqakóldiń qaba tıpti aıǵyrlaryn salady. Iаǵnı bul kezeńde qan aralastyrý úderisi júrdi. Jumys júıesine úńilsek, jergilikti jylqyny ja­bymen irilendirdi, Qaba tıpin qosyp, boılaryn bıiktetti. Al 1990 jyldary Aıtbaı Elýbaı­uly sińire býdandastyrdy. Ol degenimiz, aıǵyrdy ózinen tara­ǵan urpaqtaryna qosyp, Besqara­ǵaı zaýyttyq jylqy tıpi negizin qalaı bastady. Taza tuqym ósirý úshin 1990 jyldan beri syrttan ákelingen aıǵyr qospady. Nátıjesinde, aıǵyrlardyń sho­ıynqara, baıtóri degen atalyq izderi qalyptasty. Bir-birine ınbrıdıng bolyp ketpeýi úshin shejiresi tarqatyldy.

2007-2008 jyldary Juma­ǵul Aıtbaı densaýlyǵyna baı­la­nysty asyldandyrýǵa qatysty jumy­stardy aýylsharýashylyq ǵylym­da­ry­nyń doktory Ámın Ákimbe­kovke ótkizedi. Bizge «Bes­qa­ra­ǵaı» tuqymyn alý jolyndaǵy jumystardyń barysyn jiliktep aıtyp berip otyrǵan professor Qaırat Ishan da asyldandyrýǵa osy tusta aralasqan.

– Besqaraǵaı jylqylary­nyń qasıetterin anyqtap, 2019 jyly Aýyl sharýashylyǵy jáne Ádi­let mınıstrlikterine hat jolda­dyq. Komıssııa quryp, aprobasııa ótkizip berýin suradyq. 2019 jyldan 2022 jylǵa deıin ótinish qarastyryldy. 2022 jyly komıssııa kelip, «Mýkınov» asyl tuqymdy jylqy zaýytynda aprobasııa jasady. Ǵalymdar dene ólshemderin alyp, salmaqtaryn tarazylady. Ár jylqynyń kartochkasy arqyly salystyrdy. Atalyq izdi anyqtaý úshin jalyn alyp, ony Oral qalasyndaǵy Jáńgir han atyndaǵy agrotehnıka ýnıversıtetiniń zerthanasyna joldady. Olar zerttep, genetıkalyq sertıfıkatyn jiberdi. Budan soń komıssııa sheshimimen hattama toltyryp, asyldandyrý bóliminiń qup­ta­ýymen Ádilet mınıstrligine ­ji­­be­rildi. Eńbegimizdiń aqtal­ǵa­ny sol boldy, kóp uzamaı selek­sııalyq jetistik týraly pa­tent berildi. «Besqaraǵaı» zaýyt­tyq jyl­qysy eki atalyq izben sho­ıyn­qara jáne baıtory tıpi qa­lyptasty, – deıdi Qaırat Ishan.

Ǵalymdardyń aıtýynsha, bir atalyq iz shyǵarý úshin 10-15 jyl ketedi eken. Ákesiniń túsin, násildik qasıetin berip tur ma, úıir qaıyrýǵa beıim be, bári anyqtaldy. Tektiligin zerttedik. Sol atalyq iz jergilikti jerge beıimdelip shyqsa, tıpi anyqtalady. Tıpti anyqtaý úshin 10-15 jyl ketedi. Sonymen, jyl­qy túrin shyǵarý úshin orta eseppen 40-50 jyl ýaqyt jum­salady. Keshegi ǵalymdar bas­tap, búgingi jastar nátıjege qol jet­kizdi. Seleksııalyq top qurylyp dáleldedik. Maldy kórdi, kózderi jetti. Ár jylqynyń jeke qu­jaty, úıirdegi qujaty bolady. Tań­balanady. Jergilikti ámbe­bap jylqy tuqymynyń respýb­lıkalyq palatasyna tirkelgen. Jylda keshendi baqylaýdan ótip otyrady. 2,5-1,5 jastaǵy jyl­qylar fenotıpimen, genotıpi­men baǵalanyp, óz standartyna kelmese, esepten shyǵarylyp, etke ke­tedi. Seleksııa degen osy eken. Zootehnııa ǵylymynda «jaq­sy genotıp jaqsy fenotıp­ten alynady» degen támsil bar eken. Bylaısha aıtsaq, gen – tegi, fen – syrtqy kelbeti. Seleksıoner­ler aldymen syrtqy kelbetine qarap suryptaıdy. Eger násil­digi urpaqtan-urpaqqa berilse, jumysty jalǵastyrady.

Sóıtip, 60-70 jyl degende «Besqaraǵaı» jylqy túri patent­teldi. Bul jylqynyń eń negizgi ereksheligi – iri. Aıǵyrlary­nyń salmaǵy 650 kg deıin barady eken. Jergilikti jylqydan ónimdiligi 25 paıyzǵa joǵary. Iriligimen qosa, tez jetiledi. Ormandy, dalaly alqapqa beıim­delgen. Besqaraǵaı jeri jum­saq bolǵandyqtan, tuıaqtary jal­paq, qaztaban. Shashasy qalyń. Sebebi bul óńirde qys ortasy jańbyr jaýyp, muz qatsa, tebin­deýde shashasy býyndaryn qor­ǵaıdy eken. Atalyq iz de­mekshi, Shoıynqara jylqysynyń túsi qara bolsa, Baıtory aty aıtyp turǵandaı, tory bolyp keledi. Iаǵnı «Besqaraǵaı» zaýyttyq tıpi; tory, qara, jıren, kúreń. Erekshe kútimdi qajet etpeıdi, qysy-jazy jaıylymda. Negizgi baǵyty et pen sút. Iá, naryq bılegen zamanda salmaqty jylqy kerek. Jylqyshylar aıtqandaı, qa­zynyń túsimi jaqsy, eti mol. Erkin jaıylymda bolǵandyqtan, eti dámdi.

Sútti baǵyt dep otyrǵany­myz, Besqaraǵaı bıeleriniń je­li­ni tostaǵan tárizdi, úrpi keń bo­la­dy eken. Arǵy jaǵynda Qaba tıpti aıǵyrlardyń geni bar. Ol irilik pen sútti berip tur. Iri bol­­ǵanymen minezdi emes, jýas kóri­nedi. Qos degenimiz – on úıir. 1500 jylqy bir-birine jaqyn jatady. Úıir qaıyrǵanda, biraq toptasyp, qos bolady eken.

Buǵan deıin qazaq jylqy­sy­nyń Jaby, Kóshim, Muǵaljar jáne Qostanaı sekildi 4 tuqymy bar edi. Al «Besqaraǵaı» jyl­qy­sy qa­zaq jylqysy tuqymy­na qosyl­ǵan tıpi bolyp bekitil­di. Aıta keteıik, patent avtorlary Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti­niń ǵalymdary ǵana emes, Semeı­diń Shákárim ýnıversıtetiniń ǵa­lym­dary da bar. Sharýashylyq basshysy Halıolla Mýkınov pen jylqyshylar da avtorlar qa­ta­rynan kórindi. Al selek­sıo­nerlerge, ǵalymdarǵa jatar ornyn, tamaǵyn berip, jylqy túrin alyp shyǵýǵa kómektes­ken H.Mýkınov. Ortaq maqsat, ortaq múdde úshin judyryq­taı jumylǵan jyldar boıǵy bul eńbek – qazaq jylqysy­na tıgizgen seleksııalyq úlken jetistik.

Abaı oblysy,

Besqaraǵaı aýdany