Jádiger • 15 Aqpan, 2023

Sákenniń alǵy sózi

490 ret
kórsetildi
3 mın
oqý úshin

Ulttyq akademııalyq kitap­hanadaǵy «Kitap mýzeıin­de» tarıh pen ádebıetke qatysty birqatar kóne qoljazbalar men kitaptar jınaqtalǵan. Sondaı qun­dy dúnıeniń biri – Al­tyn­saryuly Ybyraı «О́leń­der jınaǵy» dep atal­ǵan kitap. 1935 jyly Qazaq­stan kórkem ádebıet bas­pasynan 5000 taralymmen jaryq kórgen jınaq latyn qarpinde basylǵan.

Sákenniń alǵy sózi

Kitapqa uly aǵartýshynyń 25 týyndysy kirgen, sonyń ishinde «Kel, balalar, oqylyq!», «Balqoja bıdiń oqýdaǵy balasyna jazǵan haty», «О́ner-bilim bar jurttar», «Eı, dostarym», «Araz bol kedeı bolsań urlyqpenen», «Jaz», «О́zen», «Seıdahmettiń sózi», «Han­ǵa bıdiń aıtqany» sekildi bala kúnimizden jattap ósken óleńderi bar.

Jınaqty qurastyryp, alǵy sóz jazǵan daýylpaz aqyn,  memleket jáne qoǵam qaıratkeri Sáken Seıfýllın.  Ardaqty azamat alǵy sózinde Altynsarınniń ómiri men shyǵarmashylyǵyna qatysty tyń derekterdi keltirip,  aıtýly tulǵanyń  bilimge talpynǵan qazaq jastaryna aıryqsha qadirli bolǵanyn aıtady. Bir sát Sákenniń  sózine zer salyńyz.

«Ybyraı Altynsaryuly Qos­tanaı mańynda 1841 jyly týyp 1889 jyly ómirden ótken.  Ybyraı bir jaǵynan aqyn bolsa, ekinshi jaǵynan halyq aǵartý maıdanynda qyzmet qylǵan adam. Eń birinshi ret qazaqtyń ana tilinde oqý quralyn jazǵan jáne ana tilinde qazaq balasyn oqytqan tuńǵysh oqytýshysy bolǵan. Ybyraı shyǵarmalarynyń máni, sanasy negizinde bıler (feodaldar) tabyniki, sol zamandaǵy orys eliniń, ónerge, ónerkásip­terine aıaq basý arqasyndaǵy orys oqyǵandarynan shyqqan, jańashylardyń áserimen, qazaq dalasyna saýda kapıtalynyń otarshylyqtyń myqtap sheńgel salýynyń áserimen Ybyraı jas­tardy oqýǵa, ónerge shaqyrdy. Elde odan basqa joldyń joq ekenin biledi. Ybyraı Qazaq eli­ne bilimniń tez ıgerilýine arab álippesiniń bóget bolatynyn sol zamanda-aq bilgen. Arab qar­pine qarsy bolǵan. Sondyqtan qazaqtyń ana tilinde jazǵan ózi­niń oqý quralyn orys qarpimen jazǵan. Bul rette Ybyraıdy orys mıssıonerleri paıdalanbaq bolyp, Ybyraımen jaqyndasqan, Ybyraı olardan qashpaı olardy ózi paıdalanyp júrgen, sondyqtan qazaq eskishilderi ony shoqyndy dep shyǵarǵan talaı ósek taratqan.

Osy kúnde keıbireýler Yby­­raıdyń isterimen tanys bol­maǵandyqtan, sol burynǵy es­ki­shilerde taratqan ósekteriniń qaldyq sarynymen «Ybyraıdyń zamanynda qazaq kópshiligine qadirsyz bolǵan edi» degen sııaqty teris sózderdi qoldanatyn sııaqty. Talpyna bastaǵan qazaq jastaryna Ybyraı aıryqsha qadirli bolǵan adam. Jas býynǵa arnap shyǵarǵan Ybyraıdyń «Kel, balalar, oqylyq» óleńin jatqa bilmegen oqýshy bolmaǵan. Al «jas býyn qadirlegen Ybyraıdyń qazaq kópshiligine qadiri joq edi»  deýshilik tek qazaqtyń keshegi kúninen eshteńe bilmegendikten týǵan sóz. Ádebıet tarıhymyzda kerek bolsyn dep, ázirshe Ybyraıdyń osy sózderin jınap jiberdik».

Sońǵy jańalyqtar