– Keńes dáýirindegi keıbir derekterde Amangeldi Imanov kedeı sharýa otbasynan shyqqan dep jazyldy da, onyń Kenesary kóterilisiniń aıbyndy batyrlarynyń biri Imannyń nemeresi ekeni múlde aıtylmady. Sondyqtan batyrdyń ata-tegi men ósken ortasyna qysqasha toqtalsańyz.
– Shyndyǵyn aıtqanda, sol kezdegi keńes ıdeologtary Amangeldi kedeı otbasynan shyqty degen uǵymdy qoǵamǵa tańyp tastady. О́ıtkeni taptyq kózqaras turǵysynan solaı aıtý qajet bolǵan sekildi. Áıtpese, batyr áýleti myńǵyrǵan mal aıdaǵan baı da emes, taqyr kedeı de bolmaǵan. Tirshilik etýge laıyqty dóńgelengen dáýleti bolǵan. Atam 1873 jyly 3 sáýirde Torǵaı ýezi Qaıdaýyl bolysyna qaraıtyn №3 aýylda ómirge kelgen. Ákesi Úderbaı (1829-1879) eginshilikti, ańshylyqty kásip etipti. Anasy Qalampyr Qaqýqyzy (1848-1926) Torǵaı jáne Ulytaý óńirine tanymal Berdikeı rýynyń ishindegi Sary ıshan áýletinen taraǵan. Ájemiz medresede oqyǵan, kózi ashyq, bilimdi bolǵan. Atam ózi jazǵan shejiresinde ata-tegin bylaı órbitedi. Qara qypshaq Qobylandy batyrdyń ekinshi áıeli Qarlyǵadan Bultyń, Tory, Uzyn, Kóldeneń, Qarabalyq esimdi bes ul týady. Uzynnan Altys, odan Bókeı, Bókeıden – Kedel – Mámbet – Sary – Álibek – Satybaldy. Satybaldydan Begimbet pen Ábdirahman týady. Amangeldi – Begimbetten tarasa, Ábdiǵapar – Ábdirahmannyń uly Tileýli batyrdyń urpaǵy.
Begimbettiń 8 uly bolǵan, eń úlkeni – Qaqaı. Qaqaıdan – Dýlat, Dýlattan – Iman. Ataqty akademık Qanysh Sátbaev 1944 jyly jazǵan bir maqalasynda Iman batyrdy Kenesarynyń senimdi serikteriniń biri bolǵanyn aıtady. Imannan – Berdáli, Erjan, Balyq jáne Úderbaı esimdi tórt ul týady, osy tórteýi de Kenesarynyń sońyna erip, kóptegen shaıqasta erlik kórsetken. Berdáli men Erjan ákesi Imanmen birge han Keneniń qyrǵyzǵa jasaǵan joryǵynda qaza bolsa, Balyq pen Úderbaı retin taýyp, elge aman oralǵan. Bir jaǵynan, batyr bala kúninen ákesi men onyń aǵasy Balyqtan Han Kene men atasy Imannyń erlikteri týraly aıtqan áńgimesin tyńdap, solar sekildi er minezdi bolyp ósti.
Amangeldi – orta boıly, dene bitimi myǵym, qaıratty, qaısar adam bolǵan. Kózkórgenderdiń jazyp qaldyrǵan estelikterinde batyrdyń minezi kópshil, aqkóńil jáne tez sheshim qabyldaıtyndyǵyn aıtady. Sondaı-aq aıtqan sózinen taıqyp kórmegen, eshkimniń aldynda ıilip, búgilmegen. On bes jasynan ańshylyq quryp, mergendigimen aty shyqqan. Buǵan ákesi Úderbaıdyń áıgili ańshy bolǵandyǵy da sebep bolsa kerek.
Atamnyń úsh baýyry bolǵan, úlken aǵasy Bektepbergen (1870-1921) jáne eki inisi – Amantaı (1876-1931) men Esentaı (1884-1933). Bektepbergen usta bolǵanymen, el isine de aralasqan. Aýyl bıi bolǵan. Ańshylyq quryp, mergendigimen kózge túsken. Almatydaǵy Ortalyq mýzeıde Bektepbergen jasaǵan myltyq pen uńǵysy saqtalǵan. Sondaı zamanda myltyq oqpanyn jasaýdy bilgen ustanyń sheberligine tańǵalasyz.
– Batyrdyń ótken ǵasyr basynda el isine aralasyp, patsha bıligi tarapynan biraz qýǵyn kórgeni bar. Osy oqıǵalar jaıynda aıta ketseńiz?
– Atam jasynan eldiń muńyn muńdap, joǵyn joqtap, qolynan kelgenshe qarapaıym jurtqa qamqor, qorǵan bolǵan. Sol úshin de jergilikti jerdegi patsha bıliginiń ókilderimen, el ishinde solardyń sózin sóılegen baılarmen arasy jıi shıelenisip qalǵan. Batyrdyń jaqyn inisi Baıegizdiń jary Rystynyń esteliginde: «Biz ol kisiniń eshqashan aldynan kesip ótken emespiz. Ony biz ǵana emes, barlyq jurt jaqsy kórip, aıaǵynan tik turyp syılaıtyn. Shyn máninde, óte jaqsy adam edi», dep jazǵan. Amangeldi – kózi tirisinde batyrlyǵymen, batyldyǵymen, erjúrek minezimen ańyzǵa aınalǵan adam. Ol týraly qarýlastarynyń biri: «Ol – týmysynan batyr edi. Onyń boıynda kóshbasshylyq, talapshyldyq, ótkirlik sekildi qasıetter mol bolatyn. Sardardy 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisine deıin halyq batyr dep tanyp, mergendigi men sheshendigin moıyndaǵan. Erik jigeri mol, qaıratty tulǵa edi» dep aıtypty.
Namysty er kóteriliske deıin birneshe ret qamaýǵa alynǵan. Osyǵan baılanysty bir oqıǵany aıtaıyn. 1908 jyly mamyr aıynda Torǵaı aýdanynda úlken jármeńke bolyp, sonda patsha áskeriniń soldattary ózenge shomylýǵa barǵan Esim Áýelbaev esimdi qarııany soqqyǵa jyǵady. Sony kózimen kórip turǵan Amangeldi bastaǵan bir top adam álgi kisige jaqtasyp, soldattarmen tóbelese ketedi. Onyń sońy ólimge ákelip, bir soldat mert bolady. Arty úlken daýǵa ulasady. Tóbeleske qatysqan degen jeleýmen qyryq adam túrmege qamalady. Onyń onshaqtysy kinásiz dep tanylyp, al Amangeldi Imanov, Hakimbek Tokın jáne taǵy basqalardy on segiz jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý týraly sot bir jyldan keıin úkim shyǵarady. Sot sheshimimen kelispegen el aǵasy Smaǵul Tokın joǵary jaqqa aryz jazyp, aqyry materıaldyq shyǵyn tólep, olardyń bas bostandyǵynan aıyrý merzimin úsh jylǵa deıin qysqartyp, bosatyp alǵan.
Ekinshi oqıǵa. 1915 jyly maýsym aıynda patshanyń bıligine arqa súıegen jergilikti baılardyń biri batyrdyń týystaryn, ıaǵnı Begimbet rýynyń 50 otbasyn sýy, nýy joq, shól dalaǵa qonys aýdarýǵa sheshim qabyldaıdy. Ony iske asyrý úshin Maıdamtal degen jerge 60 kıiz úı tigip, Torǵaı ýeziniń yqpaldy degen 13 bolysyn jınaıdy. Osynda týystaryna jany ashyp, qarsylyq kórsetken Amangeldi qamaýǵa alynady.
Sondaı-aq birqatar derekte Amangeldiniń barymtashy bolǵany aıtylady. Jalpy, barymtashylyq myqtylyq pen eptilikti qajet etedi. Oǵan da batyrlyq kerek. Biraq sol qujattardyń mazmunyn saralaǵanda sardar barymtaǵa týystary úshin ǵana emes, el ishindegi kedeı-kepshik pen jarly-jaqybaıdyń aqysyn olarǵa tizesi batqan baılardan alyp berý úshin barǵan degen tujyrymǵa kelemiz. Batyr barymtany eshqashan jeke múddesine paıdalanbaǵan. Bul oıymyz amerıkalyq tarıhshy Vırdjınııa Martınniń XIX ǵasyrdaǵy Reseı ımperııasynyń quramyndaǵy Orta júz qazaqtarynyń quqyqtyq tarıhy týraly zertteýleriniń nátıjelerimen sáıkes keledi.
– 1916 jylǵy Torǵaıdaǵy ult-azattyq kóteriliske 6 bolys arǵyn, 6 bolys qypshaq, 1 bolys naıman jurty qatyssa da, sarbazdardyń sany týraly ártúrli derek aıtylady...
– Torǵaı ýezindegi patshanyń jazalaýshy otrıad basshylary kóteriliske 50 myń sarbaz qatysqan dep baǵalaǵan. О́ıtkeni Amangeldi bastaǵan kóterilisshilerdiń sany alǵashynda 8 myń, odan keıin 15 myńǵa jetken. Iаǵnı bul eki san kóterilistiń bastapqy kezeńine qatysty bolsa, al 50 myńǵa kóterilistiń eń qyzǵan shaǵynda, óńirdiń barlyq aýmaǵyn qamtyǵanda qol jetkizgen bolýy múmkin. Sardar sarbazdaryna áskerı tártip engizip, qarý-jaraqty qoldaný men soǵys tásilin úıretedi. Sonyń nátıjesinde kóterilisshiler muzdaı qarýlanǵan jazalaýshy áskerge birneshe ret qarsylyq kórsetti.
Jalpy, patshanyń maıdannyń qara jumysyna qazaq jastaryn alý týraly jarlyǵy el ishinde úlken dúmpý týǵyzdy. Oǵan jalǵyz Torǵaı jurty ǵana emes, basqa óńirdiń de turǵyndary qarsy shyqty. Alaıda bul kóterilis Torǵaı men Jetisýda keń kólemde bolǵanymen, ol qazaq dalasyn jappaı qamtyǵan joq. Basshylyq pen uıymdastyrý bolmady. Mundaı bytyrańqylyq patsha ókimetine kóterilisti basýǵa jeńil tıdi.
– Búginge deıin osy oqıǵa jan-jaqty zerttelip, tarıhı baǵasyn aldy dep oılaısyz ba?
– Elimiz egemendik alǵannan keıin de Qazaqstandaǵy jáne sonyń ishindegi 1916 jyly Torǵaıdaǵy ult-azattyq kóterilisi tolyq zertteldi deı almaımyn. Tereńdete zertteıtin tustary jetedi. Áli kúnge deıin UQK muraǵattaryndaǵy qujattarǵa erkin qoljetimdilik joq.
– Biz Amangeldi tulǵasyn tolyq tanydyq pa?
– Qoǵam batyr tulǵasyn tolyq tanydy dep aıta almaımyn. Amangeldiniń ózi júrgizgen kúndelikti zertteý sońyna deıin jetpedi. Kezinde bul jumystyń bir bóligin daıyndaýdy Ulttyq ǵylym akademııasy bastaǵan. Ortalyq muraǵat pen Prezıdent arhıviniń qorlary da biraz zertteldi. Alaıda Aqtóbe, Omby, Orsk t.b. qalalardaǵy arhıvterdiń derekteri zertteýshisin kútip jatqany anyq.
– Mustafa Shoqaıdyń batyrǵa jazǵan haty týraly ne aıtasyz?
– Mustafa Shoqaıdyń maqalasy 1936 jyly jazylyp, jarııalandy. Ol asa kúrdeli kez bolatyn. Alǵashqy sóılemnen-aq Torǵaıdaǵy ult-azattyq kóterilisiniń bas sardary Amangeldi Imanovqa shúıilý bastalady. Kim biledi, M.Shoqaı gazet-jýrnalda aıryqsha dáriptelgen batyrdy emes, saıası júıeni synaǵan shyǵar. Jalpy, biz tulǵalardy óz zamanyna saı tarıhı turǵydan baǵalaı bilýimiz kerek.
Mustafaǵa alashordashylar men Amangeldi jasaǵy arasyndaǵy shaıqastar týraly derekter aýyzsha jáne birjaqty jetken sekildi. О́ıtkeni batyr qatygezdikpen jazalanǵanǵa deıin Torǵaı qalasyndaǵy túrmede otyrǵan.
Mustafa Shoqaı Amangeldi Imanovtyń tóńiregindegi is-árekettiń bári – saýatsyz, Torǵaıdan basqa eshnárse kórmegen, óz jerinen basqa eldiń adamdarymen aralaspaǵan, bolshevık – ınternasıonalıst, dinniń has jaýy sekildi qarańǵy adamǵa arnalǵanyn alǵa tartady. Eger biz M.Shoqaıdy ádildik kúreskeri dep sanasaq, bar derekti qatar qoıaıyq. Ol óziniń synı maqalalaryn keńestik gazet-jýrnalǵa súıenip otyryp jazǵany belgili. Endeshe halyq Amangeldi Imanovty kóterilistiń bas sardary etip biraýyzdan saılaǵany ótirik pe? Biraq tańdaý barysynda oǵan laıyqty basqa batyrlar da bolǵanyn umytpaıyq.
M.Shoqaı maqalasynda «bolshevık» degen sózge jaǵymsyz sıpat berip, ony biryńǵaı Amangeldiniń esimimen baılanystyrady. Shyndyǵynda, A.Imanov bolshevıkter partııasyna kirmegen. Qazaqstan Ortalyq arhıvi men Prezıdent arhıvinen sardardyń bolshevıkter partııasyna múshe bolyp qabyldanǵany týraly birde-bir resmı qujat tabylǵan joq. Áıgili V.Vladımırov Torǵaı kóterilisshileriniń ishinde RSDRP-ǵa múshe jalǵyz Á.Jangeldındi ataıdy. Sondaı-aq Alash kóseminiń biri H.Dosmuhamedov: «1917 jylǵa deıin qazaqtar arasynda birde-bir naǵyz sosıal-demokrat nemese sosıalıstik-revolıýsıoner bolǵan emes, al bolshevıkter týraly aıtatyn eshteńe joq» dep jazǵan joq pa?
Endi M.Shoqaıdyń batyrdy «álipti taıaq dep bilmegen» degen dáıegine keleıik. Keńes kezeńindegi tarıhta taptyq kózqaraspen Amangeldi Imanov sekildi batyrlardy «kedeıden shyqqan saýatsyz» dep kórsetýi sol kezdegi ıdeologtardyń tanymyna baılanysty.
Al jalpy halyq az biletin tarıh ne deıdi?.. Amangeldiniń anasy Qalampyrdyń aǵalary Birmaǵanbet, Ábdiraıym, Qulmaǵambet ıshandar Buqarada bilim alyp, keıin Dýlyǵaly degen jerden meshit salyp, medrese ustaǵan, bilimdi, óz zamanynyń zııalylary bolǵan. Batyrdyń anasy da osy medresede oqyǵan. Atamyz saýatyn aldymen aýyl moldasynan ashyp, 1881-1885 jyldary osy medresede bilim alǵan.
Ol kisiniń saýattylyǵyna taǵy bir dálel – ózi jazǵan shejire. Bul qoljazba eki bólimnen turady. Birinshi bólimine Begimbet rýynyń shejiresi ense, ekinshi bólimi «Patsha men qazaqtardyń tarıhy» dep atalady. Atam Reseı patshasynyń áýletin 1914 jyly Peterborǵa barǵan saparynan bastap zerttegen. Ony patsha túp-tuqııany ǵana emes, ımperııanyń ekonomıkalyq máseleleri qyzyqtyrǵan. Sonymen qatar munda elimizdiń Reseı patshasy bodandyǵyna ótýi týraly tyń derekter kezdesedi.
Amangeldi Imanovtyń dinge kózqarasyn jýrnalıst-zertteýshi Beken Qaıratuly bylaısha ádemi jetkizgen: «1918 jyldyń aıaǵynda Torǵaıda keńes ókimeti ornap, Amangeldi áskerı komıssar bolyp taǵaıyndalady. Batyr ýezge bara jatqan jolda Baıǵabyldaǵy Shora Nurjan qarııanyń úıine toqtaıdy. Sol kezde Nurjannyń 16 jastaǵy balasy Qamza: «Amangeldini quraq ushyp qarsy aldyq. Ol ákemmen kóp sóılesti. Ásirese musylmannyń paryzy men minez-qulyq erejesi týraly biraz áńgimeledi. Men batyrdy molda dep oıladym dep esine alǵan...»
– Amangeldi Imanov týraly Ǵabıt Músirepovtiń «Batyrdyń bıik tulǵasy», Maqan Jumaǵulovtyń «Qyran qazasy qııada», ýkraın jazýshysy Oleks Desnıaktiń «Torǵaı suńqary», Baqyt Imanovtyń «Amangeldi», Qoǵabaı Sársekeevtiń «Zamanaqyr» sekildi kólemdi shyǵarmalary bar. Osynda eren erdiń bolmysy shynaıy sýretteldi dep oılaısyz ba?
– Birden aıtaıyq, bulardyń bári – kórkem týyndylar. Qansha degenmen, shyǵarma mazmunynan avtordyń sol kezdegi oqıǵaǵa kózqarasy baıqalyp turady. Tarıhı shyǵarmalarda naqty derekter ádette oıdan shyǵarylǵan kórkem dúnıemen aralasyp ketedi. Sondyqtan kórkem týyndylardaǵy oqıǵalar men tulǵalar beınesin tarıhı turǵydan baǵalaýda muqııat bolǵan durys. Aqıqatyn aıtsam, qazirgi kóp eńbekte Amangeldi Imanovtyń shynaıy tulǵasy emes, ańyz aralas kórkem beınesi júr. Batyrdyń naǵyz bolmysy,tarıhı tulǵasy týraly kóterilis sarbazdarynyń estelikterinen oqı alasyzdar. Al kórkem beınesine kelsek, jazýshy Baqyt Imanovtyń «Amangeldi» romanyn oqýǵa keńes berer edim. Másele – bul qalamgerdiń batyrǵa jaqyn týys bolǵanynda emes, onyń bala kúninen kóteriliske qatysqan sarbazdardy kózimen kórip, áńgimelerin estip óskeninde. Men, árıne, basqa aqyn-jazýshylar eńbegin tómendetpeımin.
– Jańa atańyz jazǵan shejire kitapshasy týraly aıttyńyz. Qazir ol qaıda saqtalǵan?
– Ol kisi shamamen alǵanda 20 jasynan tóte jazýmen esep kitapshasyn qattap otyrǵan. Joǵaryda ol jınaqtyń eki bólimnen turatynyn aıttym. Kórnekti jazýshy Ǵabıt Músirepov batyrdyń qoljazbasy týraly bylaı deıdi: «Amangeldiniń tulǵasyna osy ýaqytqa deıin ústirt baǵa berip kele jatqanymyz anyq. Ol – óz zamanynyń aıtýly tulǵasy boldy. Onyń múddesi qashanda halqynyń ózekti máselelerimen úndesip turdy. Batyr 1916 jyldan da buryn patsha bıligine qarsy bolǵan eken».
Atam esep kitapshasyn qaza bolǵansha jańalap otyrǵan. Onyń túpnusqasyn sardardyń kenje uly Shárip aǵam Qazaqstan Ortalyq mýzeıine tapsyrǵan.
– Batyrdyń uldary da áke dańqyna saı boldy. Solar týraly da aıta ketseńiz?
– Amangeldi Imanovtyń Ramazan (1911-1941) jáne Shárip (1914-2000) esimdi eki uly boldy. Ramazan – meniń ákem. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa deıin aýylda aldymen malshy, odan keıin mılısııada qyzmet istegen. Ákemniń Almatyǵa kelýine inisi Sháriptiń kómegi tıedi. Ol kisi otyzynshy jyldardyń basynda sol kezdegi Almatydaǵy Qazaq ulttyq atty ásker polkine qyzmetke shaqyrylady. Almatyǵa kelgesin aǵasyn qalaǵa aldyrtady. Biraq ákem sol jyly joǵary oqý ornyna túse almaı, ásker qataryna alyndy. Áskerden oralǵannan keıin Qazaq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetine oqýǵa túsedi. Dál soǵystyń aldynda Qazaqstan komsomoly ortalyq komıtetiniń músheligine qabyldanady. Soǵys bastalysymen óz erkimen maıdanǵa attanyp, Máskeý túbinde erlikpen qaza tapty.
Ákem soǵysqa deıin atam týraly «Batyrdyń balalyq shaǵy» atty povest jazdy. Keıin 70-jyldary ákemniń osy shyǵarmasy men artynda qalǵan basqa da murasyn jınaqtap, anam Názıra Bókenbaeva men aqyn Márııam Hakimjanova kitap etip shyǵardy. Akademık Manash Qozybaev: «Amangeldi Imanovtyń bolashaǵynan úlken úmit kúttirgen talantty balasy Ramazan Máskeý túbindegi shaıqasta erlikpen qaza boldy. Al soǵysta batyrdyń ekinshi uly Shárip te erlik kórsetti. Biraq keıin túrmege qamaldy. Iаǵnı Shárip taǵdyry – halyq taǵdyrynyń bir kórinisi» dep aıtypty.
Shárip aǵamdy Qazaq ulttyq áskerı polkindegi qyzmetinen keıin Mońǵolııaǵa mańyzdy operasııamen jiberedi. 1938 jyly Máskeýde Qyzyl Juldyz ordenimen marapattalǵan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta atty áskerdiń barlaý otrıadyn basqarǵan. 1945 jyly Jeńisti Majarstan jerinde gvardııa maıory shenimen qarsy alyp, elge 1949 jyly oralǵan. Uzaq jyldar Almatydaǵy qurylys mekemesinde esepshi bolyp, zeınetkerlikke shyqty. Elge de jıi baryp turdy. Ákesi týraly biraz málimet jınaqtap, derekti fılm túsirýge uıytqy boldy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Azamat ESENJOL,
«Egemen Qazaqstan»
