Inflıasııa alynbaıtyn qamal emes

Inflıasııaǵa eki túrli jaǵdaı sebep bolady. Onyń biri – su­ra­­nystyń artýy. Belgili bir ta­ýar­ǵa nemese qyzmetke suranys ósse, bul sol taýar men qyzmet baǵasynyń ósýine ákeledi. Ádette ol ekonomıkalyq turaqtylyq ke­zeńinde jıi bolady. Adamdar qarjylyq múmkindiginiń artqanyn sezingen ýaqytta turmysqa qajetti dúnıeden bólek, qosymsha zattar ala bastaıdy. Sol sebepti, tuty­ný­shylyq suranys baǵa ósimine alyp keledi. Saýdagerler tutyný­shy­lar talabyn qanaǵattandyrý úshin taýar sanyn kóbeıtedi. Eger taýar jetkiliksiz bolsa, onda onyń qunyn ósiredi. Budan usynystan týyndaǵan ınflıasııa kelip shyǵa­d­y. Keıde ony baǵa ınflıasııa­sy dep te ataıdy. Byltyrǵy qant tap­shy­­lyǵyn osy jaǵdaıǵa uqsatý­ǵa bolady.

Ekinshi túri – shyǵyn ınflıasııa­sy. Bul qubylys taýar óndirisine nemese qyzmetke ketken shyǵyn kóleminiń artýynan týyndaıdy jáne onyń qarapaıym tutynýshyǵa keri áseri orasan bolyp tur. Ony sońǵy 2-3 jyl kóleminde álem­niń barlyq eli sezinip úlgerdi. Máse­len, COVID-19 indeti men Reseı-Ýkraına arasyndaǵy qaqtyǵystyń kesirinen óndiristi shıkizatpen qam­tamasyz etý, daıyn ónimdi tu­ty­­nýshyǵa jetkizý, qyzmet kór­se­tý tizbegi úzildi. Saldarynan kásip­oryndar taýar óndirýde jáne ony satýda qıyndyqqa ushyrady...

Dúnıejúzinde kóptegen el soń­ǵy jyldary joǵary deńgeıli ın­flıa­­sııany bastan keshirip jatyr. Aı­talyq, Túrkııada jyldyq ı­n­flıa­sııa kólemi 70 paıyzǵa jetti. Argentınada ınflıasııa 51 paıyz­ǵa ulǵaısa, ekonomıkalyq tu­raq­­­syzdyq jaılaǵan Shrı-Lan­kada shamamen 30 paıyzdyq deń­geı­di kórsetti. Irandaǵy tol­qý­­lardyń basty sebebi de azyq-tú­lik qymbatshylyǵy bolyp otyr. Munda ınflıasııanyń resmı kór­set­kishi – 40 paıyz. Al bizdegi ın­flıa­­sııanyń jyldyq máni – ázirge 20,7 paıyz deńgeıinde.

Inflıasııa deńgeıine qaraı ja­la­qy, eńbekaqy ındeksasııalan­ba­sa, ıaǵnı teńestirilmese, jaǵdaı qıyndaı túsedi. Bul birinshi ke­zek­te satyp alý qabiletiniń tó­men­­­deýine­ ákelip soqtyrady. Izin ala ha­lyqtyń jalpy tur­mys­­tyq deń­geıi na­sharlaıdy. Sarap­­shylardyń pi­kirinshe, qazir álem­de ınflıasııa­nyń jappaı ósýi­ne joǵaryda aıtylǵandaı, COVID-19 indeti men Ýkraınadaǵy soǵys jáne ártúrli tabıǵı apat pen ár eldiń bıligi ustanǵan eko­no­mıkalyq saıasat sebepker bo­lyp otyr. Otyn baǵasynyń qym­bat­taýy da úılerdi jylytýǵa, taýar­lardy tasymaldaýǵa jáne kásiporyndardyń ónim shyǵarýyna jumsalatyn shyǵyn kólemin arttyryp jiberdi. Halyqaralyq eńbek uıymynyń álemdik taýarlar naryǵy boıynsha keltirgen málimetine sáıkes, 2022 jylmen salystyrǵanda munaı men bıdaı 50 paıyzǵa qymbattaǵan. Basqa da astyq túrleriniń baǵasy jyldan jylǵa ósip barady. Mundaı sátte sarapshylar baǵanyń qym­bat­taýy taýar ımporttaýshy elderge turmystyq ahýal men eko­nomıkalyq ósimdi qamtamasyz etý turǵysynan óte aýyr tıetinin aıtady. Bulaı kete berse, túbinde qo­ǵamdyq jáne ekonomıkalyq ahýal­­ ım­portqa táýeldi elderde kúrt shıe­­lenisip ketýi yqtımal.

Qymbatshylyq máselesi respýb­lı­kanyń úshinshi megapolısinde de qoǵamnyń ózekti problemasy bolyp tur. Ásirese azyq-túlik baǵasy kúrt ósken. Halyqty qoljetimdi baǵada azyq-túlikpen qamtamasyz etý úshin ákimdik tarapynan 19 túrli áleýmettik mańyzdy ónimdi belgilengen baǵada satatyn bir­ne­she iri saýda jelisi tańdap alyndy. Sóıtip, olarǵa aınalym qarajaty esebinde qaryzǵa qomaqty qarajat berildi. Sondaı-aq ótken jyly shaharda deldaldyq shemalardy anyqtaıtyn komıssııa jumysyn bastady. Onyń negizgi qyzmeti – ortadaǵy deldaldardy anyqtaý, elektrondyq shot-faktýralar ar­qyly jetkizýshi men tuty­nýshy arasyndaǵy taýar­lar­dyń baǵasyn bilý jáne áleý­met­tik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń 15 pa­ıyzdyq saý­da ústeme mólsheriniń saqtalý ta­lap­ta­­ryna monıtorıng júrgizý.

Kezinde aınalymǵa ákimdikten qarajat alyp, áleýmettik dúken ashqan jergilikti kásipker Ilmar Gadjıev búginde bul jobadan bas tartypty. О́ziniń aıtýynsha, oǵan dúken tartqan shyǵyndar kesirin tıgizgen.

«Basynda jumys jaqsy bas­tal­ǵan edi. Halyq ta bizdiń dú­ken­niń arzan baǵasyna úırenip qaldy. Alaıda ýaqyty kele bul áleý­met­tik-kásipkerlik bastamamyz shyǵynǵa ushyraı bastady. Kó­terme saýda núktesiniń ózinde qymbat aýyl sharýashylyǵy ónim­derin odan da arzan baǵada satý biz úshin tıimsiz bızneske aınaldy. Máselen, pııazdyń baǵasy kóterme bazarda 250 teńgeden saýdalansa, dúkende 160-180 teńgeden satýymyz kerek degen talap qoıyldy. Al kásipker budan tikeleı shyǵyn kóredi. Sondyqtan bul jobadan bas tartýyma týra keldi», deıdi I.Gadjıev.

Áıtkenmen, ınflıasııa alyn­baıtyn qamal emes. Eger jala­qy, eńbek­aqy kólemi ınflıasııamen bir­ge ósip otyrsa, onda onyń halyqqa teris áseri onsha biline qoımaıdy. Sondaı-aq ınflıasııa­nyń ekonomıkaǵa tıgizer yqtımal paıdasy – óndiris artady. Al ol óz kezeginde jumys ornynyń kó­beıý­ine, eńbekaqynyń, taýarlar men qyzmetterdiń ósýine jáne ınflıa­sııa kúshiniń azaıýyna áke­ledi. Keı sarapshylardyń málim­de­ýinshe, qarjylyq saıasat aıasynda memleket bazalyq paıyzdyq mólsherlemeni ádeıi kóteredi. Ol taýar men qyzmetterge suranysty azaıtý úshin jasalady. Mundaǵy maqsat – ekonomıkalyq ósimdi qol­dan báseńdetý arqyly ınflıasııa deńgeıin tómendetý. Alaıda sarapshylar eldi qymbatshylyq jaılap úlgerse, mundaı tásildi paıdalaný kesh ekenin tilge tıek etedi.

ShYMKENT