Qulantaza aıyǵý qolyńyzdan keledi: Elimizde týberkýlez epıdemııasy tolyq toqtady

Taralý qarqyny tómendeı bastady

Qalaı desek te, Qazaqstanda keıingi jyldary týberkýlezge shaldyǵý, ókpe qurtynan keletin ólim-jitim kórset­kishteri turaqty túrde kemip keledi. Jal­py, dúnıejúzinde bul statıstıka jylyna 1-2 paıyzǵa tómendep jatqany qýantady. Elimizde 2018 jyly týberkýlezge shaldyǵý kórsetkishi 100 myń adamǵa shaqqanda 48,2 bolsa, 2022 jyly bul shamamen 36,5-ke deıin azaıyp, 24,3 paıyzǵa kemidi. Balalar arasynda 2018 jyly 100 myń adamǵa shaqqanda 11,9 bolsa, 2022 jyly 100 myń adamǵa shaqqanda 8,8 naýqasty qurap, aýrý kórsetkishi 26,1 paıyzǵa tómendedi. Týberkýlezdiń taralý qarqyny 2018 jylmen salystyrǵanda 2022 jyly 28,2 paıyzǵa, al týberkýlezden bolatyn ólim-jitim 41,7 paıyzǵa tómendedi.

Al endi otandyq medısınany osynaý tabystarǵa jetelegen sebepter bar. Qazaqstan týberkýlez dertin emdeý tıimdi­ligi boıynsha álemde joǵary kórset­­kish­terge qol jetkizgen elder qata­ry­na kirdi. Bul birinshi kezekte mem­leket qoldaýymen elge ákelingen tıimdi­ligi joǵary dári-dármektermen ońtaıly ádispen emdeýdiń nátıjesinde iske asyp jatyr. Máselen, DDU standarty boıynsha dárige tózimdi týberkýlez túrin emdeý tıimdiligi 85 paıyz bolýy kerek delinse, Qazaqstanda bul kórsetkish – 88,2 paıyz deńgeıinde. Dárige tózimdi týberkýlez túrine kelsek, DDU standarty boıynsha emdeý tıimdiligi 75 paıyz bolsa, Qazaqstanda bul kórsetkish 80,2 paıyzdan asady. 2021 jyly birinshi ret anyqtalǵan naýqastar arasyndaǵy dárige tózimdi týberkýlez túrine dýshar bolǵan pasıentterdi emdeý tıimdiligi 88,2 paıyzǵa jetti, al DDU standarty 85 pa­ıyzdan kem bolmaýǵa tıis dep kórsetedi.

Qazaqstanda týberkýlezdi anyqtaý, emdeý, aldyn alý is-sharasy 15 oblystyq jáne Astana men Almaty qalalaryndaǵy ftızıopýlmonologııa ortalyqtaryna júktelgen. Bul ortalyqtardyń jumy­syn úılestirý, olarǵa ádistemelik, uıymdas­tyrý jaǵynan kómek berý isimen Ulttyq ftızıopýlmonologııa ǵylymı ortalyǵy (UFǴO) aınalysady. Bul ortalyq DDSU, Jahandyq qor, USAID sekildi halyqaralyq uıymdarmen turaqty baılanysa otyryp, týberkýlezdi emdeýdiń eń ozyq ári tıimdi ádisteri men dárilik preparattaryn elimizge jetkizip otyr. Qazaqstanda týberkýlezdi anyqtaý jáne dıagnostıkalaýda DDU-nyń eń sońǵy usynymdaryna saı keletin barlyq dıagnos­tıka ádisteri qoldanylady.

Barlyq aımaqtaǵy alǵashqy medı­sı­­nalyq-sanıtarlyq kómek berý meke­melerinde týberkýlezdi anyqtaıtyn zamanaýı PTR dıagnostıkasy (Xpert MBT/RIF) bar. Mundaı gendi-molekýlıarly ádis 2 saǵat ishinde aǵzadaǵy týberkýlezdi gen dárejesinde anyqtap qana qoımaı, onyń rıfampısın sekildi dárige tózimdiligin de kórsete alady. Nátıjesinde, alǵashqy kúnnen bastap naýqasqa durys em-dom júrgizýge múmkindik beredi. Al oblystyq ftızıopýlmonologııa ortalyqtarynda týberkýlezge qarsy preparattarǵa tózimdiliktiń barlyq túrin anyqtap berýge kómektesetin bakterıologııalyq ádister qoldanylady.

UFǴO mamandary «Telemedısına» kómegimen barlyq óńirdegi dárigerlerge kúrdeli jáne asa aýyr jaǵdaılarǵa qatysty aqyl-keńes bere otyryp, turaq­ty túrde konsılıýmdarǵa qatysady. Tý­berkýlezge qarsy ulttyq baǵdarlama aıasyndaǵy óńirlerdegi is-sharalardyń qalaı júzege asyp jatqanyn UFǴO ma­mandarynan jasaqtalǵan monıtorıng jáne baqylaý toby únemi nazarda ustap otyr. Oǵan qosa monıtorıng jáne baqylaý toby ár issapar nemese tekserýlerden keıin jergilikti densaýlyq saqtaý basqarmasy, aýrýhana men emhana, ftızıopýlmonologııa ortalyǵy basshylarynyń qatysýymen anyqtalǵan kemshilikterdi joıý boıynsha keńes ótkizip, tıisti nusqaý beredi.

Osy arada bir máselege toqtala ketken jón. Koronavırýs indetiniń saldary týberkýlezben kúres qyzmetiniń nátıjesine de salqynyn tıgizbeı qoımady. Koro­navırýstyq shekteý sharalarynyń kesi­rinen halyq arasyndaǵy jańadan týber­kýlez juqtyrǵandardy jedel anyq­taý, emdelýdi úzbeý máselelerinde qıyn­dyqtar týdy. Ol týberkýlezben aýyrý kórsetkishiniń qaıta ósýine ákeldi. Máse­len, 2021 jyly 6 824 adam aýyrsa, 2022 jyly bul kórsetkish 7 164 adamǵa jetken.

«Týberkýlez – ult qaýipsizdigine qaýip tóndiretin indet deńgeıindegi dert. Elimizde týberkýlezdi anyqtaý men emdeýdi memleket tolyq óz moınyna alǵand­yqtan, dıagnostıkalaý, emdeý tegin medısınalyq kómektiń kepildik berilgen kólemine jatady. Týberkýlez juqtyrdy dep kúdikke ilingen naýqas mindetti áleý­mettik medısınalyq saqtandyrý jarnasyn tólegen-tólemegenine qaramastan memleket esebinen tegin tekserilip, em-dom alady», deıdi UFǴO jetekshileri.

Týberkýlez juqtyrǵandardy qoǵam jaqtyra ma?

Osylaı deı tursaq ta, ókinishke qaraı, elimizde týberkýlezdi emdeýge qatysty túıtkilder bar. Birinshi kezekte osynaý áleýmettik mańyzy bar keselge shaldyqqandardy kemsitý máselesi áli kúnge deıin ózektiligin joımaı otyr. Aınalyp kelgende qoǵamdyq alalaý belgili bir toptyń quqyqtaryn shekteıtin áreketterge ákelýi ǵajap emes. Elimizde týberkýlez juqtyrǵan adamnan el úrke qashady, sol sebepti naýqas óziniń týberkýlezben aýyrǵanyn jasyrýy múmkin. Týberkýlez juqtyrǵanyn bilgen adam «menen endi bári teris aınalady, bul meniń boıymdaǵy kemshilik» degen oımen aýrýyn jasyrýy, óziniń ortasynan qol úzýi múm­kin. Osy jerde aıta ketetin jaıt, týberkýlez – tuqym qýalaıtyn aýrý emes.

Alalaý men kemsitýdiń kesiri týberkýlezben aýyratyn naýqasqa ǵana tımeıdi. Máselen, uzaq jylǵy zertteýler týberkýlezben aýyratyn adamdarǵa qatysty stıgma men olardy kemsitý týberkýlezdiń keń taralýyna yqpal etetinin kórsetti. Týberkýlez – stıgma dendep ketken taqyryptardyń biri. Bul dert týraly kóp bilmegendikten naýqastar ózderin jazylmaıtyn aýrýmyn dep eseptep, dárigerlik kómekke júginbeýi de yqtımal. Saýatsyzdyq saldarynan adamdar áli de týberkýlezben aýyratyndarǵa stıgma kózqaras ustanady jáne olardan bo­ıyn aýlaq salatyny ótirik emes. Aýrýdy juqtyryp alamyn degen úreıdiń sońy otbasynyń buzylýyna ákelip soǵýy yqtımal. Shyndap kelgende, týberkýlez – der kezinde jáne úzbeı durys em alsa qulantaza jazylatyn aýrý. Em qabyldaı bastaǵan soń naýqas birneshe kúnnen soń tóńiregine mıkobakterııa taratpaıtyn qaýipsiz bolady. Mysaly, biz týberkýlez ortalyǵyna kelgende, saqtanyp maska kıip alamyz da, el aıaǵy kóp júretin jerde maska taqpaımyz. Kerisinshe, naǵyz qaýip emdelip jatqan jandardan emes, aýrýy áli anyqtalmaǵan nemese jasyrǵan, emdelmeı júrgen kóshedegi jandardan keletinin bilýimiz kerek. Sondyqtan sanamyzǵa dendep kirgen alalaý men kemsitýdi joıý úshin ne isteý kerek degen suraq kún tártibinen túsken joq. Muny joıýdyń tóte joly – týberkýlez týraly durys aqparatty qoǵamǵa keńinen taratý. Jáne týberkýlez jaıly derekterdi ınternettegi túrli saıt nemese áleýmettik jelidegi árqıly top­tar­dan emes, quzyrly mekemelerdiń ǵalamtordaǵy paraqshalarynan alǵan durys.

Osy rette UFǴO halyqaralyq uıym­darmen birlese otyryp týberkýlez, stıgma, kemsitý týraly aqparattyq materıal­dardy úzdiksiz ázirlep, jarııalap, taratýmen keledi. Úkimettik emes uıymdarmen áriptestik arqyly týberkýlez, stıgma, kemsitý problemalary týraly aǵartý jumystary úzilgen emes. О́ıtkeni aldymen naýqasqa birinshi kezekte jaqyndarynyń, tóńireginiń qoldaýy aýadaı qajet. Bul – qulantaza aıyǵýǵa bastaıtyn mańyzdy alǵysharttyń biri. Týberkýlezge kez kelgen adam dýshar bolyp qalýy yqtımal ekenin, aýyrǵany úshin eshkim ózin kinálamaý kerek ekenin túsingen, bul jaıtty durys qabyldaǵan damyǵan qoǵamda týberkýlez indeti áldeqashan joıylǵany – osynyń aıqyn dáleli. Qarapaıym ǵana mysal – tumaý, tipti koronavırýs juqtyrǵan adamdy kemsitý, oǵan alapes adamdaı qaraý eshkimniń oıyna da kelmeıdi ǵoı?! Týberkýlez de sondaı qatardaǵy aýrýdyń biri. Biraq ony elemesek, ony osy indetti qoǵam bolyp jeńýge kómektespesek, óte qaterli ekenin de umytpaýymyz kerek.

Emge jaýapkershilikpen qaraǵan jón

Al endi biz tildesken týberkýlez máse­lesimen aınalysatyn úkimettik emes uıymdar birqatar máseleni alǵa tartyp otyr. Olardyń aıtýynsha, áleýmettik osal toptardyń týberkýlezge ushyraýy áleýmettik qaýipsizdiktiń bolmaýy, ıaǵnı bul naýqastardyń jumysynan aıyrylý, nesıe, kommýnaldyq qyzmetterdi tóleı almaý sııaqty máseleler týyndatady. Ne bolmasa aınalasyndaǵylardyń kemsi­týi­ne dýshar bolyp, tipti jaqyndary da qol­daý kórsetpeı jatatyn jaıttar bar eken.

Qoǵamǵa beıimdelmegen áleýmettik osal toptar – baspanasyz, úısiz-kúısiz kóshe kezgender, esirtki men ishimdikke táýeldiler jáne buryn sottalǵandar. Álbette, mundaı pasıentter naqty bir emha­nalarǵa tirkele bermeıtindikten, olar­dyń bárinde birdeı dárigerlerge tekse­rilip, arnaıy mamandarǵa qaralýyna múmkindik joq. Buǵan qosa týberkýlezge shaldyqqandardyń jumysqa turýy qıyn. Adam týberkýlezden tolyq jazylsa da, saý adam qatarynda bolsa da, olardy jumysqa almaýǵa tyrysatyn jumys berýshiler de kezdesip qalady.

Týberkýlezdi emdeý 20 aıǵa deıin, eki jylǵa jýyq ýaqytty qajet etetindikten, onyń áleýmettik, psıhologııalyq jaǵym­syz saldarlaryn qosyńyz. Naýqastardyń kópshiligi uzaq ýaqyt boıy stasıonarlarda jatyp emdeletindikten, olardyń bir bóligi MÁMS jarnalaryn tóleı almaıdy. Bul degenińiz qazirgi medısınalyq júıede olardyń tolyqqandy em-dom alýǵa, emhanalarǵa qaralýǵa kedergiler bar degen sóz. Bul rette CFCS qorynyń 10 jobasy týberkýlezden zardap shekken adamdar qaýymdastyǵy ókilderiniń medısınalyq-áleýmettik kómek alýdaǵy kedergilerdi joıýǵa jumys istep jatqanyn da qosa ketýge bolady. Bul bastama 2022 jyldyń sáýir aıynan beri «Stop TB Partnership» jáne «Densaýlyq jolyndaǵy seriktester» ÚEU qoldaýymen júzege asyrylyp jatyr.

«Ulttyq ftızıopýlmonologııa ǵy­­lymı ortalyǵy týberkýlezben aýyr­­­­ǵ­an naý­qastardy emdeýden bó­lek, olar^­ǵa áleýmettik kómek kórsetý máse­le­­sine de erekshe mán beredi. Ár oblys bas­shy­­lyǵymen jergilikti bıýdjet esebi­nen týberkýlezben aýyratyn naýqas­tarǵa áleýmettik kómek berý jóninde turaq­ty túrde kelissózder júrgizilip, nátı­jesinde em alyp jatqan naýqastarǵa túrli formadaǵy áleýmettik qoldaý kórsetiledi. О́ıtkeni naýqasqa durys emnen bólek, psıhologııalyq, áleýmettik qoldaý berý de asa mańyzdy», deıdi UFǴO ókilderi.

Qalaı desek te, qazirge týberkýlezdiń aldyn alý, asqyndyrmaı anyqtaý, der kezinde emdeý kókeıkesti kúıinde tur. Halyqqa mindetti flıýorografııalyq tekserýden ótýdiń mańyzdylyǵyn udaıy qaperge salyp otyrýǵa týra keledi. Osy rette otandyq ftızıopýlmonologter týberkýlez dertiniń negizgi klınıkalyq belgilerin bilýdiń mańyzyn aıtady. Eger adamda eki nemese odan da kóp apta boıy jótel bolsa, salmaq joǵaltsa, dene qyzýy únemi kóterilse, túnde terlese, jalpy álsizdik baıqalsa, keýdesi aýyrsynsa, tábeti joǵalsa, keı jaǵdaıda qan ketse, bul adamnyń týberkýlezben aýyrǵanynyń belgisi bolýy múmkin. Mundaı kezde adam birden dárigerge qaralýy kerek. Al týberkýlez dıagnostıkasy, emi elimizde tegin ekenin taǵy eske salamyz. Týberkýlez erte anyqtalyp, belsendi týberkýlezben aýyra­tyn adamdar tez oqshaýlanyp, durys jáne ýaqtyly emdeý qolǵa alynǵanda, naýqaspen baılanysta bolǵan adamdar anyqtalǵanda týberkýlezdiń taralýyna tosqaýyl qoıýǵa bolady. Al týberkýlezge shaldyqpaýdyń eń durys joly salamatty ómir saltyn ustaný jáne durys tamaqtaný ekenin aıtady dárigerler.

DDU 2030 jylǵa qaraı týberkýlez epı­de­mııasyn túpkilikti joıý týraly maqsat qoıyp otyr. Keı esep boıynsha Jer shary turǵyndarynyń tórtten bir bóligi týberkýlezdiń jabyq túrimen aýyrady. Týberkýlez bakterııasyn juqtyrǵa­nymen, bul adamdar basqalarǵa aýrý juq­tyr­maıdy. Profılaktıkalyq sharalar da osyndaı toptaǵy adamdar arasynda júrgi­zilýi qajet. Al týberkýlezdiń ashyq túrine shaldyqqan bir naýqas bir jyl­da aınalasyndaǵy 5-15 adamǵa aýrýyn
juqtyrýy múmkin.

– Qazaqstandaǵy týberkýlezben baılanysty epıdemııalyq jaǵdaı turaqty túrde jaqsaryp keledi. Elimizde týberkýlez epıdemııasy tolyq toqtady dep aıtýǵa bolady. Alaıda dárige tózimdi týberkýlez túrimen emdeletin naýqastar sany azaımaı otyr. Onyń sebebin dári nemese dárigerden buryn, pasıentterdiń ózinen izdeý kerek sekildi. Kóbinese naýqastar dári ishýdi erte úzip alady nemese durys ishpeıdi, sonyń kesirinen týberkýlez bakterııasy qysqa ýaqyt ishinde osy dárige qarsy ımmýnıtet qalyptastyryp alady. Sonyń saldarynan dári bakterııaǵa áser etpeıdi de, basqa jańa dárini taǵaıyndaýǵa týra keledi. Dárige tózimdi týberkýlezdi emdeýdiń ýaqyty uzarady, – deıdi otandyq ftızıopýlmonologter.

Adam densaýlyǵynyń aqaýsyz bolýy 80-90 paıyzy ózine, ómir saltyna, ishken-jegenine, tuqym qýalaıtyn keselder men qorshaǵan ortaǵa baılanys­ty, tek qalǵany dárigerlerdiń qolynda. Aınalyp kelgende, árqaısymyz ózimizdiń jáne jaqyndarymyzdyń densaýlyǵy úshin jaýapkershilikti tereń sezingende ǵana bul keseldi túbegeıli jeńýge septese alamyz.

ALMATY