Talaby taýdaı taý-ken salasy

О́tken jyldyń qorytyndysynda salada oń serpin baıqaldy. Resmı derekter boıynsha 2022 jyldyń qańtar-jeltoqsanynda metall kenderin óndirý kólemi aldyńǵy jyldaǵy 3,28 trln teńgege qarsy qundyq mánde 3,42 trln teńgeni quraǵan. Al metallýrgııadaǵy shyǵarylym 2021 jyldaǵy 7,68 trln teńgege qarsy 9 trln teńgeden asqan. Metall kenderi taý-ken óndirý sektorynyń jalpy shyǵarylymynyń shamamen 14%-yn qundyq mánde qamtamasyz etti. О́ńdeý ónerkásibindegi metallýrgııanyń salmaǵy shamamen 44%-ǵa jetti

Ekonomıkalyq damý men áleýmettiń ál-aýqatyn arttyrýda zor ról atqaratyn mańyzdy ónerkásip sektorlarynyń biri ‒ taý-ken metallýrgııa kesheni (TMK). Qazaqstannyń ekonomıkalyq qu­ry­lymynda ónerkásiptiń bul býyny munaı-gaz salasy sekildi erekshe oryn alady. Respýblıkanyń IJО́-sindegi sektordyń úlesi shamamen 9%-dy quraıdy. Qazirgi geosaıası daǵdarysqa baılanysty týyndaǵan qıyndyqtarǵa qaramastan, sala syn-qaterlerge tótep bere aldy. Tutastaı alǵanda, TMK eldegi ónerkásip óndirisiniń jalpy kóleminiń shamamen 26%-yn qamtamasyz etti, ıaǵnı respýblıkanyń barlyq ónerkásibiniń tórtten birinen astamyn metaldardy óndirý jáne qaıta óńdeý sektory ustap otyr.

О́tken jyldyń qorytyndysynda salada oń serpin baıqaldy. Resmı derekter boıynsha 2022 jyldyń qańtar-jeltoqsanynda metall kenderin óndirý kólemi aldyńǵy jyldaǵy 3,28 trln teńgege qarsy qundyq mánde 3,42 trln teńgeni quraǵan. Al metallýrgııadaǵy shyǵa­rylym 2021 jyldaǵy 7,68 trln teńgege qarsy 9 trln teńgeden asqan. Metall kenderi taý-ken óndirý sek­to­rynyń jalpy shyǵarylymynyń shamamen 14%-yn qundyq mánde qamta­ma­syz etti. О́ńdeý ónerkásibindegi metal­lýrgııanyń salmaǵy shamamen 44%-ǵa jetti.

Metall kenderin óndirý quryly­myn­da temir kenine 684,3 mlrd teńgeden, tústi metall kenine 2,73 trln teńgeden keldi. Metallýrgııa óndirisiniń qury­lymynda qara metallýrgııa úlesi ‒ 3,17 trln teń­geni, negizgi asyl jáne tústi metaldar óndirisi – 5,82 trln teńgeni, metall quıý 25 mlrd teńgeni qurady.

Tabıǵı túrde qara metallýrgııanyń ferroqorytpa óndirisinde 2,6%-ǵa, 2,1 mln tonnaǵa deıin ósim tirkeldi, alaıda bolat óndirisi 8%-ǵa, 4,1 mln tonnaǵa deıin, shoıyn 10,3%-ǵa, 3,2 mln tonnaǵa deıin qysqardy. Tústi metallýrgııada alıýmınıı shyǵarý oń (0,2%, 1,6 mln tonnaǵa deıin), mys shyǵarý eleýsizdeý teris (1,2%, 453 myń tonnaǵa deıin) tóńirekte boldy. Qorǵasyn men myrysh óndirisi tıisinshe 108,8 myń jáne 266,3 myń tonnaǵa deıin qysqardy. Altyn óndirisi 13%-ǵa, 129,6 tonnaǵa artty.

Eksporttyq jetkizilimderge keletin bolsaq, 2022 jyldyń 11 aıynyń qory­tyndysy boıynsha elimizdiń barlyq eksportynyń 14%-dan astamy (11 mlrd dollar) jáne TMD elderine eksporttyń shamamen 21%-y (2,8 mlrd dollar) metaldar men odan jasalǵan buıymdarǵa tıesili bolǵan. Salystyrmaly túrde bul azyq-túlik, hımııa, jeńil ónerkásip jáne aǵash óńdeý ónimderin eksporttaýdan shamamen 1 mlrd dollarǵa kóp.

2022 jyly salada 3,5 myń turaqty jumys ornyn qurýmen 232 mlrd teńgege 19 jańa ınvestısııalyq joba iske asy­rylǵan. Aldaǵy ýaqytta sektorda jańa qýattar men kásiporyndardy engizý jos­parlanýda. Aıtalyq, Qaraǵandy ob­­ly­syndaǵy Saran ónerkásiptik aıma­ǵynda úsh metallýrgııalyq kásiporyn: myryshtalǵan bolat óndirý zaýytyn, qubyr zaýytyn jáne ystyq myryshtaý zaýytyn salý josparlanýda. Investısııa kólemi 478 mln dollar kóleminde bolady dep kútiledi. Jańa kásiporyndar 2 myńnan astam jumys ornyn ashady.

Aqtóbe oblysynda rels, temirjol dóńgelegi, qurylys jáne qurylymdyq armatýra shyǵaratyn QazSpetsSteel bolat balqytý zaýyty salynbaq. Qýat­tylyǵy jylyna 800 myń tonna ónimdi quraıtyn jobaǵa 587 mln dollar kóle­minde ınves­tısııa salynady.

Búginde «Qazaqmys», Kazzinc, Qazaq­stan alıýmınıi, Qazaqstan elektrolız zaýyty, О́skemen tıtan-magnıı kom­bınaty sııaqty ındýstrııa alyp­tary elimizdiń tústi metaldardy óndirý men óńdeý salasyndaǵy taý-ken metal­lýrgııa kesheniniń negizgi iri kásip­oryn­dary bolyp sanalady. Temir kenderin óndirý jáne qara metallýr­gııa salasynda «ArselorMıttal Temirtaý», «Qazhrom», «Jáırem» ken baıytý kombınaty, «Sokolov-Sarybaı» taý-ken baıytý óndiristik birlestigi, Te­mir­taý elektrometallýrgııalyq kombınaty jáne basqa da beldi nysandar jumys isteıdi. Birazy óndiris aıasyn keńeıtip, zamanaýı úrdisterge saı teh­­nologııalyq jańǵyrtýlardy jú­ze­ge asyrýda. Mysaly, ERG tobyna kire­tin «Sokolov-Sarybaı» taý-ken baıy­tý óndiristik birlestigi (SSKО́B) quramynda temir mólsheri joǵary BF-túıirshikterdiń synaq partııasyn shyǵardy. Jańa ónimniń sıpattamasyn rastaıtyn halyqaralyq sertıfıkat alyndy. Kásiporynda konsentrat óndirisiniń tehnologııalyq shemasyn jańǵyrtý jumystary bastaldy. Jaqyn arada ónerkásip keshenine negizgi tehnologııalyq jabdyqtar jet­kiziledi. Qurylys-montajdaý ju­mystarymen birge ınvestısııalar shamamen 2,8 mlrd teńgeni quraıdy. О́ndiristi jańǵyrtý jáne jańa ónim alý búgingi qalyptasyp otyrǵan geosaıası jaǵdaıda óte ózekti. Bul jańa ótkizý naryqtaryna, onyń ishinde Eýropaǵa shyǵýǵa múmkindik beredi, top­tyń re­seılik seriktesteri ushyrap otyr­ǵan jáne saladaǵy óndiristiń qul­dy­raýyna ákelgen sanksııalardyń teris yqpalyn joıady.

Byltyr kúrdeli ınvestısııalar me­tal­lýrgııa salasynda 606,3 mlrd teń­­ge­ni jáne metall kenderin óndirý sa­la­­synda 689,2 mlrd teńgeni qurady. Res­pýblıka boıynsha ónerkásiptik sek­tor­daǵy negizgi kapıtalǵa salynǵan ın­vestısııalardyń barlyq kóleminen TMK-nyń jıyntyq úlesi 18%-ǵa jetti.

Tikeleı ekonomıkalyq áserden basqa, taý-ken metallýrgııa kesheni qazaq­stan­dyqtardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa yq­pa­l­yn tıgizedi. 2022 jyldyń qory­tyn­dysy boıynsha TMK ónerkásip sektory qyzmetkerleriniń barlyq tizimdik sanynyń 27%-dan astamyn qurady. Tikeleı metallýrgııada elimizdiń óńdeý ónerkásibi qyzmetkerleriniń shamamen 30%-y, metall kenderin óndirýde taý-ken salasy qyzmetkerleriniń shamamen 44%-y jumyspen qamtyldy. Kenshilerdiń eńbekaqysy dástúrli túrde turaqty sıpatqa ıe. 2022 jyldyń sońǵy toqsanynda Qazaqstanda ortasha aılyq jalaqy 338,7 myń teńgeni, ónerkásipte ‒ 474,3 myń teńgeni, metallýrgııada – 537,5 myń teńgeni, metall kenderin óndirý segmentinde 558,3 myń teńgeni quraǵan. Sonymen qatar bıyl 1 qańtardan bastap ERG tobynyń óndiristik kásiporyndary óz qyzmetkerleriniń jalaqysyn 15%-ǵa arttyrǵan. Kompanııa eńbekaqy qoryn ulǵaıtýǵa qosymsha 60 mlrd teńge ba­ǵyttaǵan.

Budan basqa, TMK kásiporyndarynyń monoqalalardy jáne jalpy qatysatyn óńirlerdi damytýǵa qosatyn úlesi zor. Mysaly, Kaz Minerals – Ekibastuz, Kazzinc ‒ Altaı jáne Rıdder, ERG ‒ Hromtaý, Rýdnyı, Aqsý jáne basqa da shaharlardy damytýǵa atsalysady. Qazmyrysh kompanııasy oqý oryndaryn qoldaýdan bastap, apatty jaǵdaıdaǵy jylý-elektr ortalyqtarynyń jumysyn qalpyna keltirýge, turǵyndardyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa baılanysty ártúrli áleýmettik mańyzdy salalardy ilgeriletýge belsendi qatysady. Al ERG Aqtóbe, Qostanaı jáne Pavlodar oblystarynyń mektepterin sıfrlyq tehnologııalarmen qamtamasyz etýge járdemdesýde, sondaı-aq Aqtóbe men Hromtaý mektepterindegiekologııalyq bas­tamalarǵa, jalpy óńir turǵyn­da­rynyń kásibine qoldaý kórsetýde.

TMK sondaı-aq shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaýǵa zor mán berip keledi. Bul rette kásipkerlerge 3%-ben nesıe berýge qarajat bólý (ERG Hromtaý monoqalasyn damytý sheńberinde) jáne jergilikti óndirýshilerden satyp alý otandyq óndiristi damytýda úlken ról atqarady. О́tken jyly top 1,63 trln teńgege taýarlar men qyzmetterdi satyp aldy, onyń ishinde qazaqstandyq kompanııalardan satyp alý kólemi 1,24 trln teńgeni qurady. Sol sekildi Kazzinc bıznes-jobalar konkýrsynyń qorytyndysy boıynsha 13 otandyq óndirýshilermen 18 mlrd teńgeden astam somaǵa memorandýmdar men ofteık-kelisimsharttar jasasqan.

Búginde jer qoınaýy ‒ halyqtyń menshigi. Sondyqtan sala mamandary memlekettik josparlaý júıesinde jer qoınaýyn ekonomıkalyq ósý men halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýdyń qoz­ǵaltqyshy retinde damytý, bul boıynsha jalpyulttyq basymdyqty bekitý, sondaı-aq aldaǵy naqty baǵdarlardy aıqyndaý úshin TMK-ny damytý strategııasyn ázirleý qajettigin alǵa tartyp otyr.

Sonymen qatar jer qoınaýyn paı­da­laný­shylarǵa salyq salý júıesin birizdendirýge, memlekettik organdarmen kelisý rásimderin ońtaılandyrýǵa mańyz berilip, ınvestısııalyq áleýetti shekteıtin tejeýshi faktorlardy joıýǵa basa nazar aýdarylýy qajet. Bul baǵytta (elimizdiń TMK salyq salý júıesin retteýde) Aýstralııa, Kanada syndy álemniń jetekshi taý-ken óndirýshi elderiniń tájirıbesine súıengen utymdy.

Salyq júktemesiniń koeffısıentin esepteý ádistemesin qaıta qaraý da ózek­ti. Qazirgi ýaqytta Qarjy mınıstr­ligi qoldanatyn esepteý erejelerine sáıkes, TMK-daǵy salyq júktemesi – 8-9%. Alaıda salyq júktemesiniń koeffısıentin esepteý úshin bastapqy derekter retinde memleketke tólengen sa­lyq­tardyń salyq salynǵanǵa deıin­gi kompanııalardyń paıdasyna ara­qa­tynasyn qoldanýdy kózdeıtin Dú­nıe­júzilik banktiń jalpyǵa birdeı tanylǵan ádistemesi negizinde esepteý júrgizilse, onda Qazaqstannyń taý-ken metallýrgııalyq kásiporyndaryna salyq júktemesi 40-45%-dy quraıdy. Osylaısha, kórsetkish Qarjy mınıstr­liginiń sandarynan birneshe ese erek­shelenedi.

Taý-ken óndirý jáne taý-ken metallýrgııa kásiporyndarynyń respýblı­kalyq qaýymdastyǵy atqarýshy dırek­torynyń orynbasary Maksım Kono­nov­tyń pikirinshe, osyndaı qyzmetti yntalandyratyn tehnogendik mıneraldyq túzilimderdi qaıta óńdeý jónindegi ope­rasııalarǵa salyq salý tártibin aı­qyn­daý jáne halyqaralyq salyq salý­ǵa qatysty Salyq kodeksiniń bólimin qaıta qaraý qajet.

Memlekettik organdardyń jer qoı­naýyn paıdalanýshylarmen ózara is-áreketinde jobalyq jáne basqa qujat­tardy kelisý rásimderin ońtaılandyrý jáne qysqartý arqyly «biryńǵaı tereze» qaǵıdatyn engizýdiń máni zor. Sonymen qatar geologııalyq barlaý kompanııalary úshin QQS mólsherlemesin tómendetý, jer qoınaýy týraly ózekti jáne joǵary dáldiktegi derekterdi alý maqsatynda óńirlik aerogeofızıkalyq zertteýler júrgizý boıynsha birqatar usynys engizilýde.

Sol sekildi Ekologııalyq kodekstiń ekolo­gııalyq retteý jáne baqylaý sa­la­syndaǵy jobalyq qujattamany ke­lisý merzimderi men rásimderin ońtaı­landyrý bóliginde ózgerister men to­lyqtyrýlar engizý jaǵy da bar. Qa­zir­de ázirlenip jatqan eń ozyq qolje­tim­di tehnologııalar (EQJ) boıynsha anyqtamalyqtardy klımattyq jáne ekologııalyq jaǵdaılarǵa beıimdep, olardy naqty salalarda qoldanýdyń ekonomıkalyq qoljetimdiligin eskergen jón.

Budan bólek, qazirgi ýaqytta qara jáne tústi metall synyqtaryn daıyn­daýshylar da birqatar túıtkilderge tap bolyp otyr. Aıtalyq, synyqtardy eksporttaýǵa tyıym salý normatıvtik aktilermen rettelmegen jáne osy salada jumys isteıtin kásiporyndardy ‒ shaǵyn jáne orta bıznes ókilderin shyǵynǵa batyrady. Al synyqtardy daıyn­daýshylar metallýrgııalyq kásip­oryn­darǵa synyqtardy jetkizgeni úshin tólemderdi ýaqtyly almaıdy, vagon­dardyń jetispeýshiligine tap bolady.

Taǵy bir ózekti másele – otandyq óńdeý­shilerdi metall túrlerimen qamta­masyz etý. Qazirgi kezde taý-ken metallýrgııa kásiporyndary О́nerkásiptik saıasat týra­ly zańnyń 60-babynda reg­lamenttelgen qoldanystaǵy tár­tipke sáıkes óńdeýshi ónerkásip kásip­oryndaryn otandyq shıkizatpen qam­tamasyz etý jóninde erikti úshjaqty kelisimder jasap jatyr. Nazar aýdarar­lyǵy ‒ Indýstrııa mınıstrligi Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný kodeksine jáne О́nerkásiptik saıa­sat týraly zańǵa jer qoınaýyn paı­dalanýǵa arnalǵan kelisimsharttyń qol­danysyn merziminen buryn toqta­tý, al qatty paıdaly qazbalardy ón­dirýge arnalǵan lısenzııalar boıyn­sha mindettemelerdi oryndamaǵany úshin turaqsyzdyq aıybyn tóleý tú­rindegi TMK kásiporyndarynyń jaýap­kershiligin kózdeıtin túzetýler paketin ázirlegen. Osy oraıda elimizdiń TMK kásiporyndary qaýymdastyǵy taraptardyń mindettemeleri, olardy oryndaý sharttary jáne basqa da máseleler taraptar arasyndaǵy kelisim­shart negizinde rettelýge tıis dep sanaıdy.

«О́nerkásiptik saıasat týraly zańdy ázirleý kezinde jer qoınaýyn paıdalanýshylar qoldaǵan bastapqy tujyrymdama sondaı bolǵan, kóptegen kompanııa erikti negizde kelisimsharttarǵa qol qoıdy. Osyndaı tájirıbe keń qoldanys tabýy kerek», deıdi Taý-ken óndirý jáne taý-ken metallýrgııa kásiporyndarynyń respýblıkalyq qaýymdastyǵy atqarý­shy dırektorynyń orynbasary Erbol Zakarııanov.

Osylaısha, otandyq qaıta óńdeý­shilerdi qoljetimdi shıkizatpen tolyq­qandy qamtamasyz etý úshin iri metall óndirýshilerge áser etýdiń qosymsha normatıvtik-quqyqtyq tetikterin py­syqtaý týraly Memleket basshy­synyń tapsyrmasyn talqylaý jáne bar­lyq taraptardyń ońtaıly oryndaýy úshin metallýrgııalyq kásiporyndardyń, óń­deýshi ónerkásip kásiporyndarynyń jáne memlekettik organdardyń qa­tysýy­men jumys tobyn qurý usy­nylyp otyr.