Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Sarapshylardyń aıtýynsha, kommersııalyq nesıeleýdiń oblıgasııalar shyǵarýdan túbegeıli aıyrmashylyǵy – ashyqtyqta. Qazir iri kommersııalyq bankter jeke klıentterge ózderiniń enshiles brokerlik kompanııalary arqyly baǵaly qaǵazdarǵa ınvestısııalaýdy usyna bastady. Sarapshylar mundaı mámilelerdiń baǵaly qaǵazdar naryǵynda shaǵyn ınvestorlardyń ósýine yqpal etetinin ashyq aıtyp júr. Eki segment arasyndaǵy baılanysty da jedeldetken osy faktor. Sebebi damyǵan elderdegi bank júıesi anglosaksondyq jáne roman-germandyq modelmen jumys isteıdi. Anglosaksondyq júıe qor bırjasynyń jumysyn shektep tastaıdy, al roman-germandyq júıe qor bırjasymen ıntegrasııalanyp jumys isteıdi. Bizdiń eldegi bank júıesiniń jumysy anglosaksondyq júıeniń saýatsyzdaý formasyna kóbirek uqsap keldi. Endigi betalys roman-germandyq júıege qaraı oıysa bastady.
О́tken jyl naryqtyń osy segmentiniń tabystylyǵyn jáne táýekelden joǵary turatynyn dáleldedi. Byltyr teńgeniń turaqtylyǵyna áser etetin qandaı da bir faktorlar aıqyndalmady. Taratyp aıtqanda, teńgemiz úp etken jeldiń aldynda ıilip, bir qýantyp, bir muńaıtyp baryp jyl esigin japty da, jańa jyldyń aldynda es jıyp qalǵandaı yńǵaı tanytty. Bırjada dollardyń teńgege shaqqandaǵy baǵamy 448 teńgege deıin túsip ketti.
Sarapshylar teńgege áser etetin faktorlardyń kóptigi onyń baǵasyn naryq zańymen retteýge yryq bermeı ketetinin kópten aıtyp júr. IJО́-degi ShOB-tyń úlesi, EAEO-nyń saýda aınalymyndaǵy úles teńgemizdiń jolyn ishten shalsa, syrtqy naryq, shıkizat, odan qalsa qubylmaly jaǵdaıǵa eti ólip jatqan shıkizat resýrstarynyń baǵasy syrttan shala bastady. Syrtqy saýda seriktesterimizdiń valıýtalaryna qatysty teńgemizdiń naryqtyq ortasha quny bir jyl ishinde azdap tómendedi, biraq esesine halyqaralyq rezervterimiz ósti. Ulttyq banktiń jalpy halyqaralyq rezervi ótken jyly 2 paıyzǵa ósip, 35,07 mlrd dollar deńgeıine jetti. Bul faktor Ulttyq qordaǵy aktıvterdiń valıýtalyq segmentiniń ósýine múmkindik berdi. Naqtylasaq dollarlyq aktıvter 3,75 mlrd-qa ósip, 14,58 mlrd dollarǵa jetip bir-aq toqtady. Osy jyldyń basynda altynmen saqtalǵan aktıvter kólemi 13 paıyzǵa azaıyp, naryqtyq quny 20,49 mlrd dollarmen shektelip qaldy. Altyn aktıvteriniń tómendeýi metaldyń syrtqy naryqtarda satylýymen jáne altynǵa álemdik baǵanyń tómendeýimen baılanysty bolǵany Ulttyq bank usynǵan derekterde aıtylǵan. Jalpy, eldiń halyqaralyq rezervi ótken jyly shamamen 89,7 mlrd dollardan 90,8 mlrd-qa ósti.
Qarjy taldaýshysy Ánýar Úshbaev bizben áńgimesinde teńgemizdiń jyl basynan beri es jıyp qalýyna osy faktor sebep bolýy múmkin ekenin, biraq onyń bári ýaqytsha ekenin aıtady. Sarapshynyń paıymdaýynsha, ınflıasııanyń jaǵymsyz áserin tabysy ınflıasııa deńgeıine ındekstelgen baǵaly qaǵazdar arqyly eńserýge bolady. Bizdiń elimizde ındekstelgen qor quraldary naryǵy biraz ýaqytqa deıin tómen deńgeıde. Bul ınflıasııanyń baǵaly qaǵazdar naryǵyna keri áserin tıgizip keldi. Qazir qor naryǵy men qarjy sektorynyń problemasyn bir-birinen bólip qaraýǵa bolmaıdy. Problema – ortaq. Inflıasııa keri shegingen joq. Damyǵan elderdegideı emes, qor naryǵynyń keri sheginýi bizdiń elde dúrbeleń týdyrmady. Portfeldik ınvestısııanyń shekteýli damýy ekonomıkany qosymsha kataklızmderden qutqardy. Bizdiń ekonomıkadaǵy flagmandardyń ınvestısııalyq tartymdylyǵy qazir syn kóteredi dep eshkim aıta almaıdy. О́tken jyldardaǵy daǵdarys kezinde ınvestorlardyń qazaqstandyq aktıvterge jyldam alypsatarlyq obekti retinde qaraıtyny sezilip qaldy. Kompanııalarymyz ashyq aksııa naryǵy arqyly qarajat tartýdy qajet dep sanamady. Bul mindet EDB-nyń úlesinde degen kózqaras naryqty bılep-tóstedi. Ekonomıkany birigip qarjylandyrýǵa bankter de nıet tanytqan emes. Jekemenshik bıznesti mundaı jaǵdaı qanaǵattandyrǵan joq.
Sarapshynyń aıtýynsha, elde shıkizattyq ekonomıka segmentinde ınvestısııalyq jobalar paıda bolǵan kezde ǵana jaǵdaı ózgeredi, biz soǵan jaqyndap kele jatyrmyz. Sebebi bankter baǵaly qaǵazdardy satyp alý tetikterin sıfrlandyryp, ınvestısııalaý úderisi jeńildendi. Osynyń nátıjesinde, 2022 jyly IPO naryǵyndaǵy qosalqy shottar 4,3 ese ósti. Mysaly, 2018 jyly AIH bırjasyndaǵy saýda kólemi 8 mln dollar, emıtetter sany 12 bolsa, 2022 jyldaǵy saýda kólemi 173 mln dollar, emıtetter sany 85-ke deıin ósti. KASE Global sheteldik baǵaly qaǵazdar sektoryna baǵaly qaǵazdardyń 52 túri engizildi. Sarapshylar deregine súıensek, 2022 jyldyń birinshi jartysynda eldegi aksııalar naryǵy 27,2 paıyzǵa tómendedi. Ekinshi jartysynda jergilikti aksııalar naryǵynda ındekstiń qalpyna kelýi, ótimdiliktiń qaıtarylýy baıqaldy.
Qor naryǵynyń ishki naryqtaǵy tartymdylyǵy artqan saıyn teńgeniń naryqtyq quny da, turaqtylyǵy da artady.
Bıznestegi jańa jobalar ultyq ınvestorlardyń qatysýymen qarjylandyrylady. Úkimet qor naryǵyna halyqty orta tabys tuzaǵynan alyp shyǵatyn múmkindik dep qarap otyr. О́ıtkeni Qazaqstan álemdik naryqta óz baǵasyn ornata almaıdy, bırjada qalyptasqan baǵany qabyldaýdan ózge jol joq. Táýelsiz sarapshy Aıbar Oljaevtyń sózimen aıtqanda, reformalardyń aıaǵyn shalatyn kedergilerdi joıý – eksporttyq shıkizattarymyzdyń pozısııalarynyń kúsheıýine, jaı shıkizattan kúrdeli ónim jasaýǵa ótýimizdi qamtamasyz etedi. Olıgarhııalyq toptardyń monopolııasyn joıý – kásipkerlerge buryn bos bolmaı kelgen jańa naryqtarǵa, sol arqyly álemdik qor naryǵyna jol ashady.
Sońǵy jıyrma jyl bederinde qarjy naryǵynda bank sektory ústemdik qurdy. Al ótken jyl bank sektorynyń qor naryǵymen ıntegrasııalanýǵa yqylas tanytqanymen este qaldy. Oǵan sebep – halyq qor naryǵynyń ne ekenin bilip, artylǵan qarjysyn bank depozıtine sala bermeı, ulttyq kompanııalardyń aksııasyn satyp alýǵa da den qoıa bastady. Onyń ústine ınternet jelisi sapasynyń artýy, sıfrlyq tehnologııalardyń jedel kirige bastaýy qor naryǵynyń damýyn jyldamdatty. Qazir qazaqstandyq kompanııalar usynyp otyrǵan aksııalardyń ınvestısııalyq tartymdylyǵy artyp keledi.
«Qazir ınflıasııanyń beti qaıtatyny belgili bolyp qaldy. Sondaı-aq munaı baǵasynyń Úkimet boljaǵan deńgeıden tómen bolýy da ábden múmkin. Sondyqtan bıyl da tutyný taýarlary men qyzmetteriniń qymbattaýy kóp talqylanatyn taqyryptardyń biri bolyp qala beredi. Demek, qazaqstandyq kompanııalardyń bank kómegine júginbeı, qor naryǵymen ıntegrasııalaný úderisi tereńdeı beredi. Qarjy sektoryndaǵy bıylǵy basymdyq – roman-germandyq júıe», deıdi qarjyger Ilııas Isaev.
Qor naryǵynyń naryqpen ıntegrasııasy teńgeniń naryqtyq qunyna qalaı áser etetinin osy jyldyń alǵashqy jartysynda biletin bolamyz.
ALMATY
