Tyńaıtqysh – mol ónim kózi

 Dızel otyny jeńildetilgen baǵamen beriledi 

Atalǵan másele týraly baıandama jasaǵan Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeevtiń habarlaýynsha, bıylǵy egis alańy jalpy 23,4 mln gektardy quraıdy, bul 2022 jylǵy kór­set­kishten salystyrǵanda 68,6 myń gektarǵa kóp. Aldaǵy ýaqytta dándi jáne dándi-burshaqty daqyldardyń egis alańdaryn 117 myń gektarǵa, azyqtyq daqyldar alańdaryn 36,5 myń gektarǵa jáne qant qyzylshasy alańdaryn, 6,7 myń gektarǵa ulǵaıtý kózdelip otyr.

Oblys ákimdikteriniń jedel derekteri boıynsha agrarshylar 2,4 mln tonna kóleminde tuqym qoryn qalyptastyrdy. Bul rette, fermerlerge 55 myń tonna, onyń ishinde ońtústik óńirlerge – 27 myń tonna tyńaıtqysh jóneltildi

Energetıka mınıstri Bolat Aqsho­laqov 2023 jyly kóktemgi egis jumys­­taryn júrgizý úshin naryqtyq quny­nan 15-20%-ǵa tómen baǵamen jalpy 413 myń tonna dızel otyny bóline­tinin baıan­dady. MО́Z úshin otyn óndirý­diń tıisti kestesi bekitildi, ony tasymal­daýdyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý jónin­de sharalar qabyldandy. Bul másele Ener­getıka mınıstrligi men «QazMunaıGaz» kompanııasynyń turaqty baqylaýynda.

Jambyl oblysynyń ákimi Nurjan Nurjigitov pen Jetisý oblysynyń ákimi Beıbit Isabaev, sondaı-aq Aqmola obly­sy ákiminiń birinshi orynbasary Mal­ǵajdar Tátkeev óńirlerdiń egis naýqa­ny­na daıyndyǵy týraly habardar etti.

Premer-mınıstr baıandamashylardy tyńdap, kóktemgi egis jumystaryn qam­tamasyz etý úshin Úkimet qajetti shara­lardy qabyldaǵanyn aıtty. Atap aıt­qanda, jeńildikti dızel otyny bólindi, forvardtyq satyp alý men sýbsıdııalaýdy qarjylandyrý josparlanǵan. О́tken jyldaǵydaı, bul maqsattarǵa 140 mlrd teńge nesıe kózdelgen.

«Memlekettik qoldaý fermerler tarapynan da belgili bir sharttardy oryndaýdy talap etedi. Bul – agroteh­no­lo­gııa­lardy qatań saqtaý jáne tyńaıt­qyshtardy ýaqtyly qoldaný», dedi Álıhan Smaıylov.

Úkimet basshysy tyńaıtqyshtardy qoldaný kólemi ǵylymı qajettiliktiń nebári 26%-yn ǵana qurap otyrǵanyn atap ótti. Qazaqstanda tyńaıtqysh óndiretin 12 zaýyt jumys isteıdi. Memleket ónimdi satyp alý úshin fermerlerge sýbsıdııa beredi.

«Osy óndiristerdiń bárin eń aldymen, otandyq naryqqa baǵyttaý qajet. Sarapshylardyń baǵalaýynsha mıneraldy tyńaıtqyshtardyń jetkilikti deńgeıde sebilmeı qalýynan bizdiń dıhandarymyz 10 mln tonnaǵa jýyq joǵary sapaly bıdaı óndirý múmkindiginen aıyrylyp otyr. Bul – jınalǵan ónimniń jartysyna jýyq», dedi ol.

Premer-mınıstrdiń aıtýynsha, topy­raqtyń tozýy men egis alqaptaryn aramshópterdiń basyp ketýi de ónimniń sapasy men kólemine keri áser etip otyr. Sýdy kóp qajet etetin daqyldardyń alqaptaryn azaıtý tetikteri durys jolǵa qoıylmaı keledi. Osy rette, fermerler arasynda túsindirý jumystary durys júrgizilmegen. Olarǵa jumys júrgizýdiń basqa, balama nusqalary usynylmaǵan. Osyǵan baılanysty Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi múddeli memlekettik organdarmen jáne óńir ákimdikterimen birlesip, osy baǵyttaǵy jumysty kúsheıtý qajet.

Úkimet basshysy jeńildikti dızel otynyn bólý jumystary da erekshe baqylaýda bolýǵa tıis ekenin atap aıtty.

«Alyp-satý men qoldan jasalǵan tapshylyqqa jol bermeý kerek. Bólingen dızel otynyn basqa jaqqa «jasyryn satatyn» operatorlarǵa barynsha qatań shara qoldaný kerek», dedi Álıhan Smaıylov.

Osyǵan oraı Úkimet basshysy elimiz­diń aýmaqtary boıynsha egistik jerlerdiń jalpy aýdany men janar-jaǵarmaıdy qajet etýshi sharýalardyń derekter bazasyn qurý qajettigin eskertti.

Premer-mınıstr otyrysty qory­tyn­­dylaı kele, fıtosanıtarııalyq is-sha­r­alar júrgizýdi qamtamasyz etý jáne tyńaıtqysh sebý jónindegi jumys­tardy uıymdastyrý, ońtústik óńirlerdi sýarmaly sýmen qamtamasyz etý jóninde sharalar qabyldaýdy, sondaı-aq egis alqaptaryna áleýmettik mańyzy bar daqyldar men jemshóptiń qajetti kólemin egýdi qamtamasyz etýdi tapsyrdy.

Soltústik pen shyǵysty gazdandyrý máselesi

Úkimet otyrysynda Qazaqstannyń eldi mekenderin gazdandyrý barysy qaraldy.

Energetıka mınıstri Bolat Aqsho­laqov­tyń aıtýynsha, 2022 jyldyń qory­tyndysy boıynsha eldi gazdandyrýdyń jalpy deńgeıi halyqtyń jalpy sanynyń 59%-yn qurady nemese 11,6 mln adam gazǵa qol jetkizdi. Bıyl 76 jobany iske asyrýǵa 73,9 mlrd teńge qarastyrylǵan, bul 160 myń turǵyny bar 55 eldi mekendi gazben qamtamasyz etýge múmkindik beredi. 2023 jyldyń sońynda el boıynsha gazben jabdyqtaý 60% deńgeıinde bolady dep kútilýde.

Mınıstrdiń aıtýynsha, «Beıneý – Bozoı – Shymkent» gaz qubyrynyń qýatyn ulǵaıtqannan keıin «Saryarqa» magıstraldyq gaz qubyrynyń 2-3-shi kezeńderin salý arqyly Aqmola jáne Soltústik Qazaqstan oblystaryn gazdandyrýdy júzege asyrý usynylady. Elimizdiń shyǵys óńirlerin gazdandyrý úshin Energetıka mınıstrligi eki nusqany qarastyrýda: «Qostanaı – Astana – Pavlodar – Semeı – О́skemen» baǵyty boıynsha gaz qubyryn salý jáne Gaz salasyndaǵy yntymaqtastyq jónindegi jol kartasy aıasynda Reseı Federasııasynan gaz ımporttaý.

Odan keıin Energetıka mınıstri Bolat Aqsholaqov gazdandyrýdyń bas shemasyn iske asyrý týraly aıtyp berdi.

«Bas shemany qarjylandyrý bıýd­jet qarajaty, gaz jáne gazben jabdyq­taý salasyndaǵy ulttyq operator – «QazaqGaz» kompanııasynyń kiristeri jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń zańna­masynda tyıym salynbaǵan ózge de kózder esebinen júzege asyryla­dy. Jobalardy bıýdjetten qarjy­lan­dyrýdyń ulǵaıýy gazben jabdyqtaý deńgeıin 11%-ǵa nemese 2018 jyldan bastap qosymsha 2,6 mln adamǵa gazǵa qol jetkizýge múmkindik berdi» dedi Energetıka mınıstri Bolat Aqsholaqov.

Mınıstrdiń aıtýynsha, bıyl 76 jobany iske asyrýǵa 73,9 mlrd teńge qarastyrylǵan, bul 160 myń turǵyny bar 55 eldi mekendi gazben qamtamasyz etýge múmkindik beredi. 2023 jyldyń sońynda el boıynsha gazben jabdyqtaý 60% deńgeıinde bolady dep kútilýde.

Ári qaraı mınıstr gaz tasymaldaý júıesi týraly sóz qozǵady.

Onyń aıtýynsha, Energetıka mınıstr­ligi men «QazaqGaz» ulttyq kompanııasy mindetteriniń biri – magıstraldyq gaz qubyrlarynyń turaqty jumysyn qam­­tamasyz etý. Gaz tasymaldaý júıe­si­niń ótkizý qýattaryn arttyrý maq­satynda «QazaqGaz» birqatar iri ınfra­qury­lym­dyq jobany iske asyrýda. Atap aıtsaq:

• Birinshi – ótkizý qabileti jylyna 5,8 mlrd m³ «Beıneý – Jańaózen» magıst­ral­dyq gaz qubyrynyń 2-shi tizbegin salý;
• Ekinshi – ótkizý qabileti jylyna 13,1 mlrd m³ «Maqat – Soltústik Kavkaz» magıs­traldyq gaz qubyrynyń lýpıngin salý;
• Úshinshi – quny 96 mlrd teńgege Almaty qalasynda 2,3-shi jylý elektr ortalyqtaryn gazdandyrý boıynsha ınfraqurylymdyq jobalar.

Sondaı-aq bıýdjet qarajaty esebinen bıyl jalpy quny shamamen 75 mlrd teńgeni quraıtyn «Jańaózen – Aqtaý» magıstraldyq gaz qubyrynyń 4-shi tizbegin jáne Aqtóbe qalasynda 3-shi tizbegin salý bastalady.

Oǵan qosa aǵymdaǵy jylytý keze­ńinde eldiń ońtústik jáne ortalyq óńir­lerin gazben qamtamasyz etetin «Beı­neý – Bozoı – Shymkent» basty gaz qubyry jobalyq qýattan artyq nemese 106%-ǵa jumys isteıtinin atap ótken jón. Osyǵan baılanysty eldi gazben úzdiksiz qamtamasyz etý úshin «Beıneý – Bozoı – Shymkent» magıstraldyq gaz qubyrynyń 2-shi tizbegin salý qajet.

Odan keıin B.Aqsholaqov gaz teńgerimi týraly tolyǵyraq aıtyp berdi.

Sonymen qatar mınıstrdiń málime­tin­she, ishki naryqta taýarlyq gazdy tutyný­dyń ósýi aıasynda resýrstyq bazany ulǵaıtý boıynsha birqatar júıeli shara qabyldanyp jatyr. Oǵan qosa, azamat­tardy gaz jelilerine qosý úshin keder­gilerdi joıý jóninde jumystar júrgi­zilýde: qajetti qujattar sany azaı­tyl­dy, gazǵa qosylý prosesin avto­mat­tandyrý úshin elektrondyq alań engizilýde, taǵy basqa sharalar qolǵa alynýda.

Mınıstrdiń aıtýynsha, qabyldanǵan sharalar gaz jelilerine qosylý qarqynyn arttyrýǵa múmkindik beredi. Osy baǵyt­taǵy jumys jalǵasatyn bolady.

«Sonymen qatar halyqty gazdandyrý boıynsha belsendi jumystarmen qatar, energııa resýrsy retinde gazdy «utymdy, únemdep» tutyný mádenıetin engizý qajet ekenin atap ótkim keledi. Taldaý kórsetkendeı, eldiń jyly aımaqtary ortasha temperatýrasy áldeqaıda tómen aımaqtarmen birdeı deńgeıde gaz tutynady», dedi Bolat Aqsholaqov.

О́ńirlerde júrgizilip jatqan jumys­tar týraly Almaty oblysynyń ákimi Marat Sultanǵazıev, Qaraǵandy oblysynyń ákimi Ermaǵanbet Bólekpaev jáne Jambyl oblysynyń ákimi Nurjan Nurjigitov baıandady.

Máseleni qorytyndylaǵan Premer-mınıstr búkil álemde jyl saıyn ekologııalyq taza energııa resýrstaryna, eń aldymen gazǵa suranys artý ústinde ekenin atap ótti. Demografııalyq ósýdi, ónerkásiptik obektilerdiń iske qosylýyn jáne jeke sektordy gazdandyrýdy eskersek, Qazaqstanda da bul másele óte ózekti bolyp otyr. Máselen, eger 2020 jyly gazdy tutyný kólemi shamamen 17 mlrd tekshe metrdi qurasa, 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha 19 mlrd, al bıyl 20 mlrd tekshe metr bolady dep kútilýde.

Álıhan Smaıylov Memleket basshysy eldi gazdandyrýdy 60%-ǵa jetkizý jóninde mindet qoıǵanyn eske saldy. Jalpy «kógildir otynǵa» 11,8 mln-nan astam turǵyny bar 1 800-den astam eldi meken qosylýǵa tıis.

«Bul tapsyrmany Energetıka mınıstr­ligi, «QazMunaıGaz» jáne «QazaqGaz» kompanııalary men ákimder tolyq kólemde oryndaýǵa tıis», dedi Premer-mınıstr.

Oǵan qosa Úkimet basshysy 2019 jyly salynǵan «Saryarqa» magıstral­dyq gaz qubyrynyń boıynda tıisti ınfraqurylym tartylyp, qajetti iske qosý keshenderi ornatylǵanyn aıtty. Alaıda Astana qalasy, Qaraǵandy jáne Aqmola oblystarynyń turǵyndaryn kópten kútken gazǵa qosý qarqyny óte tómen deńgeıde qalyp otyr.

Úkimet basshysy mysal retinde Almaty oblysynyń Bıǵash aýylynda turǵyn­darǵa gaz ótkizýge 10 jyl boıy ýáde be­­rilip kelgenin aıtty. Túrkistan obly­­sy­nyń Tólebı aýdanyndaǵy Alshaly aýylynyń turǵyndary da birne­she jyldan beri kógildir otyn kútip júr.

«Aýyldyq eldi mekenderden basqa, qalalarda da halyqty gazben qamtamasyz etýde problemalar bar. Saldaryn ózderińiz kórip otyrsyzdar, Astana áli de «kók tútinge kómilip», aýanyń las­taný deńgeıi boıynsha álemdik reıtıngterde kósh bastap tur. Almatyda 2-shi JEO-da jańa bý-gaz qondyrǵysyn salý merzimi keıinge shegerilýde. О́ńir ákimderi men «QazaqGaz» kompanııasyna osy máselelerdi erekshe baqylaýǵa alý kerek», dedi Álıhan Smaıylov.

Premer-mınıstr elimizdiń soltús­tik jáne shyǵys óńirlerin gazdandyrý máselesine núkte qoıatyn ýaqyt jet­ke­nin aıtty. Sondyqtan Energetıka mı­nıstrligi «Samuryq-Qazyna» qorymen birlesip, 1 mamyrǵa deıin túpkilikti sheshim daıyndaýy qajet.

Álıhan Smaıylovtyń aıtýynsha, gaz ınfraqurylymynyń ábden tozýy da – kúrmeýi sheshilmegen kúrdeli másele.

«Jylý jelileri ábden tozyp-bitken Ekibastuz ben Rýdnyıdaǵy jaǵdaıdy bári­ńiz kórip otyrsyzdar. Al gaz jeli­leri­ne qysym óte joǵary, sondyqtan qaýip te joǵary. Magıstraldyq gaz qubyr­larynyń basym bóligi 30 jyldan astam ýaqyt buryn salynǵan jáne olardy jańǵyrtý qomaqty qarajatty qajet etedi», dedi Premer-mınıstr.

Úkimet basshysy Energetıka, Tótenshe jaǵdaılar mınıstrlikteri, ákimder men «QazaqGaz» tarapynan baqylaý turaqty bolýy tıis ekenin, al gaz ınfraqurylymyn jańǵyrtý jáne ýaqytyly jóndeý jumystaryna basymdyq berilýi kerek ekenin qosa aıtty.