Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Sonyń ishinde joıylý aldynda turǵan, «Qyzyl kitapqa» engen ósimdikterdi kóbeıtýge erekshe mán berý kerek. Qazirgi kezde Orqash, Barqyn qum beldeýinde ósetin qaraǵaılar men Mártóktegi qaıyń aǵashtaryn saqtaý boıynsha sharalar atqarylyp jatsa da, óńirdegi ósimdikter dúnıesin qorǵaý jumystaryna júıelilik jetispeıdi.
Bul rette Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıtetiniń ekologııa kafedrasy dosenti, bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Aqyljan Teleýov Qyzyl kitapqa engen jabaıy Shrenk qyzǵaldaǵyn saqtap qalýdyń joldaryn usyndy.
«Aqtóbe oblysynda jabaıy Shrenk qyzǵaldaǵy alqaby Áıteke bı aýdany Sarat aýyldyq okrýginiń Qamqa degen jerinde 60 gektar aýmaqta ósip jatyr. Bul jer – adam aıaǵy baspaǵan, mal tuıaǵy taptamaǵan, arǵy jaǵy Arqaǵa ulasatyn elsiz dala. Men adam qoly tımegen, soqa túreni túspegen jaıqalǵan alqapqa qarap burynǵy zamandaǵy qazaqtyń sulý dalasyn kórgendeı boldym. Qazirgi kezde Qazaqstanda qyzǵaldaqtyń 40-qa jýyq túri tirkelse, onyń teń jartysy «Qyzyl kitapqa» engen.
Dala qyzǵaldaǵy jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń áreketinen, dalany jaıylym úshin retsiz paıdalaný kesirinen azaıyp ketti. Shrenk qyzǵaldaǵy qunarly topyraqta ósedi, qumdy jerdi unatpaıdy. Mamyrdyń ortasyna deıin ósedi. Tuqymynan kóbeıedi. Alaıda qyzǵaldaq tuqymynyń jetilýi úshin 15 jyl kerek. Gúli túsip, sabaǵy qýraǵannan keıin boıyndaǵy bar qorektik zatty tamyryna jınaıdy. Sodan qys boıy kúsh jınap, kóktemde jýashyǵynan qaıta kókteıdi. Osylaısha, jyl ótken saıyn ósimdik irilene beredi. О́zdiginen qýramaı julynǵandyqtan qorektik zatty tabıǵı jolmen jınaı almaǵan soń qatty ashyǵyp, kelesi kóktemde kókteı almaýy múmkin. Qyzǵaldaqtardyń azaıýyna, álsireýine osy jaıttar sebepshi bolyp jatyr», deıdi Shrenk qyzǵaldaǵyn kóp jyldan beri zerttep júrgen ǵalym.
Jaqynda bıolog ǵalymdar Elek ózeni boıynan Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» engen qandyaǵash (olha) toǵaıyn tapty. Qandyaǵash toǵaıy Aqtóbe qalasynyń mańynda ózen arnasyn keńeıtý kezinde otalyp ketti. Qandyaǵash – batpaqty sýly jerde ósetin, ózenniń shaǵyn arnalaryna jınalǵan sýdy jaıylyp ketýden saqtaıtyn, jer qyrtysyndaǵy sý deńgeıin birqalypty ustap turatyn qaıyń tuqymdas japyraqty aǵash. Tamyry óte tereńge ketip, jerasty sýyn ózine tartyp otyrady. Bir qyzyǵy, osy aǵash Aqtóbe oblysynda negizinen Elek ózeniniń arnasynda ǵana ósedi eken. Qandyaǵash toǵaılary dala ózenderiniń arnalaryn turaqtandyrýǵa kómektesedi.
Aqtóbe oblysyndaǵy Elek, Jem, Saǵyz, Yrǵyz, Or, Temir, Oıyl, Qaýyljyr ózenderi Muǵaljar taýyndaǵy bulaqtardan bastaý alady. Aqtóbe oblysy aýmaǵynan kese-kóldeneń aǵyp jatqan osy segiz ózen dalany ońtústik beldeýden keletin ystyq jel men tuzdy shańdardan qorǵaıdy.
«Oblystyq ekologııa departamentine Qarǵaly ózeni boıyndaǵy qandyaǵash ósken aýmaqtan jer qazý jumystaryn júrgizbeýge usynys túsirdik. Osydan birneshe jyl buryn Aqtóbe qalasy mańyndaǵy Qarǵaly, Elek ózenderiniń arnasyn keńeıtý jumystaryn júrgizer aldynda qandyaǵash toǵaılaryn qorǵaýǵa alǵanda olar búldire almaıtyn edi. О́kinishtisi sol, «Qyzyl kitapqa» engen aǵashtar otalyp ketken soń ǵana ekologter bas kóterdi», deıdi Aqyljan Nurhaıyruly.
Jergilikti ekologter topyraq jamylǵysyn munaı qaldyqtaryn tógip, aýyr júk kólikterimen dalany ersili-qarsyly taptap jatqan jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń áreketine narazy. Jer tozdy, topyraq qunarsyz, shóleıt jerlerdiń aýmaǵy jyldan-jylǵa ulǵaıyp barady. «Negizgi mindet – dalamyzdyń bıoalýantúrligin saqtap qalý, topyraq jamylǵysynyń tozýyn toqtatý. Ol úshin ósimdikter tutas ósken alqaptardy kóbeıtken jón. Máselen, bir-birine jaqyn ornalasqan birneshe shoq toǵaıdy qorǵaýǵa alsaq, ol jerde tamyrlanǵan aǵashtardyń tuqymdary jan-jaqqa taralady. Arasy jaqyn ósimdikter bir jerden ekinshi jerge kóshedi. Osyndaı baılanys arqyly ósimdikter alqabyn meken etken jándikter men janýarlar dúnıesi qalpyna keledi. Sebebi bul jerde jándikterge azyq bar. Taly kóp toǵaıǵa qus keledi, tuıaqty janýarlar qonys qylady. Tabıǵattyń tozǵan bólikterin kishkentaı jer ýchaskelerin qorǵaýdan bastaý kerek degenimiz osy», deıdi ǵalym.
О́kinishtisi, osy kezge deıin elimizdiń ósimdikter dúnıesiniń qazirgi jaǵdaıyna keshendi zertteý júrgizilgen joq. Basqasha aıtqanda, tiri tabıǵattan ne bar, ne joǵalttyq degen túgendeý bolǵan emes. Tek belgili bir ósimdik túriniń taralý aýmaǵyn anyqtaý úshin kosmostyq monıtorıng júrgiziledi. Topyraqtanýshylar men sý sharýashylyǵy mamandarynyń keńesine eshkim qulaq túrmeıdi. Qazir malǵa shóp jetpegendikten, kıikter eginge tústi, dalanyń shóbin otap tastady dep aıta bastadyq. Bul qanshalyqty dáıekti?
«Qoradaǵy malymyz kıiktiń jaıylymyn basyp aldy. Kıik bizdiń jerimizdi emes, biz kıiktiń jerine ruqsatsyz kirdik. Mal basy kóbeıse de oǵan kıikti kinálaıtyndaı jaǵdaıǵa jettik. Burynǵy kezde dalanyń shóbi qunarly bolǵandyqtan, úıdiń malyna da, túzdiń jan-ýaryna da jetkilikti bolatyn. Qazir aýyldyń janynda shóp bolmaǵan soń mal jaıylym izdep alysqa ketedi. О́ıtkeni dala shóbi sıredi, qunarlylyǵyn joǵaltty. Jaıylymnyń tozýyna jerdi saýatsyz paıdalaný men agrotehnıkalyq sharalardyń durys atqarylmaýy sebep boldy. Fermerlik sharýashylyqtarǵa jer talǵaýsyz berildi. Olar mal basyn kóbeıtti, biraq jaıylymdy aınalysqa engizýmen aınalyspady, topyraqty tyńaıtý sharalaryn júrgizbedi. Bul jerde barlyq másele taǵy da dala ósimdikteri dúnıesiniń azaıýy men jaıylym shóbiniń qunarlyǵynyń joǵalýyna kelip tireledi. Azyǵy qunarly bolǵanda ǵana mal toıady. Onyń kórsetkishi dándi daqyldar, burshaq tuqymdas ósimdikter jáne ártúrli shóp kiretin mal azyǵy birligimen anyqtalady. Úsh túrli daqyl kirgende ǵana shóptiń qunarlyǵy joǵarylaıdy. Al qazir jemshóp daıyndaý kezinde biryńǵaı jýsandy shaba beredi. Odan mal toımaıdy. Negizinen burshaq tuqymdas ósimdikter topyraq qunarlyǵyn arttyrady. Qyzǵaldaq alqabyn kóbeıtý de – osy maqsattaǵy is. Qyzǵaldaq – topyraqty baıytady», deı kele A.Teleýov jaıylymdardy beıbereket paıdalanýdyń saldarynan týatyn qaýip-qaterge toqtaldy.
«Aýyl adamynyń qorasyndaǵy malǵa jemshóp jetispeı tur. Jetkilikti qunarly azyqtanbaǵan mal óspeıdi. Mal basy óspegen soń aýylda jumys bolmaıdy. Kúnkórisi qıyndaǵan soń jurt qalaǵa kóshe beredi. Aýyl bosap qalady, jurt qalanyń túbine shoǵyrlanady. Beıbereket mıgrasııa áleýmettik jarylysty týdyrady. Jalpy, bul jaǵdaı ǵalamdyq máselege aınalǵan. Kórdińiz be, adamnyń tirshiligi men tabıǵat – bir-birimen tikeleı baılanysty másele. Báriniń túp negizi jerdiń tozýyna, topyraq qunarlyǵynyń tómendeýine, ósimdikter dúnıesiniń azaıýyna kelip tireledi. Aqtóbe oblysynyń geografııalyq ereksheligi sol, jartylaı shóldi aımaqtardyń arasynda dalalyq aımaq beldeýi qalyptasqan. Búginde shóleıt jerlerdiń aýmaǵy ulǵaıyp, ondaǵy sırek ósimdikter dúnıesi joǵalyp barady. Shalqar aýdanyndaǵy tájirıbe stansasyna eń sońǵy ret 1996 jyldary Sankt-Peterbýrg ǵalymdary ıtsıgek, sekseýil, tobylǵy otyrǵyzdy. Sodan beri qum toqtatý sharalarymen eshkim aınalysqan emes. Aqtóbe oblysyndaǵy qyzǵaldaqtar kartasyn jasap, oǵan sırek kezdesetin barlyq ósimdik pen janýardyń taralý aımaǵyn engizsek, 12 aýdan boıynsha ósimdikter men janýarlar dúnıesiniń tolyq kartasy qalyptasady. Oǵan Yrǵyz ózeni boıyndaǵy sýda ósetin tuńǵıyqtar, Muǵaljar qyrattaryndaǵy emdik shópter, Baıǵanın aýdanyndaǵy qum ustaıtyn ósimdikterdi de engizbekshimiz», dep túıindedi.
Dalalyqtaǵy ósimdikter dúnıesiniń sıreýine dala ózenderindegi sý kóleminiń azaıýy da sebepshi. Keıingi jyldary Oıyl, Yrǵyz, Saǵyz, Jem, Temir ózenderiniń shetki arnalary shildeniń ortasynda tartylyp qalatyn bolyp júr. Osy oraıda «Dala ózenderiniń tartylýyna jaǵasyndaǵy qamys quraq pen buta-taldardy shabý sebep boldy dep erterekte bir aýyl aqsaqaly renjip aıtqan edi. Bul qanshalyqty ras?» dep tabıǵat janashyryna saýal tastadym.
«Aqsaqal ras aıtqan. О́zen arnalaryn qýalaı ósken taldar men butalardy, qamysty shaýyp tastasaq, kóleńke joǵalǵan soń ózen sýynyń beti kún sáýlesiniń radıasııasyna ushyraıdy. Jaǵalaýdaǵy kók jelek kóleńke túsirip, ózen sýynyń tez býlanýyna jol bermeıdi. Ekinshi jaǵynan aǵash-buta, qamys tamyrymen jerasty sýyn ustap turady. Jaǵadaǵy kók jelegi shabylsa, ózenniń taıyz tustarynda shalshyq paıda bolyp, beti qabyrshaqtanyp, az sý jer astyna sińip joǵalady. Jer betiniń sýy men jerasty sýy ózara baılanysty bolǵandyqtan, betindegi sýy ketken soń jerasty sýy da tómendeı beredi. Bizde kóktemde sý jaqsy tasyp, ózen arnalary tolsa, jaz boıy sý turaqtaıdy degen qate túsinik bar. О́zen arnasynyń sýǵa tolýy ósimdikterdiń ósýine kepildik bermeıdi. Kerisinshe tym kóp sýdan ósimdikter qashyp, olardyń ornyn sý ósimdikteri basady. Bizdiń adamdar shópti kórse, julyp tastaýǵa qumar ǵoı. Qalamyzda da ósimdikter qorǵaý salasynda tájirıbesi kóp mamandar bar, biraq olardyń aıtqanyn eshkim tyńdaǵan emes. Ári burynǵy jaqsy mamandar zeınetkerlikke shyqty, kóbi renishti», deıdi ǵalym.
Qazirgi kezde qaladaǵy qapyryq aýany, zaýyttar men kólikterden shyǵyp, aýaǵa taralatyn zııandy shyǵarylymdardyń áserin azaıtý úshin qalanyń syrtynan jasyl beldeý qurý týraly másele kóterilip júr. Ekologter Aqtóbe qalasynyń tóńireginde orman beldeýin qalyptastyrǵanda, jeldiń baǵytyna nazar aýdarý kerektigin alǵa tartady. Jylda aǵash otyrǵyzylǵanymen, kútimi durys bolmaǵandyqtan olardyń kóktep-kóbeıýi ekitalaı. Sol úshin de qysy qatal, jazy aptap ystyq Aqtóbeniń klımattyq jaǵdaıyna tózimdi jasyl jelekterdi otyrǵyzý kerek. Tájirıbeli ormanshylar jas kóshetterden góri 5-7 jastaǵy aǵashty otyrǵyzýdy jón sanaıdy. Turaqty ornyna otyrǵyzbas buryn kóshetterdi birneshe ret aýdarystyryp kóshirip, aldyn ala jersindirý kerek eken.
Taǵy bir kóńil bóletin jaıt – orman beldeýin qalyptastyrǵanda, jeldiń soǵatyn baǵytyna nazar aýdarǵan jón. Máselen, Aqtóbe qalasyna jerdi keptirip jiberetin, shań men tuz aralasqan ystyq jel jazda Shalqar, Yrǵyz aýdandary arqyly Aral aımaǵynan soǵady. Al kóldeneń aǵyp jatqan Elek, Saǵyz, Oıyl, Jem, Yrǵyz ózenderi – ańyzaq aptapty ákeletin jelge, shóleıtke qarsy tabıǵı tosqaýyldar. Osy ózender arnasynyń azaıýy shóleıt jerlerdiń ulǵaıýyna, dala ósimdikteriniń sıreýine de ákeledi. Segiz ózenniń bastaýy Muǵaljar qyrattaryndaǵy bulaqtardyń sýyn qıyrshyq tas óndirýshiler búldirip jatyr. Olar bulaq bastaýlarynan jınalatyn sýdy ár jerden bógep tastap, tasty shaıady.
Tabıǵat qorǵaý is-sharalarynyń ishindegi eń mańyzdysy – dala ósimdikteriniń taralý aıasy men olardyń qazirgi jaı-kúıine, topyraq jamylǵysy ózgerisine tolyq taldaý júrgizý. О́simdikter dúnıesiniń alýan túrliligin saqtaýǵa baılanysty óńirlik baǵdarlamalar iske asyrylsa, oǵan ǵalymdar, jer jaǵdaıyn jaqsy biletin aýyl adamdary tartylsa, qorshaǵan ortany saýyqtyrý sharalarynda alǵa basý bolar edi.
Aqtóbe oblysy
