Alma daýy

Negizi, Apennın túbeginiń soltús­tiginde ornalasqan Ońtús­tik Tırol – Eýropaǵa alma eks­port­taıtyn birden-bir óńir. Son­dyqtan shyǵar, ekolog­ter men jýrnalıs­ter atal­ǵan jemistiń sapasyna baılanys­ty dabyl qaǵyp otyr. Umweltinstitut uıymy júrgizgen zertteýde 2017 jyldan bastap Tırol aımaǵynda kásiporyndar qoldanǵan tyńaıtqyshtarǵa taldaý júrgizilipti. Nátıjesinde, zııandy pestısıdterdiń kóp qoldanylatyny anyqtalǵan. Fermerler tyńaıtqyshtardy shekten tys mólsherde paıdalanyp, 7 aı toqtaýsyz beretin kóri­nedi. Sonyń saldarynan jemistiń dámi buzylady, qorshaǵan ortaǵa da zalal keledi. Bul az deseńiz, pes­tısıdter ıhnevmon shybyndary sekildi ekologııaǵa paıdaly jándikterge de qaýip tóndiredi.

«Taldaý kórsetkendeı, 2017 jyly Vınshgaýdaǵy alma ósirýde kóp­tegen pestısıd­ qolda­nylǵan. Bul jemisti tutynýshylardyń den­saý­­lyǵyna, sonymen qatar tur­­ǵyn­­dardyń saýlyǵyna qa­ýip tón­dirýi múmkin», deıdi Umweltinstitut uıymynyń múshesi, zert­teý avtorynyń biri Krıstın Fogt.

Degenmen fermerler men kásiporyndar qoldanǵan pes­tısıdter Eýropalyq odaqtyń da, Italııanyń da erejelerine qaıshy emes. Ári-beriden soń ony qoldanýǵa ruqsat ta berilgen. Biraq Eýropalyq taǵam qaýipsizdigi uıymy (EFSA) tyńaıtqyshtardyń keıbirin reprodýktıvti júıeniń jumysyn buzady, qaterli isikke shaldyqtyrady dep baǵalaǵan. Biraq pestısıdter de mólsherden tys qoldanylmaǵan kórinedi. Degen­men zertteýdi júr­gizgen uıym keıbirin paıda­lan­baý­ǵa bola­tynyn, oǵan bala­ma tyńaıt­qyshtar jeterlik ekenin alǵa tartady. Máselen, zııankes­ter­men kúresýdiń keshendi ádisi degen arnaıy júıe bar. Sol arqyly alma­nyń ósýine kedergi keltiretin jándikterdi joıýǵa múmkindik mol. Biraq fermerler mundaı tásildi júzege asyrýdyń ornyna zııandy hımııalyq zattardy durys kórgen.

«Mysaly, fermalar almanyń neǵurlym turaqty sorttaryn otyrǵyzyp, aramshópterdi mashınalar arqyly tekserip, zııan­kesterdiń tabıǵı jaýlaryn qoldanýǵa bolady», deıdi K.Fogt.

Byltyr Eýropalyq komıssııa pestısıdterdi qoldanýdyń balama tásiline arnalǵan qujat ázirlegen. Soǵan sáıkes, qazirgi qoldanystaǵy hımııalyq zattardy 2030 jylǵa qaraı 50 paıyzǵa azaıtýdy kózdeıdi. Biraq buǵan birqatar memlekettiń úkimeti qarsy shyqty. Sondyqtan zań jobasy usynys kúıinde qalyp, áli de talqylanyp jatyr.

«Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstr­leri qorshaǵan ortaǵa, bıoár­túrlilikke jáne adamdar men janýarlardyń densaýlyǵyna áserin elemeıdi. Sondaı-aq Eýropalyq odaqtyń pestısıdterge qatysty erejelerin buzýǵa tyrysady. Sóıtip, balama tásil joq degendi syltaýratady», deıdi Eýropalyq parlament múshesi, Jasyldar partııasynyń zańgeri Tomas Ýeıs.

Onyń aıtýynsha, Ońtústik Tırol­daǵy jaǵdaı qart qur­lyqtaǵy baqylaý tásilderiniń iske aspaı otyrǵanyn kórsetedi. Sondaı-aq ol EFSA-ny atalǵan máselege nazar aýdarýǵa shaqyryp, jańa zańnama qabyldaý qajet ekenin alǵa tartady.

Eýropalyq odaqtyń alma máselesine nazar aýdarýy beker emes. Qazirgi tańda atalǵan jeńsik as shartaraptyń túkpir-túkpirinde taralǵan. Statıstıkaǵa súıensek, jyl saıyn álemde 87 mıllıon tonna alma óndiriledi eken. Sonyń ishinde Qytaıdyń bási joǵary. Shyǵystaǵy kórshimiz jylyna 42 mıllıon tonna tátti jemisti jınap alady. Budan bólek, ozyq baǵbandar qatarynda AQSh (5 mıllıon tonna), Túrkııa (3,6 mıllıon tonna) sekildi mem­le­ketterdiń sharýalary bar.

Al Qazaqstanda alma óndirisi kóńil kónshiterlik jaǵdaıda emes. Elimizdegi jıyn-terim maýsymy jyl saıyn ártúrli kólemde aıaqta­latyn­dyqtan, naqty derekterdi dóp basyp aıtý qıyn. Biraq elimizde shamamen 220-260 myń tonna tátti jemis óndiriledi. Máselen, 2021 jyly atalǵan kórsetkish 260 myń tonnaǵa áreń jetken. Biraq tutyný kólemi 350 myń tonna shamasynda. Son­dyqtan qalǵan almany shetelden tasýǵa májbúrmiz. Osylaısha, Qazaqstan tátti jemisti óndirý boıynsha álemdegi úzdik elý eldiń qataryna áreń enip júr.

Osy oraıda aıta ketken jón bolar. Qazaqstan – almanyń ota­ny! Bul ǵalymdar dáleldegen, talaı márte aıtylǵan fakt. Máselen, Boyce Thompson ınstıtýtynyń ǵalymdary almanyń otany qazaq dalasy ekenin málimdep otyr. Olardyń júrgizgen zertteýine sáıkes, Alataýdyń baýraıynda ǵana ósetin Sıvers tuqymy shartaraptyń túkpir-túkpirine taraǵan almanyń atasy sanalady eken. Ǵalymdar alma túrleriniń DNK tizbegin zerttep, olardyń shyǵý tegine úńilip kóripti. Sarap­tama nátıjesi jeńsik jemistiń qazaq topyraǵynan shyqqanyn kórsetken. Olardyń habarlaýynsha, kúndelikti jep júrgen alma túrleri álemge Uly Jibek joly arqyly tarap, ár mezgilde túrli ózgeristerge ushyrap otyrǵan kórinedi.

Al «Nature Communications» ǵylymı jýrnalyna jarııalanǵan maqalaǵa súıensek, qazirgi tańda almanyń kóne túrine jata­tyn birneshe tuqym bar. Boyce Thompson ınstıtýtynyń zertteý­shileri solardy qosqanda almanyń 117 túrine saraptama júrgizip­ti. Tipti Eýropa men Qytaıdaǵy alma­lardan bólek, olardyń Amerı­kada ósetin «atalastaryn» da zertteý nysanyna qosypty. DNK saraptamasy solardyń bári Alataýdyń baýraıynda ǵana ósetin Sıvers tuqymyna tıesili ekenin dáleldegen. Ǵalymdar almanyń dámi men kóleminiń ózgerýin onyń túrli jaǵdaıda ósýi men kóp­jyldyq evolıýsııanyń áseri ekenin aıtyp otyr.

Negizi, Boyce Thompson zert­teýi buǵan deıin talaı márte aıtyl­ǵan derekti odan ári rastaı tústi. О́ıtkeni reseılik ǵalym Nıko­laı Vavılov 1929 jyly Malus sieversii-di qazirgi alma – Malus domestica-nyń arǵy atasy ekenin alǵash ret jazǵan. «Jabaıy alma jotalardyń bárine sozyla taraǵany qalanyń aınalasynan anyq baıqalady, – dep jazyp­ty Vavılov Qazaqstannyń sol kezdegi astanasy Almatyǵa barǵan tuńǵysh saparynda. – Osy bir kórkem mekenniń aýyl sharýashylyǵyna beıimdelgen almanyń otany ekenin óz kózińiz­ben kóre alasyz».

Ǵalymdardyń pikirinshe, almany jersindirý eki baǵytta júrgen. 10 myń jyldaı buryn Uly Jibek jolymen Qytaıǵa jáne Eýropaǵa baǵyt alǵan kerýen qyzyl jemisti ózderimen ala ketken. Buǵan deıin birneshe zertteý jumystarynda da almanyń otany Alataý ekeni habarlanǵan bolatyn. Sondaı jumystardyń biri Nature Genetics jýrnalyna jarııalandy. Sıvers almasy týraly eń alǵash jazǵan nemis ǵalymy Iogann Sıvers bolatyn. Jemis ataýynyń zertteýshi atyn alýy da sondyqtan.

Almanyń otany ekeni ǵylymı dáleldense de, Qazaqstan áli kúnge deıin ony óndirýden maqtana alar emes. Taıaýda osy máselege baı­la­nys­ty Parlament depýtat­tary Saýda jáne ıntegrasııa mınıstr­ligine saýal joldaǵan bolatyn.

«Balyǵy bolmaǵan kól qury­syn, kıigi bolmaǵan shól qury­syn» demekshi, Qazaqstanda ótken jyly alma aǵashtary jaqsy ónim berdi, alaıda onyń basym bóligin ótkizýge qatysty úlken problemalar bolyp, aǵash basynda jınalmaı qalyp qoıdy. Negizgi másele – saýda jelileri men deldaldar usynatyn satyp alý baǵalarynyń tómendigi. Bir kılogramy 100-150 teńge. Sondyqtan baqshanyń bir bóligin jınaý ekonomıkalyq tur­ǵydan tıimsiz, óıtkeni shy­ǵyndar boljamdy kiristen asyp túsedi», degen edi depýtattar.

Osyǵan baılanysty Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Serik Jumanǵarın saýalǵa jaýap berdi. Onda 2024 jylǵa qaraı almanyń jalpy jınalýyn 352,5 myń tonnaǵa deıin jetkizý jos­parlanǵanyn jetkizipti. Ve­domstvo basshysynyń pikirin­she, bul ishki naryqtyń qajettilikterin tolyq qamtamasyz etedi.

Sondaı-aq 2022 jyldyń qańtar-qarasha aılarynda Qazaq­stannan 1,6 mln dollar somasy­na 2,66 myń tonna alma eksport­talǵan. Eksporttyń quny 36,7 paıyzǵa azaıǵan. Iаǵnı elimiz buǵan deıingi mólsherden 51,7 paıyzǵa az ónimdi shetelge satqan. Al ımport kólemi 34,7 mln dollardy qurady. Bul 2021 jylmen salystyrǵanda 9,6 paıyzǵa az. Osylaısha, shetelden 83,3 myń tonna alma tasyǵan ekenbiz. Elimizge negizinen Polsha, О́zbekstan jáne Irannan jeńsik jemis ákelinedi.

Mınıstrdiń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta jemis-kókónis ónimderin saqtaý qoımalary da kóbeımek. Sonyń nátıjesinde qoımalarǵa 336,6 myń tonna ónim syıady. Árıne, qoımanyń kóbeıgeni jaqsy-aq. Biraq almanyń otanyn­daǵy alma óndirisin kóbeıtý men bazardaǵy baǵany saqtap qalýǵa munyń qanshalyqty paıdasy bar ekenin ýaqyt kórsetedi.